Συγγραφέας: Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΥΡΤΑΤΑ αναπλ. καθηγητή Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστημίου Κρήτης
ΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΙΗΣΟΥ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Οι χριστιανοί της πρώτης γενιάς, απ' όσο μπορούμε να κρίνουμε, δεν έδειχναν ιδιαίτερο ενδιαφέρον γύρω από τη γέννηση και την παιδική ηλικία του Ιησού. Στις επιστολές του Παύλου, που είναι τα παλαιότερα σωζόμενα χριστιανικά συγγράμματα, όλο το βάρος της διδαχής πέφτει στο σταυρικό θάνατο και την Ανάσταση. Οι υπόλοιπες πληροφορίες για το βίο του ιστορικού Ιησού είναι εξαιρετικά ευάριθμες. Αρκούσε, καθώς φαίνεται, η υπενθύμιση ότι είχε γεννηθεί από γυναίκα, ότι καταγόταν από το σπέρμα του Αβραάμ και του Δαβίδ, ότι είχε αδελφούς και Αποστόλους, ότι δείπνησε μαζί τους τη νύχτα πριν από την παράδοσή του και ότι τάφηκε. Αλλά και γι' αυτές τις λιγοστές πληροφορίες, στις επιστολές γίνεται απλή μνεία. Η υπαινικτική τους παρουσίαση προϋποθέτει βεβαίως μια προφορική διδασκαλία γύρω από τα ζητήματα αυτά. Είναι αμφίβολο πάντως αν η διδασκαλία αυτή αναφερόταν στα περιστατικά της γέννησης και της ανατροφής του Ιησού. Ο Παύλος δεν είχε γνωρίσει τον Ιησού προσωπικώς και χρειάστηκε να απολογηθεί πολλές φορές γι' αυτό. Είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι απέφυγε να συμβουλευτεί τους αντιπάλους του για ιστορικές πληροφορίες που αγνοούσε. Από τις ίδιες πηγές προέρχονταν, ωστόσο, όσα γνώριζε γύρω από τη διδαχή του Ιησού. Αλλωστε η ίδια έλλειψη ενδιαφέροντος για βιογραφικά στοιχεία του Ιησού, πέρα από το Θείο Πάθος, παρατηρείται στα υπόλοιπα κείμενα της Καινής Διαθήκης, καθώς και στα συγγράμματα των πρώτων απολογητών του χριστιανισμού. Ακόμα και στα Ευαγγέλια ή τις Πράξεις των Αποστόλων κανένας πιστός δεν εμφανίζεται να ζητεί πληροφορίες σχετικά με το βίο του δασκάλου πριν από τη βάπτισή του. Εξαίρεση αποτελούν βεβαίως όσα περιγράφονται στο Κατά Ματθαίον και το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. Ο Ματθαίος ξεκινά την αφήγησή του με μια μακρά γενεαλογία που συνδέει τον Ιησού με τον Δαβίδ και τον Αβραάμ. Προχωρεί στη μνηστεία του Ιωσήφ και της Μαρίας, τη γέννηση του Ιησού στη Βηθλεέμ μέσα σε μια οικία την εποχή που βασίλευε ο Ηρώδης, και την προσκύνηση των μάγων που οδηγήθηκαν στον τόπο από ένα αστέρι. Αφηγείται τη φυγή στην Αίγυπτο, τη σφαγή των νηπίων και την επιστροφή στη Ναζαρέτ. Αμέσως μετά κάνει λόγο για τον Ιωάννη και τη βάπτιση του Ιησού. Ο Λουκάς, έχοντας ξεκινήσει μ' ένα σύντομο πρόλογο, αφηγείται με αρκετές λεπτομέρειες τα προκαταρκτικά γύρω από τη γέννηση του Ιωάννη την εποχή του Ηρώδη, τον ευαγγελισμό της Μαριάμ και τη γέννηση του Βαπτιστή. Μνημονεύει την