mixanitouxronou.gr
Η τούμπα της Τούμπας. Ο αρχαίος λόφος που έγινε προσφυγική γειτονιά και
ταυτίστηκε με τον ΠΑΟΚ. Η ανάδειξή του
Ο λόφος έδωσε το όνομά του σε ολόκληρη τη συνοικία. Για αιώνες πίστευαν
ότι έκρυβε κάποιον μεγάλο αρχαίο τάφο, αλλά οι ανασκαφές αποκάλυψαν έναν
οικισμό με ζωή που ξεκινά από την Εποχή του Χαλκού. Γύρω του
εγκαταστάθηκαν αργότερα οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, η αντιπαροχή
άλλαξε τη φυσιογνωμία της περιοχής και το όνομα «Τούμπα» ταυτίστηκε
τελικά με τον ΠΑΟΚ.
Τώρα το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρά στην ανάδειξη του αρχαιολογικού χώρου.
Μέσα στον πυκνοδομημένο ιστό της σημερινής Θεσσαλονίκης υπάρχει ακόμη
ένας λόφος που αποτελεί κατάλοιπο μιας ιστορίας πολύ παλαιότερης από την
ίδια την πόλη.
Είναι η Τούμπα. Ο λόφος έδωσε το όνομά του στη σημερινή συνοικία και,
πολύ αργότερα, συνδέθηκε τόσο στενά με το γήπεδο και τον ΠΑΟΚ ώστε για
τους περισσότερους Θεσσαλονικείς η λέξη «Τούμπα» παραπέμπει σήμερα
πρωτίστως στην ομάδα.
Η πραγματική ιστορία του ονόματος, όμως, βρίσκεται κάτω από το χώμα.
Το ύψος και το σχήμα της οφείλονται στη συνεχή κατοίκηση στα 1500 χρόνια
της ιστορίας της θέσης και στους διαδοχικούς περιμετρικούς τοίχους που
πάντα οριοθετούσαν τα άκρα της.
Οι «τούμπες» είναι χαρακτηριστικοί γήλοφοι που συναντώνται σε πολλές
περιοχές της Μακεδονίας. Παλαιότερα συχνά θεωρούνταν τύμβοι που έκρυβαν
αρχαίους τάφους. Έτσι και η Τούμπα της Θεσσαλονίκης, γνωστή παλαιότερα
και ως Τούμπα της Καλαμαριάς επειδή βρισκόταν έξω από την παλιά πόλη,
λόγω του μεγέθους και του χαρακτηριστικού σχήματός της θεωρήθηκε ότι
πιθανώς έκρυβε έναν σημαντικό τάφο.
Η αρχαιολογική έρευνα αποκάλυψε κάτι διαφορετικό και πολύ πιο ενδιαφέρον.
Ο λόφος δεν δημιουργήθηκε για να καλύψει έναν τάφο. Διαμορφώθηκε
σταδιακά από τις αλλεπάλληλες φάσεις κατοίκησης ανθρώπων που έζησαν επί
αιώνες στο ίδιο σημείο. Τα αρχαιολογικά στρώματα χρονολογούνται από την
Εποχή του Χαλκού έως την πρώιμη ελληνιστική περίοδο. Στην κορυφή του
λόφου έχουν μάλιστα εντοπιστεί και τάφοι της μέσης βυζαντινής περιόδου.
Ο αρχαιολογικός λόφος της Τούμπας περικυκλωμένος πλέον από τις
πολυκατοικίες της Θεσσαλονίκης. Ο χώρος αποτελεί έναν από τους
ελάχιστους μεγάλους αδόμητους αρχαιολογικούς πυρήνες μέσα στον σύγχρονο
αστικό ιστό. Φωτογραφία: Ανασκαφή Τούμπας Θεσσαλονίκης – ΑΠΘ.
Μια κοινότητα πριν από τη Θεσσαλονίκη
Για πολλές γενιές άνθρωποι έζησαν σε αυτό το σημείο καλλιεργώντας τη γη,
εκτρέφοντας και κυνηγώντας ζώα και αξιοποιώντας τους φυσικούς πόρους της
περιοχής.
Η συνεχής εγκατάσταση δημιούργησε σταδιακά τον χαρακτηριστικό λόφο.
Κατοικίες καταστρέφονταν ή εγκαταλείπονταν, νέες κατασκευάζονταν πάνω
στις παλαιότερες και ο οικισμός υψωνόταν.
