Siti Rayati (51-55) Moh. Sanoesi
"Ah, da abdi mah moal kawin ka gajih, meureun mana niateun ogé boga pamajikan, nya boga keur ngabalanjaan, éta mah perkawis kecil mama." "Enya, éta baé mama mah asa pipilih nyiar nu leuwih ari nu tangtu bakal nyenangkeun, jadi pamajikan bopati embung, ari ka nu teu nyekel bisluit-bisluit acan daék ..." "Kumaha mama ...?" Saur Gan Titi bari soca kerung, semu nu bendu ka ramana nu ngagoréngkeun tundanganana. "Éta Titi, pipilih nyiar nu leuwih, ari ..." "Puguh baé mama, leres," putrana miheulaan sasauran, "abdi ayeuna kénging nu leuwih ... langkung ti nu ditawarkeun ku mama ka abdi, geura mangga pariksakeun ka rahayat mama sadayana ..." "Enya, Titi mah meureun tacan nyaho ..." "Saha téa mama?" "Heueuh pisalakieun Titi ..." "Na kumaha kitu mama?" "Na teu nyaho, kapan éta téh geus dua kali dipanjarana ogé ..." "Kusabab édan mama?" "Is, lain dipanjara ku sabab édan, dibui lantaran meunang perkara, dina surat kabar didakwa ku pamréntah." "O, kantenan baé terang mah, sadunya malah terangeun, nanging tokh mama ogé uninga naon perkarana." "Puguh baé." "Nuhun atuh ari uninga mah, supados ulah lantaran maling atanapi maéhan jelema baé," saur Gan Titi, bari tikekereket nahan amarah, keuheul ka ramana. "Tokh ka manéhna moal aya nu nyebut bangsat atanapi rampog." "Enya, tapi pikir heula Ti, ulah gurunggusuh, tokh ku urang nu ditéangan kasenangan." "Éta margina nu mawi ti kapengker ogé abdi alim gaduh salaki ka anu henteu panuju jeung haté téh, nyaéta ku margi kasenangan téa nu ditéangan." "Enya tapi teu kaharti, saha nu teu senang jadi pamajikan pangkat luhur, tur nu sakitu gedé gajihna." "O ... nya abdi téa mama, nu tangtos moal senang gaduh salaki ka nu kitu téh, lantaran abdi moal tiasa ngawulaan salaki anu ... nyakitu bangsa ménak ..." Pangawulaan anu sakitu didesek ku putrana, henteu weléh sasauran, ngalelemu Gan Titi, sangkan teu tulus kagungan carogé ka jurnalis NN tapi percuma baé, da sakecap ogé euweuh nu asup. "Pikir baé Ti, ulah gancang-gancang, kolot mah sok tara salah," saur pangawulaan, "moal enya Titi teu nyaho naon gawéna tukang surat kabar ..." "Kantenan terang mah, éta margina nu mawi abdi teu risi deui." "Enya tukang ngorék-ngorék jeung ngbongkar kasalahan priyayi." "Tah éta nu mawi abdi satuju téh, margi di dieu perlu pisan diayaan tukang kitu ..." "Naon sababna nu matak perlu ..." "Éta ku mama kamanahna kumaha ...? kapan saur mama tadi, tukang ngorékngorék kasalahan priyayi ... jadi sanés tukang nyieun kasalahan, mung upami aya kasalahan, dikorék ... dibongkar ..." "Enya ... tapi mama mah da teu boga kasalahan ..." "Is éta mama mah, da abdi ogé teu nyebatkeun mama kagungan kasalahan," saur Gan Titi bari imut, ningali ka ramana anu siga rumasa, sarta semu nu narima kasedekeun sasaurnana. "Sareng éta abdi badé naros mama ..." "Naon Ti?" Ramana miheulaan mariksa semu nu kagét. "Dupi mobil nu ti babah Kim Long téh, kapengker sabaraha diartosanana?" "Is da éta mah pokna ogé méré Ti, naha kumaha kitu, aya naon ..." "Ah, teu aya nanaon, ngan éta baé asa béréhan teuing, kawas aya pangarahna, moal cara kuda adu nu ti Karta mah ti Ciwaru? Geuning ari omongna mah ngahaturanan, keun baé montong diartosan ... ari pék ... sanés méh nyilakakeun ka mama?" Ramana, sanggeus ayeuna ngadangu putrana sasauran anu sakitu bébéakanana, komo barang putrana nyarioskeun tina perkara mobil jeung kuda, anjeunna ngartoseun yén Gan Titi moal beunang diunggut-unggut