απογραφή που διέταξε ο Αύγουστος και τη συνακόλουθη μετάβαση της Μαριάμ με τον Ιωσήφ στη Βηθλεέμ. Σύμφωνα με την αφήγηση, επειδή δεν βρέθηκε κατάλυμα, η μητέρα του Ιησού αναγκάστηκε να τον σπαργανώσει μέσα σε φάτνη. Τη στιγμή της γέννησης, όπως την περιγράφει ο Λουκάς, γύρω από τη φάτνη βρέθηκαν μόνο ποιμένες που φύλαγαν τα ζώα τους και ειδοποιήθηκαν από αγγέλους να επισκεφθούν το βρέφος. Ακολουθεί η περιγραφή της επίσκεψης στο Ναό, η επιστροφή στη Ναζαρέτ και νέα επίσκεψη στο Ναό, όταν ο Ιησούς ήταν δώδεκα ετών. Αμέσως μετά, ο ευαγγελιστής αναφέρεται στη βάπτιση και παραθέτει μια γενεαλογία του Ιησού που διαφέρει από αυτήν του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου και φτάνει μέχρι τον Αδάμ. Οι ομοιότητες ανάμεσα στις δύο περιγραφές είναι προφανείς. Από την άλλη πλευρά, οι διαφορές είναι τόσο χτυπητές που δεν είναι δυνατό να θεωρηθούν τυχαίες. Θα ήταν φυσικά δυνατό να συμβιβάσουμε τις δύο εκδοχές. Να δεχτούμε ότι, εκκινώντας από την ίδια προφορική παράδοση, ο Ματθαίος πρόσεξε την οικία, ενώ ο Λουκάς τη φάτνη· ότι ο Ματθαίος θυμήθηκε την επίσκεψη των μάγων, ενώ ο Λουκάς την επίσκεψη των ποιμένων· ότι ο Ματθαίος επέλεξε να αφηγηθεί τη φυγή στην Αίγυπτο, ενώ ο Λουκάς την επίσκεψη στο Ναό· ότι οι γενεαλογίες διαφέρουν ριζικά από αβλεψίες ή σφάλματα στην απομνημόνευση. Φαίνεται πάντως πιθανότερο ότι οι δύο ευαγγελιστές εργάστηκαν στη βάση της ίδιας παράδοσης, την οποία τροποποίησαν ενσυνειδήτως, κατά την κρίση τους. Οπως εξηγεί ο Λουκάς στον πρόλογό του, πολλοί είχαν προσπαθήσει να συντάξουν παρόμοιες διηγήσεις πριν απ' αυτόν. Ο ίδιος αισθάνθηκε την ανάγκη να κάνει τη δική του έρευνα και να εκθέσει τα γεγονότα ξανά, όπως μπορούσε ακριβέστερα. Τα δύο αυτά Ευαγγέλια, σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, γράφτηκαν προς το τέλος της δεκαετίας του 70, δηλαδή περισσότερα από σαράντα χρόνια μετά τη Σταύρωση και δέκα τουλάχιστον χρόνια μετά το θάνατο του Παύλου. Φαίνεται έτσι πιθανό ότι, καθώς περνούσε ο καιρός, το ενδιαφέρον γύρω από τον ιστορικό Ιησού μεγάλωνε. Η απόσταση των εβδομήντα ή ογδόντα χρόνων που είχαν μεσολαβήσει από τη γέννηση δεν αποκλείει βεβαίως το ενδεχόμενο να είχε διασωθεί μια σχετικά ακριβής αφήγηση. Είναι ωστόσο σαφές ότι ο Ματθαίος και ο Λουκάς δεν έσπευσαν να συμπληρώσουν όλα τα κενά γύρω από την παιδική και νεανική ηλικία του Ιησού. Με εξαίρεση τη φυγή στην Αίγυπτο που μνημονεύει ο Ματθαίος και την επίσκεψη στο Ναό που μνημονεύει ο Λουκάς, οι δύο ευαγγελιστές στέκονται κυρίως στα περιστατικά της γέννησης. Μια τρίτη εκδοχή γύρω από τη γέννηση του Ιησού Χριστού κυκλοφορούσε επίσης από πολύ νωρίς. Το παλαιότερο σύγγραμμα που τη μνημονεύει γράφτηκε από τον Ιουστίνο στα μέσα του 2ου αιώνα. Δεν υπάρχει