capital.gr
Μπορεί η Θεσσαλονίκη να γίνει η εμπορική πρωτεύουσα των Βαλκανίων;
13–16 λεπτά
Μπορεί η Θεσσαλονίκη να γίνει η εμπορική πρωτεύουσα των Βαλκανίων;Του
Γιώργου Θεοδοσιάδη
Το καλοκαίρι στα χρηματοοικονομικά έχει μια ιδιαιτερότητα. Τον Ιούλιο
και Αύγουστο οι επενδυτές, οι διαχειριστές κεφαλαίων, οι συνάδελφοι
εξαφανίζονται σε νησιά και βουνά. Τα inboxes αραιώνουν, οι αγορές
μισοκοιμούνται, και το να γράψεις κάτι ουσιαστικό για macro ή hedge
funds όταν όλοι βρίσκονται σε παραλία είναι λίγο σαν να μονολογείς.
Επέλεξα λοιπόν να γράψω για κάτι πιο προσωπικό. Για μια πόλη που αγαπώ
και για ένα επιχείρημα που με απασχολεί εδώ και χρόνια. Η Θεσσαλονίκη
έχει όλα τα εφόδια για να γίνει η εμπορική πρωτεύουσα των Βαλκανίων και
η Ελλάδα έχει τώρα την ευκαιρία να το θεσμοθετήσει πριν την χάσει για
δεύτερη φορά.
Ο πατέρας μου είναι Θεσσαλονικιός. Έζησα στα Σκόπια από το 1997 ως το
2012 λόγω των επαγγελματικών απασχολήσεων του πατέρα μου. Η Θεσσαλονίκη
ήταν η πυξίδα της οικογένειάς μου, ο σταθερός προορισμός των
σαββατοκύριακων και των καλοκαιριών. Το κουλούρι στην Αριστοτέλους, το
ψάρι στο Καβούρι στην Καλαμαριά, μεζέδες στο Τσινάρι, η μυρωδιά της
θάλασσας από τη Νέα Παραλία. Δεν έζησα ποτέ εκεί μόνιμα, αλλά η πόλη με
έχει διαμορφώσει με τον τρόπο που σε διαμορφώνουν οι τόποι στους οποίους
δεν μένεις αλλά επιστρέφεις συνεχώς. Οι γονείς μου έχουν αποσυρθεί εκεί
τώρα. Για μένα παραμένει το δεύτερο σπίτι μου, μετά το Λονδίνο.
Έζησα στα Σκόπια κατά τη χρυσή εποχή της ανάπτυξης των ελληνικών
επενδύσεων στα Βαλκάνια. Από τα μέσα της δεκαετίας του '90 ως το 2009,
είχα το προνόμιο να παρακολουθώ από κοντά κάτι που δεν είχε προηγούμενο
για μια χώρα του μεγέθους της Ελλάδας. Ελληνικές εταιρείες κυριαρχούσαν
στη νοτιοανατολική βαλκανική με τρόπο που θύμιζε πολύ περισσότερο τη
γερμανική οικονομική διείσδυση στην Κεντρική Ευρώπη, σε σχέση με
οτιδήποτε σχετικό είχε καταφέρει στο παρελθόν μια μεσογειακή χώρα.
Εθνική Τράπεζα, Τράπεζα Πειραιώς, Eurobank, Hellenic Petroleum, Cosmote,
Τρία Έψιλον, Βερόπουλος, Μαρινόπουλος-Carrefour, Titanas, Elbisco,
Jumbo, Alpha Bank. Το έκαναν αποκλειστικά μέσα από ιδιωτικό επενδυτικό
κεφάλαιο, χωρίς καμία συντονισμένη κρατική στήριξη, χωρίς επίσημο
πλαίσιο πολιτικής, και χωρίς στοχευμένη στρατηγική.
