https://www.liberal.gr/synenteyxeis/b-kaimaki-i-istoriki-diki-tis-meta-kai-i-epomeni-mera-ton-social-media
Β. Καϊμάκη: Η ιστορική δίκη της Meta και η επόμενη μέρα των social media Πόσο μπορεί να αλλάξει το «σύμπαν» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης: Η Βάλια Καϊμάκη, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Ψηφιακών Μέσων και Επικοινωνίας του Ιονίου Πανεπιστημίου, μιλά στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη για τη δίκη-ορόσημο της Meta, το επιχειρηματικό μοντέλο των social media, τον εθισμό των νέων και τη θεσμική ευθύνη για τη ρύθμιση - αλλά και για το περιεχόμενο, που μολονότι δεν συνιστά το επίδικο στη δικαστική αίθουσα της Καλιφόρνιας, αποτελεί ένα εξίσου μεγάλο διακύβευμα. Στον πυρήνα της δίκης της Meta βρίσκεται ο ίδιος ο τρόπος λειτουργίας των social media. Οι συνολικές αλλαγές που ζητούν οι 29 αμερικανικές πολιτείες για τη θωράκιση των παιδιών αγγίζουν τη ραχοκοκαλιά ενός μοντέλου που επιδιώκει να κρατά διαρκώς συνδεδεμένο τον χρήστη, μετατρέποντας τον χρόνο, την προσοχή και το περιεχόμενό του σε διαφημιστικά έσοδα, εξηγεί η κα Καϊμάκη αναπτύσσοντας το ευρύτερο διακύβευμα της υπόθεσης που συγκεντρώνει το παγκόσμιο ενδιαφέρον. Η έκβαση της δίκης θα υπερβεί το Facebook και το Instagram: ό,τι υποχρεωθεί να αλλάξει η Meta θα κληθούν, αργά ή γρήγορα, να υιοθετήσουν και το TikTok, το YouTube, το Snapchat και οι υπόλοιπες πλατφόρμες. Οι αλλαγές δεν θα έλθουν από τη μία ημέρα στην άλλη, καθώς θα μεσολαβήσουν εφέσεις και μία μακρά δικαστική διαδρομή· θα υπάρξουν, όμως, εκτιμά η κ. Καϊμάκη, και θα οδηγήσουν με βεβαιότητα σε περισσότερες δικλίδες ασφαλείας για τα παιδιά. Ακόμη και ένα μικρό πρώτο βήμα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε ένα αμερικανικό σύστημα που παραδοσιακά αντιστέκεται στη ρύθμιση της αγοράς, σημειώνει η ίδια, με φόντο μία αναμέτρηση που μπορεί να συγκριθεί μόνο με τη δικαστική μάχη κατά των καπνοβιομηχανιών τη δεκαετία του 1990. Την πραγματική διάσταση του εθισμού αντιλαμβάνονται συχνά οι νέοι μόνον όταν, από χρήστες των social media, γίνονται οι ίδιοι ερευνητές στο πλαίσιο των πτυχιακών εργασιών τους και έρχονται αντιμέτωποι με τις πραγματικές ώρες που περνούν εκείνοι και οι συνομήλικοί τους μπροστά στην οθόνη, επισημαίνει η Βάλια Καϊμάκη, δημοσιογράφος και επίκουρη καθηγήτρια στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Σε κοινωνίες όπου το πρόβλημα συνεχώς οξύνεται και οι ίδιοι οι χρήστες δεν αντιλαμβάνονται τον εθισμό τους, η ευθύνη, υπογραμμίζει, παύει να είναι ατομική και γίνεται θεσμική. Και εάν η δίκη της Meta εστιάζει στον τρόπο λειτουργίας των πλατφορμών, το περιεχόμενο δεν υποχωρεί σε δεύτερο πλάνο: η μάχη κατά της παραπληροφόρησης παραμένει ζωτικής σημασίας σε μία εποχή κατά την οποία ειδικά οι νέοι ενημερώνονται σχεδόν αποκλειστικά από τα social media. Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης Στο εδώλιο ομοσπονδιακού δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών ο κολοσσός της Meta για πρακτικές που βλάπτουν πρωτίστως τους ανηλίκους. Τι κρίνεται σε αυτή τη δίκη-ορόσημο, όπως χαρακτηρίζεται, κα Καϊμάκη; Κατ’ αρχάς, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι η δίκη που ξεκίνησε την Τρίτη δεν αφορά τη μεμονωμένη προσφυγή μίας πολιτείας ή ιδιωτών, όπως συνέβη σε προηγούμενες υποθέσεις, αλλά την κοινή προσφυγή 29 πολιτειών -ανάμεσά τους η Νέα Υόρκη και η Καλιφόρνια-, οι οποίες κατηγορούν την Meta ότι έχει παραβιάσει ομοσπονδιακούς και πολιτειακούς νόμους για την ιδιωτικότητα των παιδιών. Ο πολιτείες δεν ζητούν μόνο την επιβολή εξαιρετικά υψηλών οικονομικών κυρώσεων και αποζημιώσεων, αλλά και ουσιώδεις αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας του Facebook και του Instagram. Εφόσον δικαιωθούν στη δίκη της Καλιφόρνιας, τότε θα αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν σήμερα οι πλατφόρμες. Το επίδικο είναι ακριβώς ο τρόπος λειτουργίας: το κατά πόσον το ίδιο το προϊόν έχει σχεδιαστεί με τρόπο που προκαλεί εθισμό. Το ζήτημα του περιεχομένου είναι καίριας σημασίας σαφέστατα, αλλά δεν είναι το αντικείμενο αυτής της δίκης. Συγκεκριμένα, οι πολιτείες ζητούν να υπάρχει γονικός έλεγχος, να αλλάξουν οι αλγόριθμοι, να καταργηθούν τα φίλτρα που αλλοιώνουν την εμφάνιση στις φωτογραφίες, να σταματήσει η αυτόματη αναπαραγωγή των βίντεο, καθώς και μέτρα που θα εμποδίζουν τα παιδιά να δημιουργούν πολλαπλούς λογαριασμούς. Το πλέον σημαντικό είναι ότι ζητούν να καταργηθούν τα λεγόμενα εφήμερα post, δηλαδή τα stories. Όλη η φιλοσοφία των social media, και ειδικά του Instagram, βασίζεται στα stories, που αποτελούν και τη ραχοκοκαλιά της λειτουργίας των κοινωνικών δικτύων. Τι θα σήμαινε για τις ίδιες τις εταιρείες μία τόσο δραστική αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης; Από τεχνικής άποψης, η αλλαγή του τρόπου λειτουργίας είναι πάρα πολύ εύκολη. Μέσα σε μία ημέρα μπορούν να καταργήσουν τα stories, να προσθέσουν γονικό έλεγχο και να εφαρμόσουν όλα όσα ζητούν οι πολιτείες. Το πραγματικό ζήτημα όμως έγκειται στο γεγονός ότι οι πλατφόρμες βασίζονται στον εθισμό των χρηστών. Ο νόμος δεν μπορεί να προστατεύσει με τον ίδιο τρόπο έναν χρήστη 30, 60 ή 80 ετών· μπορεί, όμως, να προστατεύσει τους ανηλίκους, οι οποίοι είναι και οι πλέον ευάλωτοι. Μετά τα 18, το ατελείωτο scrolling θεωρείται ζήτημα προσωπικής επιλογής. Τα παιδιά, όμως, δεν