Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Σήμερα φτάνουμε σε μια από τις σημαντικότερες καμπές αυτής της ιστορικής διαδρομής. Ο Διαφωτισμός, η Γαλλική Επανάσταση και η σταδιακή χειραφέτηση των Εβραίων αλλάζουν ριζικά τη θέση τους στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Οι παλιοί θρησκευτικοί περιορισμοί αρχίζουν να υποχωρούν και οι Εβραίοι αποκτούν σταδιακά δικαιώματα ισότιμων πολιτών. Θα μπορούσε κανείς να περιμένει ότι μαζί τους θα υποχωρούσε και η αντιεβραϊκή προκατάληψη. Η ιστορία όμως ακολούθησε διαφορετικό δρόμο. Διαφωτισμός και χειραφέτηση: η μετάβαση στον νεότερο αντισημιτισμό Ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός του 18ου αιώνα έφερε στο προσκήνιο ιδέες που επρόκειτο να αλλάξουν τον δυτικό κόσμο: λογική, ατομικά δικαιώματα, θρησκευτική ανεκτικότητα, ισότητα απέναντι στον νόμο και αμφισβήτηση των προνομίων που βασίζονταν στη γέννηση ή στη θρησκεία. Για τους Εβραίους οι αλλαγές αυτές δημιουργούσαν μια πρωτόγνωρη προοπτική. Για αιώνες η θέση τους καθοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από το γεγονός ότι αποτελούσαν ξεχωριστή θρησκευτική κοινότητα. Υπήρχαν περιορισμοί στον τόπο εγκατάστασης, στα επαγγέλματα, στην κατοχή γης και στην πολιτική συμμετοχή. Τώρα άρχισε να εμφανίζεται μια διαφορετική αντίληψη: ο άνθρωπος μπορούσε να είναι Εβραίος ως προς τη θρησκεία του και ταυτόχρονα ισότιμος πολίτης του κράτους στο οποίο ζούσε. Η Γαλλική Επανάσταση αποτέλεσε καθοριστικό σταθμό. Το 1791 η επαναστατική Γαλλία ολοκλήρωσε την πολιτική χειραφέτηση των Εβραίων, αναγνωρίζοντάς τους πλήρη πολιτικά δικαιώματα. Η διαδικασία δεν πραγματοποιήθηκε ταυτόχρονα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στη διάρκεια του 19ου αιώνα, όμως, η χειραφέτηση προχώρησε σταδιακά σε πολλές χώρες. Νομικοί περιορισμοί καταργήθηκαν και οι Εβραίοι μπορούσαν πλέον να εισέρχονται στα πανεπιστήμια, στις επιστήμες, στη δημόσια διοίκηση, στις τέχνες, στη δημοσιογραφία, στην πολιτική και σε επαγγέλματα από τα οποία προηγουμένως αποκλείονταν. Αυτή ήταν μια τεράστια ιστορική αλλαγή. Δημιούργησε όμως και ένα παράδοξο. Όσο περισσότερο οι Εβραίοι ενσωματώνονταν στις ευρωπαϊκές κοινωνίες τόσο περισσότερο ορισμένοι άρχισαν να παρουσιάζουν ακριβώς αυτή την ενσωμάτωση ως απειλή. Ο παλιός αντιιουδαϊσμός έλεγε στον Εβραίο: «Είσαι διαφορετικός επειδή δεν αποδέχεσαι τη δική μας θρησκεία». Ο νεότερος αντισημιτισμός άρχισε σταδιακά να λέει κάτι διαφορετικό: «Ακόμη κι αν ενσωματωθείς, ακόμη κι αν αλλάξεις θρησκεία, ακόμη κι αν γίνεις πολίτης του κράτους μας, εξακολουθείς να μην ανήκεις πραγματικά σε εμάς». Εδώ βρίσκεται μια θεμελιώδης μεταμόρφωση. Την ίδια εποχή αναπτύσσεται στην Ευρώπη και μια άλλη τεράστια πολιτική δύναμη: ο εθνικισμός. Η ιδέα ότι οι άνθρωποι συγκροτούν έθνη με κοινή ιστορία, γλώσσα και πολιτισμό συνέβαλε στη δημιουργία των σύγχρονων εθνικών κρατών. Παράλληλα όμως δημιούργησε ένα δύσκολο ερώτημα για πολλές μειονότητες: ποιος θεωρείται πραγματικά μέλος του έθνους; Οι Εβραίοι μπορούσαν να είναι Γάλλοι, Γερμανοί, Ιταλοί ή Αυστριακοί πολίτες. Για τους εθνικιστές όμως που όριζαν το έθνος όχι με βάση την ιδιότητα του πολίτη αλλά με βάση την καταγωγή, το αίμα ή την εθνότητα, η απάντηση μπορούσε να είναι διαφορετική. Έτσι