Ο πατέρας μου αφιέρωσε 27 χρόνια ως CEO σε μια από τις μεγαλύτερες
αλυσίδες λιανεμπορίου της Ελλάδας και ήταν από τους πρώτους Έλληνες
επενδυτές που εισήλθαν στην τότε ΠΓΔΜ μετά την κατάρρευση της
Γιουγκοσλαβίας. Ξέρω από πρώτο χέρι τι σήμαινε αυτό. Το θεσμικό
περιβάλλον ίσχυε μόνο στα χαρτιά. Στην πράξη, κάθε εμπόδιο λυνόταν μέσα
από προσωπικές σχέσεις και ανεπίσημα δίκτυα, γιατί δεν υπήρχε κανένα
κρατικό πλαίσιο που να στηρίζει αυτές τις επενδύσεις. Αυτό δεν σημαίνει
ότι η ελληνική διπλωματία ήταν απούσα. Υπήρξαν πρέσβεις και εμπορικοί
ακόλουθοι που χρησιμοποίησαν το προσωπικό τους κύρος για να ανοίξουν
πόρτες, και η συνεισφορά τους ήταν πραγματική. Αλλά η προσωπική
πρωτοβουλία δεν είναι πολιτική. Και η απουσία πολιτικής φαίνεται πολύ
καθαρά όταν συγκρίνεσαι με χώρες που την έχουν. Τουρκικές επιχειρήσεις
στα Βαλκάνια λειτουργούν ως επέκταση του τουρκικού κράτους. Έχουν
διπλωματική κάλυψη, εμπορικές υποδομές, θεσμική προστασία από επιθετικές
πρακτικές τοπικών ανταγωνιστών ή κυβερνήσεων. Η ελληνική εξόρμηση του
'90 ήταν εξαιρετική ακριβώς επειδή υλοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό χωρίς
τίποτα από τα παραπάνω. Ήταν επίσης ευάλωτη για τον ίδιο λόγο.
Από τα μέσα της δεκαετίας του '90 ως το 2008, ελληνικές εταιρείες
επένδυσαν πάνω από 20 δισεκατομμύρια ευρώ στα Βαλκάνια. Η Ελλάδα ήταν ο
μεγαλύτερος ξένος επενδυτής στην Αλβανία, τη Βόρεια Μακεδονία, τη
Σερβία, τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία. Ελληνικές τράπεζες κατείχαν στο
αποκορύφωμα το 26% του συνολικού ενεργητικού του βουλγαρικού τραπεζικού
κλάδου. Διακόσιες χιλιάδες θέσεις εργασίας σε όλη την περιοχή. Και το
έκαναν χωρίς σημείο αναφοράς, χωρίς ηγέτιδα πόλη, χωρίς Θεσσαλονίκη. Όλα
κινούνταν μέσω Αθήνας. Αυτή είναι η ιστορική δυσλειτουργία που δεν έχει
αναλυθεί ποτέ επαρκώς. Η Ελλάδα κατείχε την οικονομική ηγεμονία στα
Βαλκάνια και ποτέ δεν σκέφτηκε να την θεσμοθετήσει χωρικά.
Το 2008 άλλαξαν πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Η ένταση γύρω από το ζήτημα
του ονόματος της τότε ΠΓΔΜ, που κορυφώθηκε με τις αποφάσεις του
Βουκουρεστίου τον Απρίλιο και τις ευρωπαϊκές ενταξιακές διαπραγματεύσεις
τον Δεκέμβριο του 2009, ήταν μια διπλωματική διαμάχη με βαθιές ιστορικές
ρίζες. Αυτό που δεν υπολογίστηκε επαρκώς ήταν το εμπορικό κόστος. Οι
διπλωματικές εντάσεις και η εμπορική δραστηριότητα σπάνια συνυπάρχουν
ανεπηρέαστα, και στα Σκόπια αυτό έγινε αισθητό γρήγορα. Ελληνικά
εμπορικά σήματα που τη μία μέρα ήταν απλώς μέρος του αστικού τοπίου και
της καθημερινότητας απέκτησαν ξαφνικά πολιτική φόρτιση. Η εμπιστοσύνη
που είχε χτιστεί αθόρυβα μέσα σε μια δεκαετία ράγισε γρήγορα, κι αυτό
πριν ακόμα ξεσπάσει η οικονομική κρίση.
Όταν ήρθε η κρίση, η αποχώρηση ελληνικών εταιρειών και τραπεζών δεν
διαβάστηκε ως αναγκαστική υποχώρηση. Διαβάστηκε ως επιβεβαίωση μιας
εικόνας που είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται. Τράπεζες πούλησαν
χαρτοφυλάκια. Εταιρείες συρρικνώθηκαν ή έφυγαν. Τα capital controls του
2015 ολοκλήρωσαν ό,τι είχε αρχίσει η κρίση, και τον χώρο γέμισαν
Αυστριακοί, Ιταλοί, Τούρκοι. Δεν υπήρχε αρχιτεκτονική για να διατηρηθεί
ό,τι είχε χτιστεί. Δεν υπήρχε θεσμική άγκυρα, πόλη-βάση, κρατική
συνέχεια. Αυτή ήταν η πληρωμή για μια 15ετία χωρίς σχεδιασμό και πλαίσιο.