διαθέτουν την ίδια ωριμότητα και κρίση ώστε να θέτουν όρια στη χρήση. Εάν αφαιρεθούν οι λειτουργίες που κρατούν τον χρήστη διαρκώς συνδεδεμένο, θα περιοριστεί ο χρόνος παραμονής του στην πλατφόρμα. Και αυτή δεν είναι μόνο η βασική αρχή των social media, αλλά ολόκληρου του Διαδικτύου που στηρίζεται στη διαφήμιση. Είτε πρόκειται για έναν ενημερωτικό ιστότοπο είτε για έναν ιστότοπο που πουλά προϊόντα, το «άλφα» και το «ωμέγα» είναι να «κρατά» τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο, διότι η προσοχή του μετατρέπεται σε κέρδος. Η αγορά της διαφήμισης έχει μετακινηθεί στις πλατφόρμες. Πρόκειται για μία τεράστια αγορά και οι εταιρείες αυτές αποτιμώνται και καταγράφουν υψηλά κέρδη με βάση τη διαφήμιση. Αυτό είναι το μοντέλο τους. Η δίκη στην Καλιφόρνια αγγίζει ουσιαστικά το επιχειρηματικό μοντέλο πάνω στο οποίο έχουν οικοδομηθεί οι πλατφόρμες - εξ ου και πρόκειται για την πιο σημαντική δικαστική μάχη της Meta έως σήμερα. Ο πρώτος μάρτυρας στη δίκη, πρώην εργαζόμενος της Meta, ανέφερε στην κατάθεσή του ότι «το Instagram μετατράπηκε από προϊόν που χρησιμοποιείς σε προϊόν που σε χρησιμοποιεί». Πώς «μεταφράζεται» αυτή η φράση; Εδώ και πάρα πολλά χρόνια, σχεδόν από την πρώτη ημέρα λειτουργίας τους, γνωρίζουμε ότι οι πλατφόρμες λειτουργούν με τον εξής πάρα πολύ απλό τρόπο: πωλούν εμάς στους διαφημιστές. Και όταν λέμε «εμάς», εννοούμε την προσοχή και τον χρόνο μας, καθώς και το περιεχόμενο που παράγουμε. Οι χρήστες βλέπουν εξαιρετικές, δωρεάν πλατφόρμες, οι οποίες τους επιτρέπουν να γίνονται δημιουργοί περιεχομένου, να μοιράζονται φωτογραφίες και εμπειρίες ή ακόμη και να αποκτούν επαγγελματική παρουσία και εισόδημα. Οι πλατφόρμες βλέπουν ανώνυμα πρόσωπα, τα οποία διαθέτουν στους διαφημιστές. Εάν κάποιος δεν κατανοήσει αυτή τη φιλοσοφία λειτουργίας, δεν μπορεί να καταλάβει ούτε γιατί οι πλατφόρμες είναι δωρεάν. Εάν δεν λειτουργούσαν με αυτό το μοντέλο, θα πληρώναμε για να τις χρησιμοποιούμε, όπως πληρώνουμε όταν θέλουμε να δημιουργήσουμε έναν ιστότοπο. Υπό αυτή την έννοια, δεν χρησιμοποιούμε απλώς τις πλατφόρμες· οι πλατφόρμες χρησιμοποιούν εμάς, κατά τη δήλωση του συγκεκριμένου μάρτυρα, που σε κάθε περίπτωση, όμως, αυτό δεν είναι κάτι καινούριο για όσους ασχολούνται με τα social media αλλά κάτι που γνωρίζαμε από την πρώτη μέρα. Τι αντιτείνει η Meta στις κατηγορίες; Η Meta έχει υποστηρίξει σε όλες τις δίκες, αρκετές από τις οποίες έχουν ήδη καταλήξει εις βάρος της, ότι δεν σχεδίασε σκόπιμα τις πλατφόρμες για να προκαλέσει εθισμό στα παιδιά. Η θέση της είναι ότι οι χρήστες χρησιμοποιούν πολύ τις πλατφόρμες επειδή τους αρέσουν και όχι επειδή η εταιρεία επιδίωξε να τους οδηγήσει σε