ωστόσο αμφιβολία ότι το σύγγραμμα αυτό διασώζει παλαιά παράδοση. Ο Ιουστίνος ακολουθεί στην περιγραφή του από κοντά την αφήγηση του Ματθαίου, αλλά μνημονεύει την απογραφή και τη φάτνη της εκδοχής του Λουκά. Οταν φτάνει στο σημείο του τόπου όπου γεννήθηκε ο Ιησούς, παρεμβάλλει μια διαφορετική λεπτομέρεια: επειδή δεν βρέθηκε κατάλυμα, η Μαρία γέννησε το παιδί της μέσα σε ένα σπήλαιο έξω από τη Βηθλεέμ. Εκεί το βρήκαν και το προσκύνησαν οι μάγοι από την Αραβία. Στην εκδοχή του σπηλαίου επανέρχεται αναλυτικότερα και ένα από τα λεγόμενα απόκρυφα Ευαγγέλια. Το σύγγραμμα αυτό είναι σήμερα γνωστό με τον παραπλανητικό τίτλο Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου. Ασχολείται κυρίως με την καταγωγή και την ανατροφή της Μαρίας. Προς το τέλος της αφήγησης, ιστορεί τα σχετικά με τη γέννηση του Ιησού, επιμένοντας στην παρθενία της Μαρίας, ακόμη και μετά τον τόκο. Με συχνές επαναλήψεις υπογραμμίζει ότι ο Ιησούς γεννήθηκε σε σπήλαιο μακριά από την πόλη. Ο Ιωσήφ χρειάστηκε να αναζητήσει μαμή διανύοντας κάποια απόσταση. Μετά την επίσκεψη των μάγων, όταν έγινε γνωστός ο κίνδυνος που απειλούσε το παιδί, η μητέρα του, για να το κρύψει, το σπαργάνωσε σε πάθνη (=παχνί) βοδιών. Σε μεταγενέστερη εκδοχή, που έγινε εξαιρετικά δημοφιλής στη Δύση, πρώτα έσπευσαν να προσκυνήσουν το νεογέννητο Ιησού ένα βόδι και ένα γαϊδούρι. Εν τω μεταξύ, άλλα συγγράμματα που συγκαταλέγονται επίσης στα απόκρυφα Ευαγγέλια, άρχισαν να δίνουν πολλές συμπληρωματικές πληροφορίες γύρω από την παιδική ηλικία του Ιησού. Το σπήλαιο μπορεί να συμβιβαστεί ίσως με τη φάτνη, όπως μπορεί να συμβιβαστεί η φάτνη με την οικία - μολονότι ο Λουκάς δηλώνει ότι το βρέφος ήταν αναγνωρίσιμο από τη φάτνη του, ενώ σύμφωνα με την τρίτη εκδοχή, απ' έξω διακρινόταν μόνο το σπήλαιο. Αλλά η οικία στη Βηθλεέμ, η φάτνη που φαίνεται από μακριά, και το σπήλαιο έξω από την πόλη είναι προφανώς, όλα μαζί, ασυμβίβαστα. Οπως βεβαιώνει η μεταγενέστερη παράδοση, κυρίως η εικονογραφική, οι πιστοί επέλεξαν τελικώς να κρατήσουν τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες από κάθε εκδοχή. Τους μάγους και το αστέρι από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο· τους ποιμένες, τους ουράνιους αγγέλους και τη φάτνη από το Κατά Λουκάν· το σπήλαιο, το παχνί των βοδιών και τη μαμή από το Πρωτευαγγέλιο και άλλες πληροφορίες, όπως το βόδι και το γαϊδούρι, από μεταγενέστερα συγγράμματα. Γύρω από τη γέννηση του Χριστού υπάρχει και μια τέταρτη εκδοχή. Ορισμένοι χριστιανοί δεν έδειχναν μεγάλο ενδιαφέρον για την παιδική ηλικία του Ιησού, επειδή, όπως πίστευαν, η μεγάλη στιγμή είχε έρθει κατά τη βάπτιση. Οι λεπτομέρειες δεν μας είναι γνωστές, καθώς είμαστε υποχρεωμένοι να βασιστούμε σε διάσπαρτες