Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Δευτέρα 24 Αυγούστου 2026 στις 09:41
Το άσπρο στις Κυκλάδες οφείλεται όντως στη δικτατορία του Μεταξά;
Το σημερινό θέμα το συζητήσαμε ήδη στα σχόλια άλλου άρθρου, μεσοβδόμαδα. Επειδή όμως τα σχόλια δεν τα διαβάζει πολύς κόσμος, έκρινα ότι αξίζει η αναβάθμιση σε άρθρο.
Λοιπόν, πριν από μερικές μέρες ο αρχιτέκτονας κ. Βασίλης Βασιλειάδης έκανε μια ανάρτηση με βίντεο στο Instagram και στο Facebook, που συζητήθηκε αρκετά. Σύμφωνα με σχετικό άρθρο, που έχει τον τίτλο Αρχιτέκτων Ε.Μ.Π.: Δύο χούντες επέβαλαν το άσπρο χρώμα στις Κυκλάδες, στο βίντεο αυτό είπε ότι μόνο στις Κυκλάδες βρίσκουμε κυριαρχία του άσπρου χρώματος στα σπίτια, όχι σε Επτάνησα-Δωδεκάνησα-Βόρειο Αιγαίο και συνέχισε λέγοντας ότι το άσπρο δεν ήταν το παραδοσιακό χρώμα των Κυκλάδων. Όμως, όπως είπε:
«Το 1938 έχουμε μια επιδημία χολέρας και πεθαίνει πολύ κόσμος, οπότε τότε είχαμε μια κυβέρνηση η οποία ήταν η Δικτατορία του Μεταξά και παίρνει απόφαση να βαφούν τα σπίτια με ασβέστη, που ο ασβέστης είναι άσπρος για λόγους υγιεινής. Η επόμενη χούντα που έχουμε στην Ελλάδα το 1967, παίρνει απόφαση το Υπουργείο Πολιτισμού το 1967 και το 1974 και απαγορεύει δια ροπάλου οποιονδήποτε άλλον χρωματισμό εκτός από άσπρο».
«Δύο χούντες, λοιπόν, καθορίσανε το χρώμα που σήμερα θεωρούμε παραδοσιακό», επισημαίνει και συνεχίζει πως: «Το παραδοσιακό χρώμα των σπιτιών στις Κυκλάδες και γενικά σε όλους τους οικισμούς τους νησιωτικούς ήταν καφέ. Όλοι οι οικισμοί, ειδικά στα νησιά, ήταν φτιαγμένοι πάνω σε λόφους. Πουθενά, σε κανένα νησί, δεν υπήρχε οικισμός στα παράλια. Υπήρχαν μόνο κάτι παράγκες και εκεί έδεναν τις βάρκες τους. Όλα αυτά τα σημεία στις Κυκλάδες, τα λένε λιβάδια και η χώρα είναι είναι ψηλά. Για λόγους προστασίας, γιατί παλιότερα, δεν υπήρχε χωροφύλακας, δεν υπήρχε ο στρατός, ο κρατικός να μπορεί να προασπίζει τους κατοίκους ενός νησιύ, οπότε ήταν εκτεθειμένοι στους πειρατές. Πήγαιναν οι πειρατές, έδεναν τα πλοία στο λιμανάκι και έμπαιναν μέσα και έκαναν πλιάτσικο. Έκλεβαν οτιδήποτε. Για να μη φαίνονται τα χωριά από τη θάλασσα, καθώς αν ήταν άσπρα θα φαίνονταν από μίλια μακριά, τα βάφανε στο χρώμα της πέτρας και του χώματος».
«Ποτέ δεν βάφανε τα σπίτια τους άσπρα … Ένας άνθρωπος που έχει ασχοληθεί με τα χρώματα σκέφτεται το εξής: “Γιατί ρε παιδί μου στα νησιά που ο ήλιος είναι άπλετος όλο το καλοκαίρι, γιατί χρησιμοποιούμε ένα χρώμα το οποίο σε εμποδίζει να το δεις;” Το άσπρο με το που θα το δεις στο ήλιο πρέπει να φοράς γυαλιά για να το δεις».