εθισμό. Καταγγελίες ότι η Meta γνώριζε τις αρνητικές επιδράσεις του Instagram στους ανηλίκους δεν διατυπώνονται για πρώτη φορά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη κινηθεί προς τη ρύθμιση των πλατφορμών. Τι σηματοδοτεί όμως για τις ΗΠΑ το κεφάλαιο που άνοιξε με τη δίκη της Meta; Πριν από μερικά χρόνια, η πληροφοριοδότης Φράνσις Χόγκεν, πρώην εργαζόμενη της Meta, είχε αποκαλύψει εσωτερικές μελέτες σύμφωνα με τις οποίες η εταιρεία γνώριζε πως το Instagram επιβαρύνει την ψυχική υγεία, ιδιαίτερα των νεαρών κοριτσιών, σε σχέση με την εικόνα τους και τη διαρκή σύγκριση με άλλους χρήστες, μεταξύ άλλων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την είχε καλέσει να καταθέσει το 2021 και ένα μεγάλο τμήμα της ευρωπαϊκής νομοθεσίας βασίστηκε και στις αποκαλύψεις «whistleblowers» όπως η Φράνσις Χόγκεν. Το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θέσπισε νομοθεσία και κατάφερε, μέσω της επιβολής προστίμων, να την καταστήσει σεβαστή από τους τεχνολογικούς κολοσσούς, ίσως έδωσε και στις αμερικανικές πολιτείες, που έχουν προσφύγει δικαστικά κατά τις Meta, μία επιπλέον ώθηση. Το κεφάλαιο που άνοιξε για τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι, σε κάθε περίπτωση, ανήκουστο. Η ρύθμιση -είτε αφορά το περιεχόμενο, πεδίο στο οποίο έχουν ήδη υπάρξει παρεμβάσεις, είτε τον τρόπο λειτουργίας, είναι ξένη προς το αμερικανικό σύστημα, το οποίο έχει «αλλεργία» στην παρέμβαση. Η λογική του είναι ότι ο ρυθμιστικός ρόλος ανήκει στην αγορά: εάν ένα προϊόν είναι καλό, το αγοράζουμε· εάν είναι κακό, δεν το αγοράζουμε. Η μεγάλη δικαστική μάχη κατά των καπνοβιομηχανιών τη δεκαετία του 1990 είναι η μόνη ανάλογου μεγέθους που έχει δοθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες εναντίον τόσο ισχυρών εταιρειών. Οι καπνοβιομηχανίες έφθασαν σε συμβιβασμό, διότι τους κόστιζαν περισσότερο οι διαρκείς αγωγές και τα πρόστιμα. Εδώ, όμως, υπάρχει μία ειδοποιός διαφορά. Δεν αγοράζεις τις πλατφόρμες· καταναλώνεις χωρίς να αγοράζεις. Το να αγοράσω ένα πακέτο τσιγάρα και να προκαλέσω βλάβη στον εαυτό μου είναι μία πράξη συνειδητή στην οποία συμμετέχω ως καταναλωτής, ακόμη κι αν η διαφήμιση του προϊόντος μπορεί να με παραπλανά. Στην περίπτωση των social media, είναι δωρεάν και παραμένουν δωρεάν όσες ώρες κι αν τα χρησιμοποιήσω. Καταναλώνω, δηλαδή, μία υπηρεσία που ακριβώς επειδή είναι δωρεάν, μπορώ να τη χρησιμοποιώ επί πολλές ώρες χωρίς να αντιλαμβάνομαι το κόστος. Σε προγενέστερη υπόθεση, η νεαρή γυναίκα που προσέφυγε στη Δικαιοσύνη υποστήριξε ότι εθίστηκε από την ηλικία των εννέα ή δέκα ετών, ότι δημιουργούσε πολλαπλούς λογαριασμούς και ότι ο ένας λογαριασμός έκανε like στον άλλο. Ανέφερε