δημιουργήθηκε μια ακόμη αντίφαση. Επί αιώνες οι Εβραίοι κατηγορούνταν ότι παρέμεναν απομονωμένοι από τις κοινωνίες στις οποίες ζούσαν. Όταν όμως άρχισαν να ενσωματώνονται, μπορούσαν πλέον να κατηγορηθούν ότι διεισδύουν σε αυτές. Η επιτυχία ενός Εβραίου επιστήμονα, επιχειρηματία, δημοσιογράφου ή πολιτικού μπορούσε να μετατραπεί από ατομικό επίτευγμα σε υποτιθέμενη απόδειξη ότι «οι Εβραίοι αποκτούν υπερβολική δύναμη». Εδώ συναντούμε ξανά τον μηχανισμό που έχουμε παρακολουθήσει σε ολόκληρη τη σειρά μας. Η πράξη ή η επιτυχία ενός ανθρώπου παύει να αντιμετωπίζεται ως ατομική και μετατρέπεται σε χαρακτηριστικό μιας ολόκληρης ομάδας. Παράλληλα, ο 19ος αιώνας ήταν εποχή τεράστιων κοινωνικών ανατροπών. Η βιομηχανική επανάσταση, η αστικοποίηση, η ανάπτυξη του καπιταλισμού, η εμφάνιση του εργατικού κινήματος και οι πολιτικές επαναστάσεις άλλαζαν με πρωτοφανή ταχύτητα τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Και μέσα σε αυτή την αβεβαιότητα ο Εβραίος μπορούσε πάλι να μετατραπεί σε εύκολο ένοχο. Το εντυπωσιακό είναι ότι μπορούσε να κατηγορηθεί ταυτόχρονα για εντελώς αντίθετα πράγματα. Από τη μία πλευρά, ο Εβραίος παρουσιαζόταν ως τραπεζίτης, κεφαλαιοκράτης και εκπρόσωπος του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Από την άλλη, μπορούσε να παρουσιάζεται ως επαναστάτης, σοσιαλιστής ή άνθρωπος που επιδιώκει την ανατροπή της κοινωνικής τάξης. Ο ίδιος φανταστικός «Εβραίος» μπορούσε λοιπόν να θεωρείται ταυτόχρονα υπεύθυνος για τον καπιταλισμό και για την επανάσταση εναντίον του καπιταλισμού. Αυτή η αντίφαση δεν αποδυνάμωσε τον αντισημιτισμό. Αντίθετα, αποκαλύπτει τη φύση του. Δεν πρόκειται για μια συνεκτική ανάλυση της πραγματικότητας, αλλά για ένα σύστημα προκαταλήψεων που μπορεί να προσαρμόζει τον υποτιθέμενο εχθρό σε κάθε κοινωνικό φόβο. Κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα εμφανίζεται ακόμη μία αποφασιστική αλλαγή. Η τεράστια πρόοδος των φυσικών επιστημών συνοδεύτηκε από θεωρίες που επιχειρούσαν να ταξινομήσουν τους ανθρώπους σε υποτιθέμενες βιολογικές «φυλές» με διαφορετικά και ιεραρχημένα χαρακτηριστικά. Η πραγματική επιστήμη άρχισε έτσι να συνυπάρχει με αυτό που σήμερα αναγνωρίζουμε ως ψευδοεπιστημονικό φυλετισμό. Οι παλιές θρησκευτικές προκαταλήψεις μπορούσαν πλέον να ντυθούν με τη γλώσσα της βιολογίας. Και αυτό άλλαζε ριζικά τη θέση του Εβραίου. Στον παραδοσιακό χριστιανικό αντιιουδαϊσμό υπήρχε, τουλάχιστον θεωρητικά, μια έξοδος: η μεταστροφή στον Χριστιανισμό. Στον φυλετικό αντισημιτισμό αυτή η δυνατότητα εξαφανιζόταν. Εάν ο Εβραίος θεωρούνταν μέλος μιας διαφορετικής και κληρονομικής «φυλής», τότε ούτε η βάπτιση ούτε η αφομοίωση ούτε η πλήρης συμμετοχή στην κοινωνία μπορούσαν να αλλάξουν την υποτιθέμενη φύση του. Ο Εβραίος δεν κατηγορούνταν πλέον μόνο για αυτά που πίστευε. Κατηγορούνταν για αυτό που υποτίθεται ότι ήταν. Στη Γερμανία του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα εμφανίστηκε και η ίδια η λέξη που χρησιμοποιούμε σήμερα: «αντισημιτισμός». Ο όρος Antisemitismus διαδόθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1870, συνδεόμενος ιδιαίτερα με τον Γερμανό πολιτικό ακτιβιστή και δημοσιογράφο Βίλχελμ Μαρ. Η νέα λέξη προσέφερε σε μια παλιά προκατάληψη μια φαινομενικά σύγχρονη και πολιτική ονομασία. Αυτό