Η Ελλάδα του 2026 βρίσκεται σε εντελώς διαφορετική θέση. Επενδυτική
βαθμίδα από όλους τους μεγάλους οίκους αξιολόγησης, κρατικά ομόλογα που
αποδίδουν χαμηλότερα από ιταλικά και γαλλικά, τράπεζες με δείκτες CET1
πάνω από 15% και αποδόσεις ενσώματων ιδίων κεφαλαίων 14-15%. Ταυτόχρονα,
τα Βαλκάνια βρίσκονται στο πιο ώριμο σημείο εδώ και τριάντα χρόνια. Η
Βουλγαρία εντάχθηκε στην ευρωζώνη την 1η Ιανουαρίου 2026. Το Μαυροβούνιο
βρίσκεται πιο κοντά από οποιαδήποτε άλλη χώρα στην ολοκλήρωση των
ενταξιακών κεφαλαίων. Σερβία, Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία διανύουν
διαφορετικά στάδια μιας πορείας που δεν είναι γραμμική, αλλά κινείται
μόνο προς μία κατεύθυνση. Χώρες που βαδίζουν προς την ΕΕ έχουν κίνητρο
να χτίσουν θεσμικές και επιχειρηματικές σχέσεις με αξιόπιστους
Ευρωπαίους εταίρους, και η Ελλάδα είναι ο φυσικός αυτός εταίρος.
Η γεωγραφική λογική που αναπτύσσει η χώρα τα τελευταία χρόνια δίνει στη
Θεσσαλονίκη έναν ρόλο που δεν έχει κατονομαστεί ακόμα ρητά. Η Αθήνα έχει
αναλάβει έναν γεωπολιτικό και ενεργειακό ρόλο στην Ανατολική Μεσόγειο,
με τους υδρογονάνθρακες, τις αμυντικές συμμαχίες, τα data centers και τη
ναυτιλία να συγκεντρώνονται εκεί, καθώς και τις αναπτυσσόμενες σχέσεις
με χώρες του Αραβικού κόσμου -- Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά
Εμιράτα, Ισραήλ -- που μετασχηματίζουν την Ελλάδα σε περιφερειακό
επιχειρηματικό διαμεσολαβητή με νέα βαρύτητα. Η Αλεξανδρούπολη
μετασχηματίζεται ταχύτατα σε ενεργειακό κόμβο στρατηγικής σημασίας, με
το νέο LNG τερματικό να τροφοδοτεί αέριο αμερικανικής προέλευσης μέσω
του Κάθετου Διαδρόμου προς Βουλγαρία, Ρουμανία και περαιτέρω,
μετατρέποντας τη Θράκη από ξεχασμένο σύνορο σε κομβικό σημείο της
ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας. Η Θεσσαλονίκη είναι η κενή θέση σε
αυτό το σχήμα. Αν η Αθήνα κοιτά νότια και ανατολικά, και η
Αλεξανδρούπολη τροφοδοτεί βορειοανατολικά, η Θεσσαλονίκη είναι η μόνη
πόλη που μπορεί να κοιτά βορειοδυτικά και να γίνει η εμπορική,
οικονομική και θεσμική πύλη για τα Δυτικά Βαλκάνια. Όχι ανταγωνιστικά
προς την Αθήνα. Συμπληρωματικά.
Στη Θεσσαλονίκη ήδη κάτι συμβαίνει χωρίς πολιτική παρέμβαση. Βούλγαροι
αποτελούν τον δεύτερο μεγαλύτερο αγοραστή ακινήτων στην Ελλάδα, με
επικέντρωση στη Βόρεια Ελλάδα. Τούρκοι πολίτες αποτελούν τη δεύτερη
μεγαλύτερη ομάδα κατόχων Golden Visa μετά τους Κινέζους. Κατά το τρίτο
τρίμηνο του 2025, η Θεσσαλονίκη κατέγραψε την ισχυρότερη αύξηση τιμών
κατοικιών σε ολόκληρη τη χώρα, στο 9,6% σε ετήσια βάση. Αυτός ο
πληθυσμός έχει κάνει την επιλογή του. Χρειάζεται όμως εργοδότες για να
μείνει μόνιμα αντί να αντιμετωπίζει τη Θεσσαλονίκη ως τόπο διακοπών ή
επένδυσης ακινήτων. Και υπάρχει μια διάσταση που σπάνια συζητείται: σε
μια εποχή που οι λιμένες της Μαύρης Θάλασσας αντιμετωπίζουν κινδύνους
που μέχρι πρότινος φαίνονταν αδιανόητοι, με drones και θαλάσσιες νάρκες
να φτάνουν μέχρι τα ρουμάνικα και τουρκικά παράλια, η Θεσσαλονίκη
προσφέρει κάτι που καμία άλλη πόλη της περιοχής δεν μπορεί να εγγυηθεί
με την ίδια βεβαιότητα: σταθερότητα και ασφάλεια λειτουργίας.
