*Vicdan ve adalet çabuk vazgeçilen bir lükstür!
<http://globalekonomikmonitor.blogspot.com/2013/04/vicdan-ve-adalet-cabuk-vazgecilen-bir.html>*
Yaşadığımız dünyanın gizli ekonomisini algılayabilmek gerçekten çok
zordur. Kültür ve alışkanlıkların ne tür bir ekonomiye hizmet ettiğini
göremeyiz çoğu zaman. Oysa birçok davranışın temelinde olduğu gibi
"gizli ekonomi"nin temelinde de toplumsal kültür ve kişisel davranışlar
yer alır.
Ülkemiz gizli ekonomi pazarı "memleket neresi", "hangi üniversiteden
mezunsun" veya bu ve benzeri alt kültürlere yönelik sorular ile ortaya
çıkar. Beklenen cevap gelirse masum ve tetikte bekleyen enerjik bir
sevgi boşalması yaşanır. İlk bakışta kültür ve geleneklerin bir uzantısı
gibi algılansalar da piyasalaşan yapı ile birlikte ortaya çıkış
sebeplerini kaybetmişlerdir. Bunların sonucunda elde edilen kazanımların
ekonomik değeri üzerine herhangi bir araştırma bulunmamakla birlikte
kaba bir kestirimle milli gelirin %5-10'u arasında olduğu söylenebilir.
(Her 100 kişiden kaç kişi işini bu tür tekniklerle bulmuştur sorusu da
bu kestirime daha doğru bir cevap olacaktır.) Ülkelerin yönetim
tarzlarına bağlı olarak bu oranın yükselmesi olası kabul edilmelidir.
Suharto döneminde Endonezya devletiyle iş yapan şirketlerden Suharto
ailesinin pay istemesi gibi örnekler bu oranın nasıl arttığını açıklıkla
gösterir. (Konumuz bağlantı psikolojisi değil onun ilkel hali olan
benzerlik psikolojisi olduğundan bu konuya fazla girilmeyecektir.)
Benzerlik psikolojisinin toplumsal hayatımızda oynadığı büyük rolün
yarattığı gizli ekonomi giderek büyümektedir.
İnsan psikolojisinin bu tür bir ekonomiye yüksek ivme kazandırdığı açık
olmakla birlikte yapılan araştırmalar pazarın büyüklüğünü çarpıcı
şekilde ortaya koymaktadır. Amerika'da yaşayan Afrikalılara daha fazla
trafik cezası kesildiğinden şüphelenen psikolog Frances Heussenstamm,
konuyu araştırmak için bir deney tasarlar. Heussenstamm, bunu çözmek
için trafik kayıtları temiz olan 45 öğrencisinden yardım ister. Tüm
katılımcılardan polisin dikkatini çekmemeleri, aşırı dikkatli
kullanmaları ve tüm trafik kurallarına uymaları istenir. Sonra da
arabalarının arka camına, kolayca fark edilebilen bir Afrika düşünce
kuruluşunu sembolize eden çıkartma yapıştırılır. Ardından da ne olacağı
beklenmeye başlanır. Cezalar ardı arkasına gelir. Önceki cezasını
yatırmaya gidene bile ceza kesilmektedir. Üç hafta içinde 33 ceza
kesilmişti. Deney daha fazla uzatılmadan o noktada bitirilir. Arabaların
arkasına yapıştırılan çıkartma, polislerin kararları üzerinde etkili
olmuş gibi görünmektedir. Araştırmayı yapanlar da bu sonuca ulaşırlar.
Keza aynı deney, arabaların arkasına "Amerika; ya sev, ya terk et"
çıkarması ile yapıldığında trafik cezası pek kesilmemiştir.
Benzerlikler üzerine dünyanın farklı ülkelerinde yapılan deneyler
genellikle hep aynı sonucu vermişlerdir. İnsanlar, bunların içinde
kararlarını yüksek bir tarafsızlık ve adalet içinde vermesi gerekenler
bile, benzerlik psikolojisi içine girerek gizli ekonomiye işlem hacmi
kazandırmışlardır. Santa Clara Üniversitesinden Jerry Burger, bu
psikolojinin sınırlarını araştırdığı bir çalışmada, doğum tarihlerinin
aynı olması sonucunda kişilerin bir yabancıya yardım etme eğilimi
üzerinde durmuştur. Bir grup katılımcı ve başarılı bir aktörün katıldığı
deneylerde katılımcılar ile aktörün doğum tarihi vurgusu yapılıyordu.
