पर्यायवाची शब्द (समानार्थी शब्द / Synonyms Word)

जिन शब्दों के अर्थ में समानता होती है, उन्हें समानार्थक या पर्यायवाची शब्द
कहते है या किसी शब्द-विशेष के लिए प्रयुक्त समानार्थक शब्दों को पर्यायवाची
शब्द कहते हैं। यद्यपि पर्यायवाची शब्दों के अर्थ में समानता होती है, लेकिन
प्रत्येक शब्द की अपनी विशेषता होती है और भाव में एक-दूसरे से किंचित भिन्न
होते हैं। पर्यायवाची शब्दों का प्रयोग करते हुए विशेष सावधानी बरतनी चाहिए।
अत: पर्यायवाची का अर्थ है - समान अर्थ देने वाल़ा ।हिन्दी भाषा में एक शब्द
के समान अर्थ वाले कई शब्द हमें मिल जाते हैं।
अ

अग्नि - आग, अनल, पावक, दहन, वह्नि, कृशानु।अपमान - अनादर, अवज्ञा, अवहेलना,
अवमान, तिरस्कार।अलंकार - आभूषण, भूषण, विभूषण, गहना, जेवर।अहंकार- दंभ, गर्व,
अभिमान, दर्प, मद, घमंड, मान।अमृत- सुधा, अमिय, पीयूष, सोम, मधु, अमी।असुर-
दैत्य, दानव, राक्षस, निशाचर, रजनीचर, दनुज, रात्रिचर, तमचर।अतिथि- मेहमान,
अभ्यागत, आगन्तुक, पाहूना।अनुपम- अपूर्व, अतुल, अनोखा, अदभुत, अनन्य।अर्थ-
धन्, द्रव्य, मुद्रा, दौलत, वित्त, पैसा।अश्व- हय, तुरंग, घोड़ा, घोटक, हरि,
बाजि, सैन्धव।अंधकार- तम, तिमिर, तमिस्र, अँधेरा, तमस, अंधियारा।

आ

आम- रसाल, आम्र, सौरभ, मादक, अमृतफल, सहुकार।आग- अग्नि, अनल, हुतासन, पावक,
दहन, ज्वलन, धूमकेतु, कृशानु, वहनि, शिखी, वह्नि।आँख- लोचन, नयन, नेत्र,
चक्षु, दृग, विलोचन, दृष्टि, अक्षि।आकाश- नभ, गगन, अम्बर, व्योम, अनन्त,
आसमान, अंतरिक्ष, शून्य, अर्श।आनंद- हर्ष, सुख, आमोद, मोद, प्रमोद,
उल्लास।आश्रम- कुटी, विहार, मठ, संघ, अखाडा।आंसू- नेत्रजल, नयनजल, चक्षुजल,
अश्रु।आत्मा- जीव, देव, चैतन्य, चेतनतत्तव, अंतःकरण।

इ

इच्छा- अभिलाषा, अभिप्राय, चाह, कामना, लालसा, मनोरथ, आकांक्षा,
अभीष्ट।इन्द्र- सुरेश, सुरेन्द्र, देवेन्द्र, सुरपति, शक्र, पुरंदर, देवराज,
महेन्द्र, मधवा, शचीपति, मेघवाहन, पुरुहूत, यासव।इन्द्राणि - इन्द्रवधू,
मधवानी, शची, शतावरी, पोलोमी।