ενδείξεις. Μαρτυρείται ωστόσο ότι άλλα πρωτοχριστιανικά Ευαγγέλια συγκρούονταν με τα συνοπτικά πάνω στα λόγια που ακούστηκαν από τον ουρανό κατά τη βάπτιση. Ενώ τα τρία πρώτα Ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης βεβαιώνουν, σε απόλυτη συμφωνία μεταξύ τους, ότι τα λόγια αυτά ήταν «εσύ είσαι» ή «αυτός είναι ο αγαπημένος μου γιος, αυτός είναι ο εκλεκτός μου», κάποια από τα απόκρυφα συμπλήρωναν και την ακόλουθη θεϊκή φράση: «Εγώ σε γέννησα σήμερα». Η συμπληρωματική φράση είχε βιβλικές περγαμηνές και δεν μπορούσε να απορριφθεί εύκολα. Φαίνεται μάλιστα πιθανό ότι αρχικά περιλαμβάνονταν και στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, απ' όπου αργότερα εξοβελίστηκε. Το πρόβλημα, όπως σημειώνει ο Ωριγένης, βρισκόταν στη λέξη «σήμερα». Αν η λέξη αυτή γινόταν αποδεκτή με τη χρονική της σημασία, τότε ο Χριστός γεννήθηκε την ημέρα της βάπτισης. Γύρω από την παραλλαγή αυτή έγινε μεγάλη συζήτηση, στην οποία ενεπλάκησαν αρκετοί από τους επιφανέστερους θεολόγους. Οι οπαδοί του γνωστικού Βασιλείδη δεν είχαν, καθώς φαίνεται, καμιά αμφιβολία. Από πολύ νωρίς, στις αρχές κιόλας του 2ου αιώνα, αποφάσισαν να εορτάζουν ως μέγιστο γεγονός τα Θεοφάνια. Επέλεξαν για το σκοπό αυτό την 6η Ιανουαρίου, πολύ πριν σκεφθούν οι ορθόδοξοι κύκλοι να υιοθετήσουν την πρακτική τους. Προσδιόριζαν μάλιστα ότι η βάπτιση είχε γίνει το 15ο έτος του Τιβερίου (δηλαδή το δικό μας έτος 29 μ.Χ.). Στο φως της πληροφορίας αυτής, το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο αποκτά μια ενδιαφέρουσα διάσταση. Οπως είναι γνωστό, το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο αρχίζει με τη βάπτιση του Ιησού από τον Ιωάννη. Η απουσία έστω και κάποιας νύξης γύρω από τη γέννηση του Ιησού δεν θεωρείται γενικώς προβληματική. Ενα σύγγραμμα ωστόσο με έντονα βιογραφικό χαρακτήρα που αρχίζει με τη βάπτιση και όχι με τη γέννηση του ήρωά του επιχειρεί να δηλώσει κάτι βαρυσήμαντο. Η τυχαία παράλειψη δεν μπορεί να θεωρηθεί επαρκής εξήγηση. Το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, που είναι και το παλαιότερο από τα τέσσερα της Καινής Διαθήκης, ανήκει καθώς φαίνεται στην παράδοση που θεωρούσε τη βάπτιση ως (νέα) γέννηση. Γύρω από τα παιδικά χρόνια του Ιησού οι γνωστικοί είχαν να πουν πολλά. Το πεδίο ήταν ανοιχτό για κάθε λογής συμπληρώματα, αφού τα κανονικά Ευαγγέλια, ακόμα και εκείνα που αναφέρονται στα περιστατικά της γέννησης, δεν περιέχουν σχετικές πληροφορίες. Επιδίωξη των περισσότερων γνωστικών ήταν να βεβαιώσουν ότι η θεϊκή ιδιότητα του Ιησού υπήρχε ήδη από την πρώτη στιγμή της εμφάνισής του στη Γη. Η παρουσία του στο Ναό όταν ήταν δωδεκαετής έδωσε το έναυσμα για μια φιλολογία που διαρκώς πλούτιζε. Από τη βρεφική του ηλικία, ο Ιησούς εμφανίζεται, σε