επίσης ότι πέρασε έκτοτε τη ζωή της αντιμετωπίζοντας προβλήματα ψυχικής υγείας. Εάν ένας ανήλικος έπρεπε να πληρώνει για κάθε ώρα που περνά στο Instagram, δεν θα παρέμενε εκεί επί 10 ή 16 ώρες. Τα social media θα αλλάξουν από αυτό που γνωρίζουμε σήμερα; Και πόσο σύντομα θα μπορούσαμε να δούμε τις όποιες αλλαγές; Κάτι θα αλλάξει. Δεν υπάρχει περίπτωση να μην αλλάξει. Και ακόμη κι αν πρόκειται αρχικά για μία μικρή αλλαγή, θα είναι ένα βήμα. Άμεσα δεν θα συμβεί διότι ακόμη και εάν η Meta χάσει τη δίκη, θα ασκήσει έφεση και θα χρειαστεί χρόνος για να εφαρμοστούν όσα ενδεχομένως αποφασιστούν. Σίγουρα, όμως, θα μπαίνουν ολοένα περισσότερες δικλίδες ασφαλείας για τα παιδιά. Διότι τα παιδιά δεν προστατεύονται επαρκώς και το γνωρίζουμε - και δεν υπάρχει δικαστής που δεν θα προστατεύσει τα παιδιά. Όλος ο πλανήτης παρακολουθεί τη συγκεκριμένη δίκη με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον. Το επόμενο βήμα θα είναι να δούμε το εύρος της αλλαγής και τον χρόνο στον οποίο θα επέλθει, όμως αυτή η διαδικασία δεν θα καταλήξει χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Αυτό καθαυτό το γεγονός ότι 29 πολιτείες στράφηκαν εναντίον μίας τόσο μεγάλης εταιρείας είναι εξαιρετικά σημαντικό. Και δεν θα μείνουν στη Meta. Εάν κερδίσουν, θα στραφούν και κατά των υπολοίπων πλατφορμών. Ένα θεωρητικά θετικό στοιχείο για τις πολιτείες είναι ότι η δίκη διεξάγεται ενώπιον της ομοσπονδιακής δικαστού Ιβόν Γκονζάλες Ρότζερς, η οποία γνωρίζει καλά τα σχετικά θέματα και θεωρείται αδέκαστη. Είναι η ίδια δικαστής που χειρίστηκε και την αντιδικία του Ίλον Μασκ με την OpenAI και τον Σαμ Άλτμαν σχετικά με τη μετάβαση της εταιρείας από το αμιγώς μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα στη σημερινή της δομή. Η έκβαση της υπόθεσης θα επηρεάσει συνεπώς αναπόφευκτα το σύνολο των κοινωνικών δικτύων Βεβαίως. Οτιδήποτε υποχρεωθεί να αλλάξει η Meta θα αναγκαστούν να το αλλάξουν και οι υπόλοιπες πλατφόρμες, γιατί διαφορετικά θα βρεθούν αντιμέτωπες με αντίστοιχες δίκες. Εάν κερδίσουν οι πολιτείες τη δίκη απέναντι στη Meta, θα κερδίσουν και τις υπόλοιπες. Δεν θα συμφέρει τις υπόλοιπες εταιρείες να φθάσουν σε τόσο μεγάλες δικαστικές αντιπαραθέσεις. Θα προχωρήσουν αναγκαστικά σε αλλαγές. Από την εμπειρία σας στο Πανεπιστήμιο, αντιλαμβάνονται οι ίδιοι οι νέοι τον βαθμό στον οποίο μπορεί να είναι εθισμένοι στη χρήση των κοινωνικών δικτύων; Ζω καθημερινά με τη γενιά Ζ και πολύ σύντομα θα διδάσκουμε και τη γενιά Άλφα. Οι περισσότεροι νέοι είναι πράγματι εθισμένοι, αλλά δεν το γνωρίζουν. Ακόμη και όταν όταν δεν χρησιμοποιούν τα social media, το να μην κρατούν το κινητό στο χέρι, τους δημιουργεί μια τεράστια