ई

ईश्वर- परमात्मा, प्रभु, ईश, जगदीश, भगवान, परमेश्वर, जगदीश्वर, विधाता।

उ

उपवन - बाग़, बगीचा, उद्यान, वाटिका, गुलशन।उक्ति - कथन, वचन, सूक्ति।उग्र -
प्रचण्ड, उत्कट, तेज, महादेव, तीव्र, विकट।उचित - ठीक, मुनासिब, वाज़िब,
समुचित, युक्तिसंगत, न्यायसंगत, तर्कसंगत, योग्य।उच्छृंखल - उद्दंड, अक्खड़,
आवारा, अंडबंड, निरकुंश, मनमर्जी, स्वेच्छाचारी।उजड्ड - अशिष्ट, असभ्य, गँवार,
जंगली, देहाती, उद्दंड, निरकुंश।उजला - उज्ज्वल, श्वेत, सफ़ेद, धवल।उजाड -
जंगल, बियावान, वन।उजाला - प्रकाश, रोशनी, चाँदनी।उत्कष - समृद्धि, उन्नति,
प्रगति, प्रशंसा, बढ़ती, उठान।उत्कृष्ट - उत्तम, उन्नत, श्रेष्ठ, अच्छा,
बढ़िया, उम्दा।उत्कोच - घूस, रिश्वत।उत्पति - उद्गम, पैदाइश, जन्म, उद्भव,
सृष्टि, आविर्भाव, उदय।उद्धार - मुक्ति, छुटकारा, निस्तार, रिहाई।उपाय -
युक्ति, साधन, तरकीब, तदबीर, यत्न, प्रयत्न।

ऊ

ऊधम - उपद्रव, उत्पात, धूम, हुल्लड़, हुड़दंग, धमाचौकड़ी।

ए

ऐक्य - एकत्व, एका, एकता, मेल।ऐश्वर्य - समृद्धि, विभूति।

ओ

ओज - तेज, शक्ति, बल, वीर्य।ओंठ- ओष्ठ, अधर, होठ।

औ

औचक - अचानक, यकायक, सहसा।औरत - स्त्री, जोरू, घरनी, घरवाली।

ऋ

ऋषि - मुनि, साघु, यति, संन्यासी, तत्वज्ञ, तपस्वी।

क

कच - बाल, केश, कुन्तल, चिकुर, अलक, रोम, शिरोरूह।कमल- नलिन, अरविन्द, उत्पल,
राजीव, पद्म, पंकज, नीरज, सरोज, जलज, जलजात, शतदल, पुण्डरीक, इन्दीवर।कबूतर -
कपोत, रक्तलोचन, पारावत, कलरव, हारिल।कामदेव - मदन, मनोज, अनंग, काम, रतिपति,
पुष्पधन्वा, मन्मथ।कण्ठ - ग्रीवा, गर्दन, गला, शिरोधरा।कृपा- प्रसाद, करुणा,
दया, अनुग्रह।किताब- पोथी, ग्रन्थ, पुस्तक।किनारा - तीर, कूल, कगार, तट।कपड़ा-
चीर, वसन, पट, अंशु, कर, मयुख, वस्त्र, अम्बर, परिधान।किरण- ज्योति, प्रभा,
रश्मि, दीप्ति, मरीचि।किसान- कृषक, भूमिपुत्र, हलधर, खेतिहर, अन्नदाता।कृष्ण-
राधापति, घनश्याम, वासुदेव, माधव, मोहन, केशव, गोविन्द, गिरधारी।कान- कर्ण,
श्रुति, श्रुतिपटल, श्रवण, श्रोत, श्रुतिपुट।कोयल- कोकिला, पिक, काकपाली,
बसंतदूत, सारिका, कुहुकिनी, वनप्रिया।क्रोध- रोष, कोप, अमर्ष, कोह,
प्रतिघात।कीर्ति - यश, प्रसिद्धि।

ख

खग - पक्षी, द्विज, विहग, नभचर, अण्डज, शकुनि, पखेरू।खंभा स्तूप, स्तम्भ,
खंभ।खल - दुर्जन, दुष्ट, घूर्त, कुटिल।खून - रक्त, लहू, शोणित, रुधिर।

ग

गज- हाथी, हस्ती, मतंग, कूम्भा, मदकल ।गाय- गौ, धेनु, सुरभि, भद्रा,
रोहिणी।गंगा- देवनदी, मंदाकिनी, भगीरथी, विश्नुपगा, देवपगा, ध्रुवनंदा,
सुरसरिता, देवनदी, जाह्नवी, त्रिपथगा।गणेश- विनायक, गजानन, गौरीनंदन, गणपति,
गणनायक, शंकरसुवन, लम्बोदर, महाकाय, एकदन्त।गृह- घर, सदन, गेह, भवन, धाम,
निकेतन, निवास, आलय, आवास, निलय, मंदिर।गर्मी- ताप, ग्रीष्म, ऊष्मा, गरमी,
निदाघ।गुरु - शिक्षक, आचार्य, उपाध्याय।