ορισμένα γνωστικά Ευαγγέλια, με υπερφυσικές δυνάμεις. Εκανε θαύματα (όχι πάντα καλόγουστα), ακόμα και στα παιχνίδια του, και γνώριζε τα πάντα χωρίς να χρειάζεται διδασκαλία. Η εκκολαπτόμενη ορθοδοξία είχε να αντιμετωπίσει έτσι δύο διαμετρικά αντίθετες εκδοχές. Αλλοι εμφάνιζαν τον Ιησού απλό άνθρωπο που απέκτησε θεϊκή ιδιότητα με τη βάπτιση, και άλλοι τον εμφάνιζαν εξ αρχής τέλειο Θεό, που δεν είχε ανάγκη να ανατραφεί σύμφωνα με τα ανθρώπινα. Η καλύτερη αντιμετώπιση του προβλήματος ήταν να δοθούν οι ορθές πληροφορίες γύρω από τη βρεφική του ηλικία. Το έργο αυτό το ανέλαβαν, καθώς φαίνεται, ο Ματθαίος και ο Λουκάς. Συμπλήρωσαν την αρχική παράδοση του Μάρκου με λίγες αλλά καθοριστικές πληροφορίες. Διέσωσαν τη σημασία του βαπτίσματος, αλλά κατέστησαν σαφές ότι το πνεύμα που φώτισε τον Ιησού στον Ιορδάνη είχε ήδη επισκεφθεί τη Μαρία κατά τη σύλληψη. Για την υπόλοιπη παιδική ηλικία του Ιησού προτίμησαν ωστόσο να σιωπήσουν. Το πεδίο ήταν ολισθηρό και οι κίνδυνοι να υποβαθμιστεί είτε η θεϊκή είτε η ανθρώπινη φύση μεγάλοι. Οταν εμφανίστηκαν οι νέες εκδοχές του Ματθαίου και του Λουκά, το αρχαίο Ευαγγέλιο του Μάρκου μπορούσε να διαβαστεί απλώς ως συντομότερο και ελλιπέστερο. Οι αναγνώστες του υπέθεταν ότι το Ευαγγέλιο αυτό είχε παραλείψει ορισμένες πληροφορίες, τις οποίες όλοι πλέον γνώριζαν από αλλού. Σύντομα, ωστόσο, έμελλε να ξεσπάσει το σκάνδαλο των τεσσάρων επίσημων Ευαγγελίων. Για ένα και μοναδικό ιστορικό γεγονός υπήρχαν τέσσερις εκδοχές, με παραλλαγές που ήταν πολλές φορές ασυμβίβαστες. Ενας από τους επιφανέστερους χριστιανούς του 2ου αιώνα, ο Τατιανός, έγραψε μια νέα εκδοχή που συνδύαζε και τα τέσσερα Ευαγγέλια. Το εγχείρημα είχε εξαιρετική επιτυχία σε πολλές ανατολικές Εκκλησίες, αλλά απορρίφθηκε από την ελληνική και τη λατινική. Ολες οι ορθόδοξες Εκκλησίες ωστόσο αποδέχτηκαν το πνεύμα του εγχειρήματος. Τα τέσσερα Ευαγγέλια έπρεπε να διαβάζονται ως ένα και μοναδικό. Στη διάρκεια του Μεσαίωνα η λογική των τεσσάρων Ευαγγελίων που διαβάζονται ως ένα, επικράτησε απολύτως. Παραλλήλως, ωστόσο, συνέχισαν να ασκούν την επιρροή τους ορισμένα απόκρυφα Ευαγγέλια που συμπλήρωναν τις λιγοστές πληροφορίες των κανονικών. Οταν το 18ο αιώνα άρχισε η κριτική των κειμένων και των πηγών, άνοιξε και πάλι ο δρόμος για την αναζήτηση του ιστορικού Ιησού. Το 19ο αιώνα, πάντως, ο Ρενάν και άλλοι μελετητές εξακολουθούσαν να πιστεύουν ότι η λύση βρισκόταν εκεί που την είχε εντοπίσει ο Τατιανός. Καθένας τους προσπαθούσε να συγγράψει ένα βίο του Ιησού που έφερνε σε αρμονία τις πληροφορίες των τεσσάρων Ευαγγελίων. Από το Ε ιστορικά ελευθεροτυπία ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected] παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ ______________