deui atawa dibedokeun nikahna jeung jurnalis ti Semarang anu ngaranna euweuh nu bireuk. Malah anjeunna kagungan manah sieun dimutuh ku tundangan putrana, pimantueun, risi dibébérkeun panganggona dina kabopatian anu henteu sah, anu dilarang, dilabrak saperti bopati nu tadi ku NN, dina surat kabar. Isukna anjeuna terus mulih, sarta ti harita teu damangna gohgoy kosong, anu cék dokter mah cenah tering, beuki lila beuki kacida. Ari ku kitu téa mah teu matak héran, sabab sanggeus pupus garwana nu ti heula, anjeunna ngan tiktikbrek baé teu damang, katambah ayeuna ku bingung seueur nu dimanahan mana ngémut-ngémut garwana nu ayeuna, anu anjeunna seueur ka teu panujuna, mana ngamanahan putra Gan Titi, anu nyalira di Batawi, komo ari geus émut bakal kagungan minantu anu sakitu anjeunna henteu doa, anu salawsna dipikarisi, dipikaijid, anu matak keketegan manah, gegebegan salira. "Éh si Titi nepika ka kajodokeun ka bangsa nu kitu ..." saur anjeunna dina manah, "jelema nu gampang asup ka bui ...teu nyana ..." Meunang tujuh bulan anjeunna teu damangna, gohgoy sarta ku tina geus ngaraos ripuh, tuluy anjeunna miwarang garwana nelegram ngabéjaan Gan Titi ka Batawi. Soré kira pukul tujuh, anjeunna sumping ka dua babuna, Patimah, sarta terus baé ka kamar ramana nu keur ngalempréh di kajuaran, bari segruk anjeunna nangis nyuuh kana sampéan pangawulaan. "Kumaha Ti cageur?" Saur ramana, "Bisi mama dipondokkeun umur, hayang papanggih heula jeung Titi." Gan Titi henteu ngawalon, nyegruk baé nangis ... "Tok, tok," dokter ngetrokan panto. Bray panto dibukakeun ku Gan Titi, bari terus nu teu damang dipariksa sarta dihaturanan deui landong séjén. "Dokter," saur Gan Titi, dina basa Walanda mariksakeun ramana, aya kénéh pangharepan atawa henteu, "Is er nog lhoop?" "Ya ... hoop is er altijd juffrouw, maar Uw vader is dookziek," cék dokter bari gogodeg nyaritakeun yén ari pangharepan man salawasna aya, ngan ramana teu damang wales. Dokter tuluy indit deui, Gan Titi ngahuleng, cisoca rambay ningali raray ramana anu geus sakitu haropakna. Sapeuting éta anajeunna henteu iasa kulem, calik baé digédéngeun ramana. Isukna pangawulaan teu damangna beuki maju, sarta kawasna anjeunna geus béda raraosan, tuluy sabot euweuh garwana, sasauran ka putrana: "Ti, mama ayeuna rék nyarita, tapi Titi sing tawekal, ulah rék reuwas-reuwas, ieu mama geus béda rarasaan, mama boga rasiah, anu ayeuna rék dibéjakeun ka Titi, Titi téh saenyana anak kukutan ... Di dieu gan Titi ngagebeg, reup geuneuk ray pias, ngadangu ramana nu sasauranana geus harésé semu nu engap. "Perkara barang," ramana neruskeun deui cariosna, "geus diduakeun jeung embina sarta surat-suratna kabéh ditéken notaris." Gan Titi nyegruk nangis ..."Eh mama, atuh bapa sareng indung abdi saha ...? Paingan atuh embi ka abdi ari kitu mah ..." Ramana nyurucud cisocana nangis, mangsedihkeun, mangngeneskeun putrana, sarta saurna: "Ti, ieu mama capé ... eungap ... tanyakeun baé ...engké ka Natamanggala ... Lurah Cirayati ... ayeuna aya di dieu ... dihaja dicalukan ... ku mama ... manéhna tangtu ... nyarita da ... geus diomongan ... Alloh . . ...Ti ... ieu mama ... eungap ... calukan geuwat embina ..." Pangawulaan rérénghapan, sasauranana sakecap-sakecap, eungap teu iasa ngambekan; Gan Titi lumpat ngabéjaan ibu kawalonna. Pangawulaan teu damangna wales, dokter datang, nu teu damang geuwat dipariksa, tapi ....dokter lalaunan sasauran ka dalem istri: "Ya ...Dén Ayu ...regent