घ

घट - घड़ा, कलश, कुम्भ, निप।घर - आलय, आवास, गेह, गृह, निकेतन, निलय, निवास,
भवन, वास, वास-स्थान, शाला, सदन।घृत - घी, अमृत, नवनीत।घास - तृण, दूर्वा,
दूब, कुश, शाद।

च

चरण- पद, पग, पाँव, पैर, पाद।चतुर - विज्ञ, निपुण, नागर, पटु, कुशल, दक्ष,
प्रवीण, योग्य।चंद्रमा- चाँद, हिमांशु, इंदु, विधु, तारापति, चन्द्र, शशि,
हिमकर, राकेश, रजनीश, निशानाथ, सोम, मयंक, सारंग, सुधाकर, कलानिधि।चाँदनी -
चन्द्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना, चन्द्रमरीचि, उजियारी, चन्द्रप्रभा,
जुन्हाई।चाँदी - रजत, सौध, रूपा, रूपक, रौप्य, चन्द्रहास।चोटी - मूर्धा, शीश,
सानु, शृंग।

छ

छतरी - छत्र, छाता, छत्ता।छली - छलिया, कपटी, धोखेबाज।छवि - शोभा, सौंदर्य,
कान्ति, प्रभा।छानबीन - जाँच, पूछताछ, खोज, अन्वेषण, शोध, गवेषण।छैला - सजीला,
बाँका, शौकीन।छोर - नोक, कोर, किनारा, सिरा।

ज

जल- अमृत, सलिल, वारि, नीर, तोय, अम्बु, उदक, पानी, जीवन, पय, पेय।जगत -
संसार, विश्व, जग, जगती, भव, दुनिया, लोक, भुवन।जीभ - रसना, रसज्ञा, जिह्वा,
रसिका, वाणी, वाचा, जबान।जंगल- विपिन, कानन, वन, अरण्य, गहन, कांतार, बीहड़,
विटप।जेवर - गहना, अलंकार, भूषण, आभरण, मंडल।ज्योति - आभा, छवि, द्युति,
दीप्ति, प्रभा, भा, रुचि, रोचि।

झ

झूठ- असत्य, मिथ्या, मृषा, अनृत।

ट

ठ

ड

त

तरुवर - वृक्ष, पेड़, द्रुम, तरु, विटप, रूंख, पादप।तलवार - असि, कृपाण,
करवाल, खड्ग, चन्द्रहास।तालाब- सरोवर, जलाशय, सर, पुष्कर, पोखरा, जलवान, सरसी,
तड़ाग।तीर - शर, बाण, विशिख, शिलीमुख, अनी, सायक।

द

दास- सेवक, नौकर, चाकर, परिचारक, अनुचर, भृत्य, किंकर।दधि - दही, गोरस, मट्ठा,
तक्र।दरिद्र- निर्धन, ग़रीब, रंक, कंगाल, दीन।दिन- दिवस, याम, दिवा, वार,
प्रमान, वासर, अह्न।दीन - ग़रीब, दरिद्र, रंक, अकिंचन, निर्धन, कंगाल।दीपक -
दीप, दीया, प्रदीप।दुःख- पीड़ा,कष्ट, व्यथा, वेदना, संताप, शोक, खेद, पीर,
लेश।दूध- दुग्ध, क्षीर, पय, गौरस, स्तन्य।दुष्ट- पापी, नीच, दुर्जन, अधम, खल,
पामर।दाँत - दशन, रदन, रद, द्विज, दन्त, मुखखुर।दर्पण- शीशा, आरसी, आईना,
मुकुर।दुर्गा- चंडिका, भवानी, कुमारी, कल्याणी, महागौरी, कालिका, शिवा, चण्डी,
चामुण्डा।देवता- सुर, देव, अमर, वसु, आदित्य, लेख, अजर, विबुध।देह - काया, तन,
शरीर, वपु, गात।
ध

धन- दौलत, संपत्ति, सम्पदा, वित्त।धरती- धरा, धरती, वसुधा, ज़मीन, पृथ्वी, भू,
भूमि, धरणी, वसुंधरा, अचला, मही, रत्नवती, रत्नगर्भा।धनुष- चाप्, शरासन, कमान,
कोदंड, धनु।