ανασφάλεια. Μπορείς να τους μιλάς και να τεκμηριώνεις επιστημονικά το πρόβλημα, αλλά δεν το καταλαβαίνουν. Ώσπου έρχεται η στιγμή να εκπονήσουν μία πτυχιακή εργασία και να μετρήσουν οι ίδιοι τη χρήση των κοινωνικών δικτύων. Εκεί αλλάζει η αντίληψή τους: όταν, ως ερευνητές πλέον, απευθύνονται στους φίλους τους, καταγράφουν τις ώρες χρήσης και βλέπουν απαντήσεις όπως «επτά ώρες την ημέρα», αρχίζουν να αναρωτιούνται πού βρίσκει ένας άνθρωπος επτά διαθέσιμες ώρες μέσα στην καθημερινότητά του. Τότε συνειδητοποιούν -ως ερευνητές οι ίδιοι πια- το μέγεθος του προβλήματος. Εθισμός υπάρχει, ακόμη και αν είναι παροδικός. Θα προκαλούσα οποιονδήποτε διαβάζει τη συνομιλία μας να μας πει ότι δεν έχει μπει κάποια στιγμή στο Instagram θεωρώντας ότι έχει μείνει για πέντε λεπτά και, όταν κοίταξε ξανά το ρολόι, είχε περάσει μία ώρα. Διακρίνετε ότι θα μπορούσαμε να βρισκόμαστε μπροστά σε μία ευρύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται και χρησιμοποιεί τα social media; Όχι ακόμη. Δεν βρισκόμαστε σε αυτό το στάδιο. Βλέπω ανθρώπους που έχουν ταξιδέψει 5.000 χιλιόμετρα μακριά από το σπίτι τους, βρίσκονται στο μπαλκόνι ενός ξενοδοχείου, με μία θεϊκή φύση γύρω τους εδώ στην Κεφαλονιά, και κάθονται ο ένας απέναντι στον άλλον κοιτάζοντας τα κινητά τους. Δεν βλέπω ακόμη τα πράγματα να βελτιώνονται· αντιθέτως χειροτερεύουν, καθώς μεγαλώνουν πλέον οι πρώτες γενιές των λεγόμενων ψηφιακών γηγενών (digital natives), που πραγματικά δεν αποχωρίζονται το κινητό από το χέρι τους. Κατ’ επέκταση η ευθύνη γίνεται μεγαλύτερη είτε μιλάμε για τις αμερικανικές πολιτείες είτε για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τους θεσμούς της Σαφώς. Η ευθύνη παύει πλέον να είναι ατομική και γίνεται θεσμική. Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό, διότι ο κόσμος έχει ήδη εθιστεί και δεν αντιλαμβάνεται ότι είναι εθισμένος. Και θα πρέπει επίσης να υπογραμμίσουμε ότι μπορεί η δίκη αυτή να είναι εξαιρετικά σημαντική επειδή αφορά τον τρόπο λειτουργίας των πλατφορμών, όμως στην όλη εξίσωση των social media δεν μπορούμε να βάζουμε το περιεχόμενο στην άκρη. Εκεί είναι το μεγάλο διακύβευμα, καθώς το ζήτημα της παραπληροφόρησης είναι μείζον και δεν μπορεί να περνά σε δεύτερο πλάνο, ειδικά από τη στιγμή που οι νέοι ενημερώνονται πια μόνο από τα social media. Στη χώρα μας, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του Reuters Institute, οι Έλληνες δείχνουν τα τελευταία χρόνια σταθερά εμπιστοσύνη στα social media και όχι στα media. Στο περιεχόμενο, συνεπώς, πρέπει να είναι στραμμένα τα μάτια και τα αυτιά μας. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/EA4D6AE2-EC6A-44BB-A341-BEB1FFD7BCDC%40icloud.com.