sakitna keras, barngkali hari ini pengabisan ... liat saja ..." bari panangan pangawulaan dicekelan. Bluk Gan Titi nyuuh, nangis bari nyiuman panangan ramana ... dalen istri digédénngeunana bari nyepeng mastakana ... nya teu kungsi satengah jam pangawulaan pupus, mulih ka jati mulang ka asal ... Geus teu kudu dicaritakeun deui kaguyuranana sakabupatén éta, barang jelema ngadéngé pangawulaan wapat ... Nepi ka tiluna mah, jelema ngabrul baé anu daratang ngalayad, sarta sanggeus tujuhna, tatamu geus marulang, kakara Gan Titi ngamanahan sasauran ramana nu minangka wasiat ka anjeunna, sarta tuluy miwarang babuna nyaur Natamanggala, Lurah pareman Cirayati jeung pamajikanana datang ka kamar anjeunna. "Ka dieu baé asup bapa jeung ema, urang ngawangkong jeung kuring. Panto tutupkeun deui bapa," saur anjeunna bari lungsur tina korsi, terus calik dina alketip. "Aya naon Gan," cék Natamanggala, "bapa mah rareuwas," "Ih teu aya naon-naon bapa," saur Gan Titi bari ngalimba, "kuring téh katalatahan ku mama, nyaéta bapa jeung ema ayeuna kudu terus terang ka kuring, ulah kuring jadi jelema teu puguh. Péndék bapa atawa ema ayeuna kudu nyarita, ulah disumput salindungkeun, saha indung kuring jeung bapa kuring téh nu saenya-enyana, jeung kumaha asal-asalna kuring nu matak nepi ka kieu." "Beu, perkawis éta mah Gan, montong dianggo alit manah, ieu perkawis, yaktos rama ogé parantos sasauran kapengker ka bapa sareng ka ema. Mangga ayeuna ieu ku emana badé dicarioskeun, margi kénging disebatkeun manéhna anu boga bagja mah, pependak jeung Agan keur waktu murangkalih kénéh." "Enya, ema entong dirasiahkeun ayeuna mah," saur Gan Titi, "mangga baé dicarioskeun." Derekdek pamajikan Natamanggala nyarita ti awal nepi ka ahir, kumaha asal-asalna Gan Titi panggih ti kebon ganas, dikurungan ku ranggap, nepi ka terus disalabarkeun tapi euweuh nu ngaku, sarta tungtungna ku manéhna disanggakeun ka ramana keur waktu jeneng kénéh Wadana di Pakemitan, nya nepi ka ayeuna. Nya kitu deui jenengan anjeunna "SITI RAYATI", ku manéhna diterangkeun yén éta téh minangka hiji peringetan ka lemah cai anjeunna nyaéta désa Cirayati. Curuk pananganana anu kénca, anu ayeuna kiwed, ogé dicaritakeun ku manéhna yén éta téh ti murangkalihna kénéh, siga céda atawa tapak nu ngégél. Péndék sapamanggih manéhna euweuh nu kaliwat kabéh diunjukkeun ka Gan Titi. Eureun nu nyarita, gabrug Gan Titi ngarontok kana lahunanana indung pulung, bari nyuuh ngagukguk nangis, "Eh, ema," saur anjeunna, "saha atuh indung kuring téh ... bapa ... di mana ..." "Beu Agan, ulah jadi bendu baé," wangsulna, "ema ogé jeung bapa henteu terang ari éta mah, nanging ayeuna montong dimanah panjang, buktina ayeuna mah nu duaan baé ibu jeung rama anu ngukut, anu parantos teu aya, da éta nu mikanyaah nu mikaasih téh, nu nyakolakeun ka Agan. Atuh ayeuna geus henteu aya dikieuna, entong dianggap alit manah, entong keueung, ka mana ogé ku ema jeung bapa moal burung dituturkeun, mo burung dikaulaan." Gan Titi calik bari nyusutan cisoca, sarta saur anjeunna: "Atuh ari kieu mah ayeuna ema bapa milu baé isuk jeung kuring ka Batawi, sabab henteu kuat kuring lila-lila mah di dieu." "Beu atuh, ari énjing mah moal saé, sakitu di dieu pabalatak kénéh, saha anu ngurus. Engké baé dinten Ahad tangtu ema sareng bapa bisa indit." "Enya atuh badé Ahad ogé ema, nya indit ti dieu pukul satu, kajeun kuring isuk baé, jeung engké ema jeung bapa ku kuring dipapagkeun ka statsion Gambir." HANCA