न

नदी- सरिता, तटिनी, सरि, सारंग, जयमाला, तरंगिणी, दरिया, निर्झरिणी।नया- नूतन,
नव, नवीन, नव्य।नाव- नौका, तरणी, तरी।

प

पवन- वायु, हवा, समीर, वात, मारुत, अनिल, पवमान, समीरण, स्पर्शन।पहाड़- पर्वत,
गिरि, अचल, शैल, धरणीधर, धराधर, नग, भूधर, महीधर।पक्षी- खेचर, दविज, पतंग,
पंछी, खग, चिडिया, गगनचर, पखेरू, विहंग, नभचर।पति- स्वामी, प्राणाधार,
प्राणप्रिय, प्राणेश, आर्यपुत्र।पत्नी- भार्या, वधू, वामा, अर्धांगिनी,
सहधर्मिणी, गृहणी, बहु, वनिता, दारा, जोरू, वामांगिनी।पुत्र- बेटा, आत्मज,
सुत, वत्स, तनुज, तनय, नंदन।पुत्री- बेटी, आत्मजा, तनूजा, सुता, तनया।पुष्प-
फूल, सुमन, कुसुम, मंजरी, प्रसून, पुहुप।

फ

फूल - पुष्प, सुमन, कुसुम, गुल, प्रसून।

ब

बादल- मेघ, घन, जलधर, जलद, वारिद, नीरद, सारंग, पयोद, पयोधर।बालू- रेत,
बालुका, सैकत।बन्दर- वानर, कपि, कपीश, हरि।बिजली- घनप्रिया, इन्द्र्वज्र,
चंचला, सौदामनी, चपला, दामिनी, ताडित, विद्युत।बगीचा - बाग़, वाटिका, उपवन,
उद्यान, फुलवारी, बगिया।बाण - सर, तीर, सायक, विशिख, शिलीमुख, नाराच।बाल - कच,
केश, चिकुर, चूल।ब्रह्मा - विधि, विधाता, स्वयंभू, प्रजापति, पितामह, चतुरानन,
विरंचि, अज, कर्तार, कमलासन, नाभिजन्म, हिरण्यगर्भ।बलदेव - बलराम, बलभद्र,
हलायुध, राम, मूसली, रोहिणेय, संकर्षण।बहुत - अनेक, अतीव, अति, बहुल, प्रचुर,
अपरिमित, प्रभूत, अपार, अमित, अत्यन्त, असंख्य।ब्राह्मण - द्विज, भूदेव,
विप्र, महीदेव, भूमिसुर, भूमिदेव।

भ

भय - भीति, डर, विभीषिका।भाई - तात, अनुज, अग्रज, भ्राता, भ्रातृ।भूषण- जेवर,
गहना, आभूषण, अलंकार।भौंरा - मधुप, मधुकर, द्विरेप, अलि, षट्पद, भृंग, भ्रमर।

म

मनुष्य- आदमी, नर, मानव, मानुष, मनुज।मदिरा- शराब, हाला, आसव, मधु, मद।मोर-
केक, कलापी, नीलकंठ, नर्तकप्रिय।मधु- शहद, रसा, शहद, कुसुमासव।मृग- हिरण,
सारंग, कृष्णसार।मछली- मीन, मत्स्य, जलजीवन, शफरी, मकर।माता- जननी, माँ, अंबा,
जनयत्री, अम्मा।मित्र- सखा, सहचर, साथी, दोस्त।

य

यम - सूर्यपुत्र, जीवितेश, श्राद्धदेव, कृतांत, अन्तक, धर्मराज, दण्डधर,
कीनाश, यमराज।यमुना - कालिन्दी, सूर्यसुता, रवितनया, तरणि-तनूजा, तरणिजा,
अर्कजा, भानुजा।युवति - युवती, सुन्दरी, श्यामा, किशोरी, तरुणी, नवयौवना।