«Θα έπρεπε κανονικά σε τέτοιους οικισμούς να υπάρχουν κορεσμένα χρώματα διότι είναι το φως τόσο έντονο που τα αναδεικνύει αυτά τα χρώματα. Και όσο πιο έντονο το κάνεις, σε μια περιοχή που έχει πολύ έντονο φως, αυτό πέφτει. Όπως τα Μάρμαρα του Παρθενώνα, ποτέ δεν ήταν άσπρα».
Πολλά από αυτά που λέει ο κ. Βασιλειάδης, όπως για το ότι δεν υπήρχαν μεγάλοι οικισμοί στα παράλια για τον φόβο των πειρατών, έχουν βάση. Παραλείπει βέβαια να πει ότι ο φόβος των πειρατικών επιδρομών εξέλιπε πριν ακόμα από την ιδρυση του νεοελληνικού κράτους. Επίσης, δεν ξέρω τι ορισμό δίνει στο «παραδοσιακό». Θα λέγαμε άραγε ότι το χριστουγεννιάτικο δέντρο δεν είναι παραδοσιακό στην Ελλάδα; Ότι η γαλοπούλα δεν είναι παραδοσιακό χριστουγεννιάτικο έδεσμα; Ότι το κλαρίνο δεν είναι παραδοσιακό μουσικό όργανο; Όλα αυτά ήρθαν στην Ελλάδα μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, κάποια πολύ μετά.
Έχει επίσης βάση αυτό που λέει ο κ. Βασιλειάδης για τη δικτατορία του 1967-74, ότι δηλαδή επέβαλε την ομοιομορφία, τη μονοχρωμία του λευκού.
Σε αιγινήτικο ιστολόγιο που έχει πάψει προ πολλού να δημοσιεύει νέα ύλη, διαβάζουμε παλιό άρθρο εναντίον της «λευκής ιλαράς στο Αιγαίο», όπου υπάρχει και, σε αναδημοσίευση από το ιστολόγιο greekarchitects, η εγκύκλιος του νομάρχη Κυκλάδων, το 1972, με την οποία καλούνται οι δήμαρχοι και πρόεδροι κοινοτήτων, η αστυνομία και η χωροφυλακή να παρακινήσουν τους κατοίκους να ασβεστώνουν τα σπίτια του ώστε το κυρίαρχο εξωτερικό χρώμα να είναι το λευκό.
Απεναντίας, έχω πολλές επιφυλάξεις ως προς το πρώτο σκέλος της αφήγησης του κ. Βασιλειάδη, ότι δηλαδή:
Το 1938 έχουμε μια επιδημία χολέρας και πεθαίνει πολύ κόσμος, οπότε τότε είχαμε μια κυβέρνηση η οποία ήταν η Δικτατορία του Μεταξά και παίρνει απόφαση να βαφούν τα σπίτια με ασβέστη, που ο ασβέστης είναι άσπρος για λόγους υγιεινής
Είναι απολύτως βέβαιο ότι το 1938 δεν υπήρξε επιδημία χολέρας από την οποία να πέθανε πολύς κόσμος. Η τελευταία μεγάλη επιδημία χολέρας στην Ελλάδα ήταν το 1912-13. Οπότε, ως προς αυτό, ο κ. Βασιλειάδης διαδίδει έναν μύθο.
Υπήρξε όμως απόφαση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου για ασβέστωμα των σπιτιών; Είναι πιθανό να υπήρξε. Σε πάρα πολλά άρθρα θα βρείτε να αναφέρεται «η απόφαση του Μεταξά», «το διάταγμα του Μεταξά». Φυσικά, κανείς δεν δίνει αριθμό ΦΕΚ ή άλλα στοιχεία της απόφασης, διότι δεν είναι τέτοιος ο χαρακτήρας των άρθρων αυτών. Για παράδειγμα, άρθρο της Μαίρης Καβάγια ξεκινάει ως εξής: Aπό το περίφημο διάταγμα του Μεταξά το 1938, όπου επέβαλε να ασπριστούν με ασβέστη όλα τα κτήρια στις Κυκλάδες, σοβαντισμένα και ασοβάντιστα... ενώ ο Θάνος Στασινόπουλος, στο αιγινήτικο ιστολόγιο που ανέφερα πιο πάνω πιθανολογεί: Η προπολεμική επιβολή του λευκού ασβέστη από τον Μεταξά είχε ως κίνητρο μάλλον τις επιδημίες εκείνης της εποχής, παρά μια γαλανόλευκη αισθητική σαν αυτή που παρακίνησε τη στρατιωτική δικτατορία του 1967 στην απαγόρευση της παραδοσιακής πολυχρωμίας.
