Στέλιος
Ράμφος: Ο άνθρωπος πίσω από τον στοχαστή και η πνευματική
του παρακαταθήκη
Ένας άνθρωπος βαθιά γήινος,
χωρίς τη συνήθη απόσταση του διανοουμένου από την
καθημερινότητα, αλλά την ίδια στιγμή ένας στοχαστής με
σπάνια θεωρητική κατάρτιση και την ικανότητα να
παρακολουθεί μια ιδέα μέχρι τις απώτερες συνέπειές της. Με
αυτά τα λόγια περιγράφει τον Στέλιο Ράμφο ο Γιώργος
Χατζηιακώβου, ιδρυτής των Εκδόσεων «Αρμός» και επί χρόνια
εκδότης και συνομιλητής του.
Μιλώντας στο Liberal, ο Γιώργος
Χατζηιακώβου σκιαγραφεί τόσο τον άνθρωπο όσο και την
πνευματική διαδρομή του Ράμφου, ο οποίος αφιέρωσε μεγάλο
μέρος του έργου του στην αναζήτηση των βαθύτερων
προβλημάτων του ελληνισμού, στη σχέση του σύγχρονου Έλληνα
με την πραγματικότητα και στην έννοια του προσώπου και της
ελευθερίας.
Παράλληλα, αναδεικνύει την
ιδιαίτερη οξύνοια και το εύρος της σκέψης του, από τη
φιλοσοφία και την πατερική παράδοση έως τη λογοτεχνία και
τον Καβάφη.
Συνέντευξη
στον Χρήστο Θ. Παναγόπουλο
Κύριε
Χατζηιακώβου, εσείς ζήσατε τον Στέλιο Ράμφο επί πολλά
χρόνια, όχι μόνο ως εκδότης των βιβλίων του αλλά και ως
συνομιλητής του. Ποιος ήταν πραγματικά ο Στέλιος Ράμφος
πίσω από τη δημόσια εικόνα του φιλοσόφου και του συχνά
αιχμηρού διανοουμένου; Τι άνθρωπο γνωρίσατε εσείς;
Τώρα, του φιλοσόφου δεν του
άρεσε ο όρος. Να ξεκινήσουμε από αυτό. Έλεγε πάντα ότι δεν
είναι φιλόσοφος, αλλά είναι «φιλοφιλόσοφος», φίλος των
φιλοσόφων. Ήταν πολύ χαριτωμένο, διότι ήταν ένας άνθρωπος
ο οποίος πατούσε γερά στα πόδια του. Ήταν πάρα πολύ γήινος
άνθρωπος.
Μπορεί τα κείμενά του να θέλουν
μια υψηλή παιδεία, για να γίνουν απολύτως κατανοητά, αλλά
ο ίδιος ήταν πάρα πολύ γήινος. Εγώ αυτόν τον άνθρωπο
έζησα. Έζησα έναν άνθρωπο, δηλαδή, που δεν ήταν άνθρωπος
της εικόνας του, αλλά άνθρωπος της ουσίας του εαυτού του,
δηλαδή του ουσιαστικού εαυτού του.
Ο άνθρωπος αυτός μιλούσε με τον
ίδιο τρόπο τόσο στον πρωθυπουργό ή τον Πρόεδρο της
Δημοκρατίας όσο και, κάποια στιγμή, σε έναν Πακιστανό στον
Αρμό που έκανε delivery με μηχανάκι. Με τον ίδιο τρόπο
μιλούσε ακριβώς και σε αυτόν.
Από
τις σπουδές Φιλοσοφίας στο Παρίσι και τη διδασκαλία του
στη Βενσέν έως την επιστροφή του στην Ελλάδα και τη
βαθιά ενασχόλησή του με την αρχαία ελληνική και την
πατερική σκέψη, ο Στέλιος Ράμφος διένυσε μια ιδιαίτερη
πνευματική διαδρομή. Ποια θεωρείτε ότι ήταν η μεγάλη
ιδέα ή το μεγάλο ερώτημα που διαπερνούσε ολόκληρο το
έργο του;
Ολόκληρο το έργο του ήταν
ακριβώς να συνειδητοποιήσει ο ίδιος, καταρχάς, ποια είναι
τα προβλήματα του ελληνισμού, να τα δώσει και, αν
μπορέσει, να δώσει και κάποιες λύσεις. Αυτή ήταν η δουλειά
του.
Το πρώτο βιβλίο που είχε εκδώσει
τότε στις εκδόσεις Κέδρος της Νανάς Καλλιανέση, όταν είχε
επιστρέψει από το Παρίσι, είχε τίτλο «Τόπος υπερουράνιος».
Τώρα το έχουμε στο «Τριώδιον». Αυτό το βιβλίο ήταν κάτι
σαν προγραμματικές δηλώσεις. Δηλαδή έλεγε εκεί μέσα, λέει
εκεί μέσα, με τι θα ασχοληθεί και όσα θα γράψει. Ακόμη και
βιβλία και τους τίτλους των βιβλίων είχε. Βεβαίως,
προϊόντος του χρόνου και της ενασχόλησής του με όλα αυτά
τα πράγματα, προέκυψαν και πολλά περισσότερα πράγματα και,
έτσι, προέκυψαν και άλλα βιβλία.