र

रमा - इन्दिरा, हरिप्रिया, श्री, लक्ष्मी, कमला, पद्मा, पद्मासना, समुद्रजा,
श्रीभार्गवी, क्षीरोदतनया।रात- रात्रि, रैन, रजनी, निशा, यामिनी, तमी, निशि,
यामा, विभावरी।राजा- नृप, नृपति, भूपति, नरपति, नृप, भूप, भूपाल, नरेश,
महीपति, अवनीपति।रात्रि - निशा, क्षया, रैन, रात, यामिनी, शर्वरी, तमस्विनी,
विभावरी।रामचन्द्र - अवधेश, सीतापति, राघव, रघुपति, रघुवर, रघुनाथ, रघुराज,
रघुवीर, रावणारि, जानकीवल्लभ, कमलेन्द्र, कौशल्यानन्दन।रावण - दशानन, लंकेश,
लंकापति, दशशीश, दशकंध, दैत्येन्द्र।राधिका - राधा, ब्रजरानी, हरिप्रिया,
वृषभानुजा।

ल

लड़का - बालक, शिशु, सुत, किशोर, कुमार।लड़की - बालिका, कुमारी, सुता, किशोरी,
बाला, कन्या।लक्ष्मी- कमला, पद्मा, रमा, हरिप्रिया, श्री, इंदिरा, पद्मजा,
सिन्धुसुता, कमलासना।लक्ष्मण - लखन, शेषावतार, सौमित्र, रामानुज, शेष।लौह -
अयस, लोहा, सार।लता - बल्लरी, बल्ली, बेली।

व

वायु - हवा, पवन, समीर, अनिल, वात, मारुत।वसन - अम्बर, वस्त्र, परिधान, पट,
चीर।विधवा - अनाथा, पतिहीना, राँड़।विष- ज़हर, हलाहल, गरल, कालकूट।वृक्ष-
पेड़, पादप, विटप, तरू, गाछ, दरख्त, शाखी, विटप, द्रुम।विष्णु- नारायण,
दामोदर, पीताम्बर, चक्रपाणी।विश्व - जगत, जग, भव, संसार, लोक,
दुनिया।विद्युत - चपला, चंचला, दामिनी, सौदामिनी, तड़ित, बीजुरी, घनवल्ली,
क्षणप्रभा, करका।वारिश - वर्षण, वृष्टि, वर्षा, पावस, बरसात।वीर्य - जीवन,
सार, तेज, शुक्र, बीज।वज्र - कुलिस, पवि, अशनि, दभोलि।विशाल - विराट, दीर्घ,
वृहत, बड़ा, महा, महान।वृक्ष - गाछ, तरु, पेड़, द्रुम, पादप, विटप, शाखी।

श

शिव- भोलेनाथ, शम्भू, त्रिलोचन, महादेव, नीलकंठ, शंकर।शरीर- देह, तनु, काया,
कलेवर, अंग, गात।शत्रु- रिपु, दुश्मन, अमित्र, वैरी, अरि, विपक्षी,
अराति।शिक्षक- गुरु, अध्यापक, आचार्य, उपाध्याय।शेर - केहरि, केशरी, वनराज,
सिंह, शार्दूल, हरि, मृगराज।शेषनाग - अहि, नाग, भुजंग, व्याल, उरग, पन्नग,
फणीश, सारंग।शुभ्र - गौर, श्वेत, अमल, वलक्ष, शुक्ल, अवदात।शहद - पुष्परस,
मधु, आसव, रस, मकरन्द।