Η φυσική υποδομή που για χρόνια έλειπε χτίζεται τώρα. Το μετρό
λειτουργεί. Το λιμάνι επεκτείνεται με νέο εμπορευματικό τερματικό που
δέχθηκε τα πρώτα φορτία τον Ιούλιο του 2025, και τρία νέα πάρκα
logistics καλύπτουν μαζί 450.000 τετραγωνικά μέτρα. Αξίζει να σημειωθεί
ότι η επέκταση του λιμανιού δεν χρηματοδοτήθηκε από ευρωπαϊκά κονδύλια,
ουσιαστικά λόγω της ιδιωτικής φύσης της διοίκησής του. Αυτό είναι ένα
από τα δομικά παράδοξα που η Ελλάδα έχει συνηθίσει να αφήνει αναπάντητα.
Το Thess INTEC, το νέο τεχνολογικό πάρκο, είναι η πιο ορατή κίνηση προς
μια οικονομία υψηλότερης προστιθέμενης αξίας αλλά και αυτό παραμένει
ακόμα στα χαρτιά. Αυτά είναι τα δομικά χαρακτηριστικά μιας πόλης που
μπορεί να υποδεχθεί εταιρικές έδρες logistics, αγροτοβιομηχανίες,
τραπεζικές υπηρεσίες και τεχνολογία από εταιρείες που ψάχνουν ευρωπαϊκή
νομική βάση με βαλκανική γεωγραφική πρόσβαση. Η Σόφια έχει πλέον το
ευρώ, αλλά δεν έχει λιμάνι, δεν έχει τη θέση στον Διάδρομο Χ που ενώνει
Αθήνα, Σκόπια, Βελιγράδι και Βουδαπέστη, και δεν έχει πανεπιστήμιο του
μεγέθους του Αριστοτελείου.
Υπάρχει όμως ένα εμφανές κενό. Η σιδηροδρομική διασύνδεση της
Θεσσαλονίκης με τα Βαλκάνια παραμένει σε κατάσταση που δεν αρμόζει σε
πόλη που φιλοδοξεί να λειτουργεί ως περιφερειακός κόμβος. Η διεθνής
γραμμή προς Σκόπια είναι σε αναστολή. Ο οδικός άξονας Χαλάστρα-Εύζωνοι,
η κυρία αρτηρία που συνδέει τη Θεσσαλονίκη με τα βόρεια σύνορα,
παραμένει σε κατάσταση που δεν αντιστοιχεί στη στρατηγική σημασία του.
Σχέδια για τον εκσυγχρονισμό του Διαδρόμου Χ υπάρχουν, χρηματοδοτούνται
εν μέρει από ευρωπαϊκά ταμεία, και παρόλα αυτά η εκτέλεσή τους παραμένει
χρόνια πίσω από τα συμφωνηθέντα χρονοδιαγράμματα. Η Ελλάδα δεν υστερεί
σε πρόσβαση σε ευρωπαϊκά κονδύλια για υποδομές. Υστερεί στην απορρόφηση
και εκτέλεσή τους, και αυτό είναι ένα πρόβλημα που κανείς δεν ωφελείται
από το να το αποφεύγει.
Αυτό που προτείνω δεν είναι περίπλοκο. Σερβικοί, βουλγαρικοί και
αλβανικοί επιχειρηματικοί όμιλοι που θέλουν ευρωπαϊκή νομική έδρα πρέπει
να βρίσκουν στη Θεσσαλονίκη αυτό που δεν βρίσκουν αλλού. Ευρωζώνη,
λιμάνι, πανεπιστημιακή εξειδίκευση, γεωγραφική εγγύτητα στις αγορές
τους, και μια θεσμική δομή που τους δέχεται αντί να τους καταπίνει με
γραφειοκρατία. Ο τρόπος να γίνει αυτό είναι ένα Εμπορικό Επιμελητήριο
Βαλκανίων με έδρα στη Θεσσαλονίκη, που να λειτουργεί κατά το πρότυπο του
IDA Ireland, ταυτόχρονα ως μαγνήτης για βαλκανικές εταιρείες που θέλουν
ευρωπαϊκή έδρα, αλλά και ως θεσμική στήριξη για ελληνικές επιχειρήσεις
που επεκτείνονται στην περιοχή. Ο κρατικός μηχανισμός οφείλει να είναι ο
ενεργός εγγυητής αυτής της αρχιτεκτονικής, όχι ο παθητικός παρατηρητής
όπως ήταν στη δεκαετία του '90. Η Ελλάδα δεν έχτισε ποτέ κάτι τέτοιο
παρά τη 15ετία παρουσίας της στα Βαλκάνια. Αυτή ήταν η έλλειψη που
πλήρωσε ακριβά το 2010.