Αλλά το σημαντικό στην περίπτωσή
μας είναι το εξής: κανείς άλλος δεν έχει κάνει τέτοιο
πράγμα ως προγραμματικές δηλώσεις, να πει ότι «εγώ θα κάνω
αυτό το έργο, το οποίο θεωρώ σημαντικό για την Ελλάδα, για
τον τόπο μου».
Ένα
από τα πιο επίμονα θέματα στα βιβλία του Στέλιου Ράμφου
ήταν η δυσκολία της νεότερης Ελλάδας να αποκτήσει
ιστορική αυτοσυνειδησία. Η σχέση μας με το Βυζάντιο, τη
Δύση, τον χρόνο, την ατομικότητα και το συλλογικό μας
φαντασιακό. Τελικά, τι πίστευε ότι δεν πάει καλά στον
τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος Έλληνας αντιλαμβάνεται
τον εαυτό του και την πραγματικότητα;
Αυτό το θέμα το οποίο θίγετε
είναι το κατεξοχήν θέμα του Ράμφου σε όλο το έργο. Το
κατεξοχήν θέμα του Ράμφου σε όλο το έργο. Λοιπόν, αυτό που
αισθάνομαι ότι εννοούσε —και δεν ξέρω αν είμαι ο
κατάλληλος να απαντήσω—, αλλά αυτό που αισθάνομαι εγώ ότι
εννοούσε, ήταν η σχέση μας με την πραγματικότητα. Και η
σχέση μας με την πραγματικότητα, προσέξτε, δεν είναι
αυτή...
Μάλλον, να το πούμε αλλιώς: η
πραγματικότητα δεν είναι μόνο αυτή που βλέπουμε.
Ο
Στέλιος Ράμφος, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην ακαδημαϊκή
φιλοσοφία. Πολλές φορές παρενέβαινε και στη δημόσια
συζήτηση για την πολιτική, τον λαϊκισμό, την οικογένεια,
την πίστη, την παιδεία και τη σχέση της Ελλάδας με τη
Δύση.Κατά τη δική σας άποψη, και έτσι όπως τον γνωρίσατε
εσείς, ποια θεωρείτε ότι είναι η σημαντικότερη συμβολή
του στη σύγχρονη ελληνική διανόηση και ποια από τις
ιδέες του πιστεύετε ότι θα αποδειχθεί ανθεκτικότερη στον
χρόνο;
Δεν ξέρω ποια από τις ιδέες του
θα αποδειχθεί ανθεκτικότερη στον χρόνο. Παραδείγματος
χάριν, όταν είχαμε εκδώσει το 2000 τον «Καημό του Ενός»,
ένα από τα εμβληματικά βιβλία του Στέλιου Ράμφου, είχε
ξαναθέσει στον ελληνικό χώρο το θέμα του προσώπου.
Εκεί είχε θέσει το θέμα ότι,
δυστυχώς, δεν έχουμε περάσει από μία εξατομίκευση. Πρώτα,
για να μπορέσουμε να γίνουμε πρόσωπα, δηλαδή πρόσωπα με
την έννοια της ελευθερίας, ενός ανθρώπου που είναι ικανός
να επιλέγει, να διαλέγει, να προχωράει, να ξαναπηγαίνει
πίσω, να ξανασυζητάει αυτά που έκανε κ.λπ. Λοιπόν, είχε
θέσει το θέμα της εξατομίκευσης, το οποίο μάλλον από την
ακαδημαϊκή κοινότητα δεν είναι κατανοητό, διότι εκεί ο
Ράμφος, στο ίδιο βιβλίο, σε αυτόν τον «Καημό του Ενός»,
δεν ξέρω πόσοι το πρόσεξαν, μιλάει εν συνεχεία και για
αποατομίκευση.
Πόσοι το πρόσεξαν αυτό, τι
κατάλαβαν, αν το κατάλαβαν, δεν το ξέρω. Πάντως, ο Ράμφος
είναι ένας άνθρωπος που είχε, εκτός από ένα εξαιρετικό
γνωσιακό υπόβαθρο, το εξής χάρισμα: κάθε πράγμα που έλεγε
μπορούσε να το τραβήξει στο μέλλον και να δει τις
επιπτώσεις που θα έχει αυτό το συγκεκριμένο πράγμα που
έλεγε, η συγκεκριμένη ιδέα που διατύπωνε, στο μέλλον.
Τι επιπτώσεις θα έχει αυτό το
πράγμα. Αυτό δεν το έχουν όλοι οι άνθρωποι. Λέμε το μακρύ
μας και το κοντό μας συνήθως, χωρίς να καταλαβαίνουμε εν
πολλοίς τι επιπτώσεις θα έχει αυτό το πράγμα.