Από τον 11ο αιώνα π.Χ. η εγκατάσταση επεκτάθηκε στα γύρω πλατώματα. Τον
9ο αιώνα π.Χ. ο χώρος των νεκρών είχε διαχωριστεί από τον οικισμό, ενώ
κατά τον 8ο αιώνα π.Χ. η οργάνωση των κτισμάτων και η διαχείριση των
προϊόντων δείχνουν μια περισσότερο σύνθετη κοινωνία.
Στην κορυφή υπήρχε αψιδωτό συγκρότημα που έχει συνδεθεί με την παρουσία
τοπικής ηγετικής ομάδας, με χώρους αποθήκευσης σιτηρών και υγρών προϊόντων.
Τα οικοδομικά κατάλοιπα που έφερε στο φως η πανεπιστημιακή ανασκαφή. Από
το 1984 μέχρι σήμερα έχουν ερευνηθεί περισσότερα από 40 ανασκαφικά
σκάμματα, τα οποία δίνουν στοιχεία για την αρχιτεκτονική και την εξέλιξη
του προϊστορικού οικισμού. Φωτογραφία: Ανασκαφή Τούμπας Θεσσαλονίκης – ΑΠΘ
Οι Πέρσες πέρασαν από την Τούμπα
Ανάμεσα στα ιδιαίτερα ευρήματα της θέσης βρίσκονται θραύσματα κεραμίδας
και αγγείου στα οποία απεικονίζεται μορφή Ανατολίτη με τιάρα και
σκήπτρο, καθώς και χαράγματα που έχουν συνδεθεί με λαούς της περσικής
αυτοκρατορίας.
Τα ευρήματα έχουν συσχετιστεί με την παρουσία περσικών δυνάμεων στην
περιοχή στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ., την εποχή των περσικών
εκστρατειών εναντίον της Ελλάδας.
Ευρήματα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης που μαρτυρούν την
παρουσία περσικού στρατού στην Τούμπα στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Σε
δυο θραύσματα από κεραμίδα και αγγείο είναι χαραγμένη η μορφή ενός
Ανατολίτη με τιάρα και σκήπτρο καθώς και επιγραφές από τα αλφάβητα των
λαών της περσικής αυτοκρατορίας που πήραν μέρος στην εκστρατεία κατά της
Ελλάδας
Οι πρώτες ανασκαφές και το ΑΠΘ
Η αρχαιολογική σημασία του λόφου είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον ήδη από
τις αρχές του 20ού αιώνα. Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η περιοχή
γύρω από την Τούμπα χρησιμοποιήθηκε από τις δυνάμεις της Αντάντ,
αρχαιολόγοι που συνόδευαν τα συμμαχικά στρατεύματα πραγματοποίησαν
έρευνες σε αρχαιολογικές θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας.
Η συστηματική έρευνα που αποκάλυψε σε μεγάλη έκταση τον οικισμό άρχισε
πολύ αργότερα. Από το 1984 πραγματοποιείται από το Αριστοτέλειο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Το ΑΠΘ έχει την
επιστημονική ευθύνη της ανασκαφής, της τεκμηρίωσης και των μελετών
συντήρησης και κατά χώραν προστασίας των ευρημάτων.
Ο αρχαιολογικός χώρος, που περιλαμβάνει τον λοφίσκο και την περιβάλλουσα
«τράπεζα», βρίσκεται περίπου δύο χιλιόμετρα από το ιστορικό κέντρο της
Θεσσαλονίκης και κηρύχθηκε αρχαιολογικός χώρος το 1990.
Διαδοχικές οικοδομικές φάσεις στον λόφο της Τούμπας. Η συσσώρευση
καταλοίπων από τις αλλεπάλληλες περιόδους κατοίκησης είναι αυτή που
δημιούργησε σταδιακά τον γήλοφο. Φωτογραφία: Ανασκαφή Τούμπας
Θεσσαλονίκης – ΑΠΘ.
Από τον αρχαίο οικισμό στον προσφυγικό συνοικισμό
Ύστερα από αιώνες, η Τούμπα απέκτησε μια εντελώς διαφορετική ιστορία.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή των πληθυσμών,
πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή και γύρω από τον αρχαίο λόφο
αναπτύχθηκε ένας μεγάλος προσφυγικός συνοικισμός.