Ο εταιρικός φόρος στο 22% δεν ανταγωνίζεται τη Σόφια με το 10% ή το
Βελιγράδι με το 15%. Ένα στοχευμένο κίνητρο για εταιρείες που
εγκαθιδρύουν περιφερειακές έδρες στη Θεσσαλονίκη με αποδεδειγμένη
βαλκανική δραστηριότητα και ελάχιστη τοπική απασχόληση είναι η πρώτη
νομοθετική κίνηση που χρειάζεται.
Παράλληλα, κάθε αρμόδια αρχή βρίσκεται στην Αθήνα, η καταχώριση
εταιρείας γίνεται αργά και στα ελληνικά, και ένας ξένος CFO που αναλύει
επιλογές δεν θα περιμένει έξι μήνες για τα σχετικά έγγραφα. Αγγλόφωνη
διοικητική υποδομή, εξορθολογισμένες διαδικασίες εισόδου για στελέχη
εκτός ΕΕ, και ένα αποκεντρωμένο γραφείο με πραγματική εξουσία στη
Θεσσαλονίκη αλλάζουν αυτή την εικόνα. Το Αριστοτέλειο, ένα από τα
μεγαλύτερα πανεπιστήμια στα Βαλκάνια, είναι ο φυσικός τροφοδότης
εξειδίκευσης για αυτό το οικοσύστημα. Με υποτροφίες για ξένους φοιτητές
από την περιοχή και business networking που συνδέουν αποφοίτους με τις
εδρεύουσες εταιρείες, το Αριστοτέλειο σταματά να είναι αφετηρία φυγής
και γίνεται κεντρικό κομμάτι μιας εμπορικής οικονομίας. Αυτό αποτελεί
Brain Gain στην πράξη, όχι ως κυβερνητική εξαγγελία. Και σε αυτό το
πλαίσιο αξίζει να προστεθεί ένας τομέας που σπάνια συνδέεται με αστική
ανάπτυξη: η άμυνα. Με την αύξηση της αμυντικής δαπάνης στο 2,5% του ΑΕΠ
και τη διεύρυνση της βιομηχανικής αμυντικής βάσης, η Θεσσαλονίκη – με
την ιστορική της σύνδεση με τις ένοπλες δυνάμεις και τη γεωγραφική
εγγύτητα στα βόρεια σύνορα – έχει φυσική θέση σε αυτή την αλυσίδα αξίας.
Η Βόρεια Ελλάδα κερδίζει εταιρικές έδρες που φέρνουν νομικές, λογιστικές
και συμβουλευτικές υπηρεσίες, τις θέσεις εργασίας μεσαίου εισοδήματος
που χρόνια λείπουν από την περιοχή. Τα σύνορα σταματούν να είναι το
τέλος της χώρας και γίνονται η αρχή μιας οικονομικής ζώνης. Και κάτι πιο
δύσκολο να μετρηθεί αλλά εξίσου πραγματικό: μια Θεσσαλονίκη που
λειτουργεί ως θεσμικός κόμβος για τα Δυτικά Βαλκάνια αλλάζει τη θέση της
Ελλάδας στην περιοχή από χώρα που αποχώρησε υπό πίεση σε χώρα που
επέστρεψε με αρχιτεκτονική.
Μεγαλώνοντας στα Σκόπια, δεν αντιλαμβανόμουν ότι παρακολουθούσα κάτι
εφήμερο. Η ελληνική παρουσία γύρω μου φαινόταν δεδομένη. Αποδείχθηκε
εύθραυστη, γιατί δεν ήταν χτισμένη με αρχιτεκτονική. Τα κομμάτια του
πάζλ υπάρχουν τώρα. Αυτό που λείπει είναι κάποιος να πει δυνατά αυτό που
η γεωγραφία και η ιστορία υποστηρίζουν εδώ και καιρό. Η Θεσσαλονίκη δεν
χρειάζεται να γίνει η εμπορική πρωτεύουσα των Βαλκανίων κάποτε. Μπορεί
να το πράξει τώρα.
*Ο Γιώργος Θεοδοσιάδης, CFA, είναι Senior Investment Analyst στην
International Asset Management, Λονδίνο
--
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση:
[email protected]
Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο:
https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html
---
Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google.
Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα
ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού
ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected].
Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το
https://groups.google.com/d/msgid/orasi/d156e8a7-be38-4d79-8bd8-00268c15473d%40gmail.com.