श्र

ष

षंड - हीजड़ा, नपुंसक, नामर्द।षडानन - षटमुख, कार्तिकेय, षाण्मातुर।

स

सीता - वैदेही, जानकी, भूमिजा, जनकतनया, जनकनन्दिनी, रामप्रिया।साँप- अहि,
भुजंग, ब्याल, सर्प, नाग, विषधर, उरग, पवनासन।सूर्य- रवि, सूरज, दिनकर,
प्रभाकर, आदित्य, दिनेश, भास्कर, दिनकर, दिवाकर, भानु, अर्क, तरणि, पतंग,
आदित्य, सविता, हंस, अंशुमाली, मार्तण्ड।संसार- जग, विश्व, जगत, लोक,
दुनिया।सोना- स्वर्ण, कंचन, कनक, हेम, कुंदन।सिंह- केसरी, शेर, महावीर, हरि,
मृगपति, वनराज, शार्दूल, नाहर, सारंग, मृगराज।समुद्र- सागर, पयोधि, उदधि,
पारावार, नदीश, जलधि, सिंधु, रत्नाकर, वारिधि।सम - सर्व, समस्त, सम्पूर्ण,
पूर्ण, समग्र, अखिल, निखिल।समीप - सन्निकट, आसन्न, निकट, पास।समूह- दल, झुंड,
समुदाय, टोली, जत्था, मण्डली, वृंद, गण, पुंज, संघ, समुच्चय।सभा - अधिवेशन,
संगीति, परिषद, बैठक, महासभा।सुन्दर - कलित, ललाम, मंजुल, रुचिर, चारु, रम्य,
मनोहर, सुहावना, चित्ताकर्षक, रमणीक, कमनीय, उत्कृष्ट, उत्तम,
सुरम्य।सन्ध्या - सायंकाल, शाम, साँझ, प्रदोषकाल, गोधूलि।स्त्री- सुन्दरी,
कान्ता, कलत्र, वनिता, नारी, महिला, अबला, ललना, औरत, कामिनी, रमणी।सुगंधि-
सौरभ, सुरभि, महक, खुशबू।स्वर्ग- सुरलोक, देवलोक, दिव्यधाम, ब्रह्मधाम, द्यौ,
परमधाम, त्रिदिव, दयुलोक।स्वर्ण - सुवर्ण, कंचन, हेन, हारक, जातरूप, सोना,
तामरस, हिरण्य।सरस्वती - गिरा, शारदा, भारती, वीणापाणि, विमला, वागीश,
वागेश्वरी।सहेली - आली, सखी, सहचरी, सजनी, सैरन्ध्री।संसार - लोक, जग, जहान,
जगत, विश्व।

ह

हस्त - हाथ, कर, पाणि, बाहु, भुजा।हिमालय- हिमगिरी, हिमाचल, गिरिराज,
पर्वतराज, नगेश।हिरण - सुरभी, कुरग, मृग, सारंग, हिरन।होंठ - अक्षर, ओष्ठ,
ओंठ।हनुमान - पवनसुत, पवनकुमार, महावीर, रामदूत, मारुततनय, अंजनीपुत्र,
आंजनेय, कपीश्वर, केशरीनंदन, बजरंगबली, मारुति।हिमांशु - हिमकर, निशाकर,
क्षपानाथ, चन्द्रमा, चन्द्र, निशिपति।हंस - कलकंठ, मराल, सिपपक्ष,
मानसौक।हृदय- छाती, वक्ष, वक्षस्थल, हिय, उर।हाथ- हस्त, कर, पाणि।हाथी- नाग,
हस्ती, राज, कुंजर, कूम्भा, मतंग, वारण, गज, द्विप, करी, मदकल।

-- 
1. Webpage for this HindiSTF is : https://groups.google.com/d/forum/hindistf
Hindi KOER web portal is available on 
http://karnatakaeducation.org.in/KOER/en/index.php/Portal:Hindi

2. For Ubuntu 14.04 installation,    visit 
http://karnatakaeducation.org.in/KOER/en/index.php/Kalpavriksha   (It has Hindi 
interface also)

3. For doubts on Ubuntu and other public software,    visit 
http://karnatakaeducation.org.in/KOER/en/index.php/Frequently_Asked_Questions

4. If a teacher wants to join STF,    visit 
http://karnatakaeducation.org.in/KOER/en/index.php/Become_a_STF_groups_member

5. Are you using pirated software? Use Sarvajanika Tantramsha, see 
http://karnatakaeducation.org.in/KOER/en/index.php/Why_public_software 
सार्वजनिक संस्थानों के लिए सार्वजनिक सॉफ्टवेयर
--- 
You received this message because you are subscribed to the Google Groups 
"HindiSTF" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email 
to [email protected].
To post to this group, send an email to [email protected].
Visit this group at https://groups.google.com/group/hindistf.
To view this discussion on the web, visit 
https://groups.google.com/d/msgid/hindistf/CANJf2f9MrnThe5o-mVeor%3DiHwQVfZX5%2Bho9L7N0un9PGAYHmNg%40mail.gmail.com.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

Reply via email to