Και πριν από το 1938 ποια ήταν η κατάσταση; Δεν μιλάω για τον καιρό της πειρατείας, για το 1600 και το 1700, αλλά για το 1800, το 1830, το 1880, το 1910, το 1930.
Από πληθώρα πηγών φαίνεται ότι το άσπρο είχε έντονη παρουσία, αν και όχι ομοιόμορφα κυριαρχική.
Για παράδειγμα, ο φίλος μας ο Μπλογκ στα σχόλια του πρόσφατου άρθρου μας εισέφερε πλήθος από στοιχεία όπως ότι τον Απρίλιο του 1938 (τη χρονιά του διατάγματος) η Αθηνά Ταρσούλη κυκλοφόρησε το βιβλίο Άσπρα νησιά, αφιερωμένο στο άσπρο χρώμα που έχουν τα σπίτια και οι εκκλησίες στις Κυκλάδες και τις Σποράδες.
Αλλά υπάρχουν και παλιότερα τεκμήρια. Ο φίλος μας το Κουτρούφι, που είναι από τη Σίφνο, παραθέτει απόσπασμα από ταξιδιωτικό βιβλίο Βρετανού περιηγητή (γράφει το 1885, οπότε είναι περιηγητής, όχι τουρίστας) στο οποίο ο συγγραφέας παινεύει τους Σιφνιούς ότι είναι πολύ επιδέξιοι στο ασβέστωμα, ότι κάθε σπίτι και κάθε εκκλησία είναι κάτασπρα, σκεπασμένα απο ασβέστη, ακόμα και οι αρχαίες επιγραφές που έτσι δεν μπορούν να διαβαστούν:
The Siphniotes are wonderful hands at whitewash. Every house, every church is covered with it. Ancient bits of statues and inscriptions, which have been let into the walls by way of ornament, are coated and illegible with it; a clean housewife picks out the edges of her stone floor with whitewash once a week, when she does her cleaning, and if the effect is monotonous it is at any rate clean…..
J. Theodore Bent, Cyclades, or Life Among the Insular Greeks, 1885
Λίγο αργότερα, το 1890, ο Ιάκ. Δραγάτσης χαρακτηρίζει τα σπίτια στη Σίφνο «λευκότατα» λόγω του συχνού ασβεστώματος.
«Εν ταις πλείσταις των οικιών της κώμης, των λευκοτάτων υπό της συχνής δι’ ασβέστου επιχρίσεως….»
Ιάκωβος Χ. Δραγάτσης, στην αναφορά του για τη Σίφνο, στο «Αι Απόκρεω ανά την Ελλάδα», Εστία, τεύχος 6, 1890.
Υπάρχουν βέβαια και φωτογραφικά τεκμήρια, όπως εδώ η Μύκονος, από τους Boissonas και Baud-Bovy σε φωτογραφία του 1919:
Kι άλλη μια φωτογραφία, του Χέρμπερτ Λιστ από τη Σαντορίνη (1937)
Για να είμαστε δίκαιοι, στις ασπρόμαυρες φωτογραφίες δεν είναι εύκολο να αποδείξεις με απόλυτη βεβαιότητα ότι μια φωτεινή επιφάνεια είναι λευκή -θα μπορούσε να είναι πολύ ανοιχτόχρωμη ώχρα.