Οι άνθρωποι που έφτασαν από τη Μικρά Ασία έφεραν μαζί τους τις
συνήθειες, τις μνήμες και τη δική τους κουλτούρα. Για δεκαετίες η
φυσιογνωμία της Τούμπας ήταν άμεσα δεμένη με την προσφυγική εγκατάσταση.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε μεταπολεμικά. Τα προσφυγικά σπίτια άρχισαν να
εξαφανίζονται και στη θέση τους υψώθηκαν πολυκατοικίες. Η αντιπαροχή
άλλαξε σχεδόν ολοκληρωτικά το τοπίο.
Ο αρχαίος λόφος, κάποτε κυρίαρχος στο τοπίο, εγκλωβίστηκε σταδιακά
ανάμεσα στα κτίρια.
Η εικόνα αποτυπώνει ίσως καλύτερα από οποιαδήποτε περιγραφή τη
μεταμόρφωση της Τούμπας: ο προϊστορικός λόφος έχει πλέον περικυκλωθεί
από την πυκνή μεταπολεμική οικοδόμηση της Θεσσαλονίκης. Φωτογραφία:
Ανασκαφή Τούμπας Θεσσαλονίκης – ΑΠΘ.
Διαβάστε στη “ΜτΧ”: Γιατί θεωρούσαν στοιχειωμένο το «κόκκινο σπίτι» της
Θεσσαλονίκης. Ανήκε σε μια από τις μεγαλύτερες οικογένειες βιομηχάνων,
που καταστράφηκε οικονομικά και το εγκατέλειψε (φωτό) Share Tweet Pin Email
Και η Τούμπα έγινε… ΠΑΟΚ
Στη συλλογική μνήμη της πόλης το όνομα απέκτησε τελικά και μία τρίτη ζωή.
Η Τούμπα έπαψε να σημαίνει μόνο τον αρχαίο γήλοφο ή τον προσφυγικό
συνοικισμό. Ταυτίστηκε με το γήπεδο και τον ΠΑΟΚ και πέρασε στη γλώσσα
των Θεσσαλονικέων και των φιλάθλων ολόκληρης της χώρας απλώς ως «η Τούμπα».
Έτσι ένα τοπωνύμιο με ρίζες στην αρχαιολογία της Μακεδονίας κατέληξε να
αποτελεί ένα από τα γνωστότερα ονόματα του ελληνικού ποδοσφαίρου.
Μετά το τέλος του πολέμου και την ανταλλαγή των πληθυσμών εγκαταστάθηκαν
στην περιοχή οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας
Ο λόφος επιστρέφει στην πόλη
Έναν αιώνα μετά τη δημιουργία του προσφυγικού συνοικισμού και
περισσότερα από 40 χρόνια μετά την έναρξη της συστηματικής
πανεπιστημιακής ανασκαφής, ο λόφος μπορεί έτσι να αποκτήσει ξανά ορατή
θέση στη ζωή της συνοικίας.
Στις 3 Σεπτεμβρίου 2026 η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη
πραγματοποίησε αυτοψία στον αρχαιολογικό χώρο μαζί με τον δήμαρχο
Θεσσαλονίκης Στέλιο Αγγελούδη. Την ενημέρωση για την ανασκαφή έκαναν οι
καθηγητές του ΑΠΘ Στέλιος Ανδρέου και Σέβη Τριανταφύλλου.
Το Υπουργείο ανακοίνωσε ότι προχωρά πλέον η διαδικασία για την προστασία
και την ανάδειξη του χώρου. Το ΑΠΘ θα ολοκληρώσει τις απαιτούμενες
εργασίες επιστημονικής τεκμηρίωσης, συντήρησης και προστασίας των
ευρημάτων, ενώ το Υπουργείο Πολιτισμού θα κινήσει μέσα στο 2026 τις
διαδικασίες για τις μελέτες προστασίας, ανάδειξης και ανάπλασης του
αρχαιολογικού χώρου και του λόφου.
Με πληροφορίες από το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και την επίσημη
ιστοσελίδα του ΑΠΘ.
Διαβάστε στη “ΜτΧ”: Η νεκρή με την αναλλοίωτη περίτεχνη κοτσίδα. Το
σπάνιο εύρημα του 3ου αιώνα μ.Χ που φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο
Θεσσαλονίκης (φωτο)
Ακούστε τις ιστορίες της Μηχανής του Χρόνου σε podcast.
Επισκεφθείτε την ιστοσελίδα μας podstories.gr και εγγραφείτε συνδρομητές
--
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση:
[email protected]
Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο:
https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html
---
Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google.
Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα
ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού
ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected].
Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το
https://groups.google.com/d/msgid/orasi/b7baa3ca-8b85-4be0-94e8-69de00df44dc%40gmail.com.