Άρα,
ουσιαστικά, το χάρισμα του Στέλιου Ράμφου ήταν ότι,
βλέποντας και διατυπώνοντας μια ιδέα στο μέλλον με τα
θετικά και τα αρνητικά της, μπορούσε να δει ένα ζήτημα,
μια άποψη, μια αξία σφαιρικά...
Ακριβώς αυτό. Διότι είχε τις
προϋποθέσεις να το δει. Ακόμη και σε πράγματα που δεν θα
το λογάριαζε κανείς. Παραδείγματος χάριν: Τον ξέρετε ως
φιλόσοφο — εγώ είπα «φιλοφιλόσοφο», όπως έλεγε και ο
ίδιος. Αλλά τις δυνατότητες που, ας πούμε, είχε στη
λογοτεχνία, τις ξέρετε; Τις ξέρει κανείς; Όταν είχαμε
εκδώσει το βιβλίο για τον Καβάφη πριν από τρία χρόνια,
υπάρχουν πράγματα μέσα που νομίζω ότι οι κλασικοί
φιλόλογοι δεν τα έχουν προσεγγίσει.
Αυτοί που κάνουν θεωρία
λογοτεχνίας, αυτοί που διδάσκουν Καβάφη. Οι δυνατότητές
του ήταν τέτοιες που, παραδείγματος χάριν, να σας πω ένα
ζήτημα. Υπάρχει ένα ποίημα του Καβάφη το οποίο είναι το
μοναδικό με ιταλικό τίτλο, «Che fece... il gran rifiuto»,
που στη μέση του τίτλου υπάρχουν και αποσιωπητικά. Για το
μεγάλο όχι και το μεγάλο ναι, μάλλον καλύτερα. Λοιπόν,
αυτό, όταν ο πολύς Σεφέρης, το Νόμπελ μας, πήγε να
προσεγγίσει το ποίημα, λέει: «Εδώ δεν καταλαβαίνω γιατί το
έγραψε αυτό». Λοιπόν, ο Ράμφος εξηγεί γιατί το έγραψε
αυτό.
Διότι εκεί, σε αυτό το ποίημα,
συνδιαλέγεται ο Καβάφης με ποιον; Με τον Δάντη. Τι είχε
γίνει, λοιπόν, γύρω στα 1200; Είχαν πάρει στην Ιταλία έναν
ασκητή καθολικό από ένα ασκηταριό και τον έκαναν πάπα τον
άνθρωπο με το ζόρι. Λοιπόν, αυτός άντεξε κανένα δυο μήνες,
ο άνθρωπος, τα πέταξε και ξαναπήγε στο ασκηταριό του. Και
γράφει ο Δάντης ότι είναι αυτός που λέει το μεγάλο όχι στη
ζωή, που του δίνεται δυνατότητα για κάτι και λέει το όχι.
Και λέει ο Καβάφης: όχι, δεν
είναι μόνο το όχι, μπορεί να είναι και το όχι και το
μεγάλο ναι στη ζωή. Δηλαδή ο Καβάφης λέει αυτό που θα
έλεγε ο Ζουράρις: στέκεται πάνω στο συναμφότερον, και το
ναι και το όχι. Και θέλω να σας πω ότι ο Ράμφος είχε
δυνατότητες που δεν μπορεί να τις φανταστεί κάποιος.
Δηλαδή, είχε τέτοιο θεωρητικό
υπόβαθρο, που του επέτρεπε να έχει αυτές τις δυνατότητες,
και φυσικά και μια οξύνοια απίστευτη.
Εσείς,
έχοντας εκδώσει μεγάλο μέρος του έργου του και
γνωρίζοντας από κοντά τον τρόπο με τον οποίο εργαζόταν,
τι αφήνει πίσω του τελικά ο Στέλιος Ράμφος; Υπάρχει
ανέκδοτο υλικό, σημειώσεις, έργα που μένουν να δουν το
φως της δημοσιότητας; Και αν ένας νέος άνθρωπος ήθελε
σήμερα να ανακαλύψει τον Στέλιο Ράμφο, από ποιο βιβλίο
θα του προτείνατε εσείς να ξεκινήσει και γιατί;
Θα μπορούσε να ξεκινήσει και από
τα θεωρητικά. Από τον «Καημό του Ενός», από το «Αδιανόητο
τίποτα», που είναι κλασικά πράγματα.
Αλλά ένα βιβλίο που, νομίζω,
όταν το είχε διαβάσει ο Γιανναράς είπε ότι είναι ό,τι
καλύτερο διάβασε για τα 200 χρόνια της Παλιγγενεσίας, που
βγήκαν οι διάφορες γιορτές, είναι το βιβλίο «Διακόσια
χρόνια γέννα 1821-2021». Για να καταλάβει κανείς γιατί
είμαστε σε αυτή την κατάσταση ακόμα ως χώρα.
* Ο Γιώργος Χατζηιακώβου
είναι ιδρυτής των Εκδόσεων «Αρμός».