Ωστόσο, τόσο τα φωτογραφικά τεκμήρια όσο και οι αφηγήσεις περιηγητών σαν κι αυτές που παρατέθηκαν καταρρίπτουν πιστεύω το αφήγημα ότι «ο Μεταξάς επέβαλε το λευκό».
Δεν αποκλείω το καθεστώς της 4ης Αυγούστου να εξέδωσε όντως κάποια υγειονομική εντολή με την οποία γενίκευε ή καθιστούσε υποχρέωση το ήδη καθιερωμένο ασβέστωμα.
Ωστόσο, ο ισχυρισμός ότι «το 1938 ο Μεταξάς έκανε άσπρες τις Κυκλάδες» είναι αναχρονιστικός. Το λευκό χρώμα προϋπήρχε και είχε έντονη παρουσία. Όχι απόλυτη κυριαρχία, όπως μας θύμισε σε σχόλιά του ο φίλος μας ο Σπυρίδος.
Και βέβαια δεν ασβέστωναν μονάχα στις Κυκλάδες. Ο Παπαδιαμάντης, στο διήγημα «Για τα ονόματα«, γραμμένο το 1902 αλλά βέβαια που απηχεί γεγονότα μερικές δεκαετίες παλιότερα, παρουσιάζει τον καπετάνιο Γιάννη Τζαφέρη να μιλάει στους φίλους του για τη γυναίκα του, την κυρα-Διαμαντηρείζαινα, η οποία έχει μανία με την καθαριότητα του σπιτιού, «κατὰ τὸ φαινόμενον παραπονούμενος, ἴσως μᾶλλον πράγματι εὐχαριστημένος»:
Δὲν λυπᾶται τὸν κόπο της, ἡ σκύλα, ν᾽ ἀσβεστώνῃ τρεῖς φορὲς τὴν ἑβδομάδα, πέντε φορὲς τὴν ἑβδομάδα νὰ σφουγγαρίζῃ!… Μ᾽ ἔχει ἀφανίσει στὸν ἀσβέστη, δὲν προφταίνω νὰ τῆς ἀγοράζω σφουγγάρια…
Δηλαδή, δεν περίμεναν οι νησιώτες τον Μεταξά για να αρχίσουν να ασβεστώνουν τα σπίτια τους.
Άλλωστε, και η κ. Μαίρη Καβάγια, στο άρθρο της που ανέφερα πιο πάνω, λέει, πολύ λογικά:
Το ασβέστωμα και το αρμολόγημα των πέτρινων τοίχων δεν ήταν άγνωστο στους κατοίκους των νησιών ως μέσο απολύμανσης και μόνωσης των χώρων .
Το εξωτερικό σοβάτισμα των κτιρίων γίνονταν από παλιά, κυρίως αφ΄ ότου εξέλειπε ο κίνδυνος των πειρατών και κουρσάρων , γιατί η ανεπίχριστη πέτρα που γίνονταν ένα με το τοπίο βοηθούσε στο να γίνουν τα κτίρια δυσδιάκριτα από μακριά και έτσι να αποτρέπουν τον κίνδυνο. Περιγραφές, γκραβούρες, σχέδια και φωτογραφίες των περιηγητών του 19ου και αρχών 20ου αι. δείχνουν τους οικισμούς των νησιών σοβατισμένους και λευκούς.
Το «εξέλειπε» έπρεπε να είναι «εξέλιπε» αλλά επί της ουσίας τα λέει σωστά. Να κρατήσουμε ότι:
Περιγραφές, γκραβούρες, σχέδια και φωτογραφίες των περιηγητών του 19ου και αρχών 20ου αι. δείχνουν τους οικισμούς των νησιών σοβατισμένους και λευκούς.
Άρα: Είναι υπερβολικός έως άκυρος ο ισχυρισμός ότι το καθεστώς Μεταξά επέβαλε το άσπρο στις Κυκλάδες. Διάταγμα για το ασβέστωμα μπορεί να εκδόθηκε, αλλά το άσπρο είχε έντονη παρουσία από τον 19ο αιώνα στα νησιά.
https://sarantakos.wordpress.com/2026/08/24/kyklades/
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση:
Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα "orasi" των Ομάδων Google.
Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση
.