είναι σημαντικό. Το μίσος εναντίον των Εβραίων ήταν πολύ παλαιότερο από τη λέξη «αντισημιτισμός». Η εμφάνιση όμως του νέου όρου αντανακλούσε τη μετάβαση σε μια διαφορετική εποχή, όπου η εχθρότητα μπορούσε να παρουσιαστεί όχι ως θρησκευτική προκατάληψη αλλά ως πολιτική, εθνική ή ακόμη και υποτιθέμενα «επιστημονική» θέση. Κάπως έτσι αρχίζει να διαμορφώνεται ο σύγχρονος αντισημιτισμός. Δεν αντικαθιστά ολοκληρωτικά τον παλιό. Τον απορροφά. Ο «θεοκτόνος» του Μεσαίωνα μπορεί να γίνει ο «φυλετικά ξένος» του 19ου αιώνα. Ο μεσαιωνικός τοκογλύφος μπορεί να μετατραπεί στον υποτιθέμενο Εβραίο τραπεζίτη που ελέγχει την παγκόσμια οικονομία. Η παλιά καχυποψία απέναντι σε μια διαφορετική θρησκευτική κοινότητα μπορεί να μετατραπεί σε θεωρία για έναν αόρατο εχθρό που υποτίθεται ότι δρα μέσα στο ίδιο το έθνος. Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα της σημερινής μας παρέμβασης. Η πρόοδος μιας κοινωνίας δεν εξαφανίζει αυτομάτως τις προκαταλήψεις της. Ο Διαφωτισμός έφερε ελευθερία, ισονομία και χειραφέτηση. Η επιστήμη άλλαξε την κατανόηση του κόσμου. Τα σύγχρονα κράτη άρχισαν να αναγνωρίζουν τους ανθρώπους ως πολίτες και όχι μόνο ως μέλη θρησκευτικών κοινοτήτων. Κι όμως ο αντισημιτισμός προσαρμόστηκε. Όταν η θρησκευτική κατηγορία άρχισε να χάνει μέρος της δύναμής της, εμφανίστηκαν η εθνική, η πολιτική και η φυλετική. Αυτό ακριβώς κάνει τη γνώση της ιστορίας του τόσο σημαντική. Για να αναγνωρίζουμε τον αντισημιτισμό δεν πρέπει να αναζητούμε πάντοτε την ίδια λέξη ή το ίδιο επιχείρημα. Πρέπει να μπορούμε να αναγνωρίζουμε τον μηχανισμό όταν αλλάζει γλώσσα. Στην επόμενη παρέμβασή μας θα μπούμε πλέον στον ύστερο 19ο αιώνα. Θα δούμε πώς ο νέος πολιτικός και φυλετικός αντισημιτισμός πέρασε από τις θεωρίες στη μαζική πολιτική, θα εξετάσουμε την υπόθεση Ντρέιφους στη Γαλλία και θα δούμε πώς μέσα στο ίδιο ιστορικό περιβάλλον γεννήθηκε και αναπτύχθηκε ο σύγχρονος πολιτικός Σιωνισμός. Γιατί στο τέλος του 19ου αιώνα ένα νέο ερώτημα είχε πλέον τεθεί με δραματικό τρόπο: Αν ακόμη και η πλήρης χειραφέτηση και ενσωμάτωση δεν μπορούσαν να απαλλάξουν τους Εβραίους από τον αντισημιτισμό, μπορούσαν άραγε να αισθανθούν πραγματικά ασφαλείς ως μειονότητα μέσα στις ευρωπαϊκές κοινωνίες; Πηγές Yad Vashem – FutureLearn, Antisemitism: From Its Origins to the Present, ενότητες «The Enlightenment», «Emancipation: New Possibilities and New Perils», «Nationalism: Belonging and Otherness» και «Racism and Racial Antisemitism». United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, «Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918» και «Antisemitism in History: Racial Antisemitism, 1875–1945». Jacob Katz, Out of the Ghetto: The Social Background of Jewish Emancipation, 1770–1870, Harvard University Press. Shulamit Volkov, Germans, Jews, and Antisemites: Trials in Emancipation, Cambridge University Press. Pierre Birnbaum και Ira Katznelson (επιμ.), Paths of Emancipation: Jews, States, and Citizenship, Princeton University Press. George L. Mosse, Toward the Final Solution: A History of European Racism. Steven Beller, Antisemitism: A Very Short Introduction, Oxford University Press. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/B0521D8B-7648-475A-A48C-C5FD14DC4637%40icloud.com.