Grubun yarısına aktör ile aynı doğum tarihinde olduğu bilgisi
hissettirmeden veriliyor, diğer yarısına ise farklı doğum tarihlerinde
oldukları söyleniyordu. Aktör daha sonra bir çalışması için yardım
istediğinde "Vay be, doğum günlerimiz aynı" diyen grubun üçte ikisi
yardım çağrısına evet derken, doğum tarihleri farklı olan grubun sadece
üçte biri evet demişti.
Benzerlik psikolojisi sadece yardım konusunda etkili değildir. Birçok
farklı alanda etkisi kanıtlanmıştır. Robert Cialdini tarafından yapılan
başka bir deneyde katılımcılara Rusya'nın vahşi papazı Rasputin'in
suçlarla dolu otobiyografisi okunmuş ve ardından onun ne kadar hoş bir
insan olduğu sorulmuştur. Rasputin ile aynı doğum gününde doğdukları
söylenenler diğerlerine göre onu daha iyi bir insan olarak tanımlayarak
suçlarını görmezden gelmişlerdir.
Peki neden böyleyiz sorusuna verilebilecek geçerli bir yanıtımız
maalesef şu an için bulunmuyor. İnsan ruhunun derinliklerindeki bir
çarpıklığın bu tür davranışlara sebep olması muhtemel gözüküyor. Yazar
Malcolm Gladwell'in de belirttiği gibi, örneğin yapılan anketler,
insanların çoğunun kahveyi şekersiz içtiğini söylüyor. Fakat kahve
dükkanlarından alınan rakamlar hiç de öyle değildir. insanların çoğu
şekerli kahveyi tercih etmektedir. Sert görünmek adına verilen
cevapların iş eyleme gelince değiştiği, hayatı olması gerektiği gibi
değil, olmasını arzuladığımız şekilde yaşadığımızı göstermektedir.
Aslında benzerlik psikolojisinin ekonomik yönünü anlamak için bir
psikolog ya da ekonomist olmaya ihtiyacınız yoktur. Çıkarım oldukça
basittir. Kökeni kültürde ya da gelenekteymiş gibi gözüken "memleket
neresi" gibi davranışların aslında ekonomik hayatta kalma hesabından
kaynaklandığı ortadadır. Ekonomi bilimi insanların eylemleri ve
seçimlerini anlık dürtülerle değil de mantıklı kararlarla yaptıklarını
söyler. Benzerlikler psikolojisinin yarattığı gizli ekonomi hepimizi
biraz "ekonomik haydut"a döndürmeye meyillidir. Çaresiz durumda kalan
herkes mantıksal olan hayatta kalma durumuna göre hareket eder. Vicdan
ve adalet o noktada vazgeçilen bir lüks haline gelir.
Memleket neresi ya da hangi üniversiteden mezunsun sorularına yine belli
bir ümitle yanıt vermeye devam edeceğiz. Yeter ki gizli ekonomi işlesin
ve daha rahat edelim.
Belki de herkesin fark etmesi gereken tek bir gerçek var: Vicdan ve
adalet çabuk vazgeçilen bir lükstür!
a45UyF587661-201304221158-8
^^^^^ <#BAS> - vvvvv <#SON>
--
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Basarili komutanlar baska turludur:
Ne olumune kosarlar, ne de yasamak icin beklenti icinde olurlar.
Olaylara gore kendilerini degistirir, ofkeye kapilmaz, kendilerine
hicbir zaman hakaret edilmis hissetmezler.
Harekete gecmeleri ya da savunmada kalmalari tumuyle strateji geregidir,
asla memnun olmaz, asla ofkelenmezler.
Chen Hao -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Kurmus oldugum gruba uye olun
Moderasyonsuz, sansursuz ve ozgur bir gruptur:
[email protected]
Ayrilmak isterseniz de:
[email protected]
Arzu ederseniz bloguma da goz atabilirsiniz.
http://orajpoyraz.blogspot.
--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups
"Gugukluhayat" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email
to [email protected].
To post to this group, send email to [email protected].
Visit this group at http://groups.google.com/group/gugukluhayat?hl=en.
For more options, visit https://groups.google.com/groups/opt_out.
