Πώς αλέθουν οι σκύλοι; Αναρτήθηκε από τον/την sarant στο 23 Ιανουαρίου, 2012
Μια πολύ γνωστή παροιμιακή έκφραση είναι η «μπάτε σκύλοι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε», που τη χρησιμοποιούμε για καταστάσεις στις οποίες δεν υπάρχει κανένας έλεγχος και καμιά πειθαρχία, ας πούμε σε μια οικογένεια ή μια δημόσια υπηρεσία, ή και σε μια χώρα, όταν υπάρχει κακοδιοίκηση, επικρατεί πλήρης ασυδοσία και ο καθένας κάνει ό,τι θέλει. Τις περισσότερες φορές λέμε μόνο το πρώτο μισό της φράσης, μπάτε σκύλοι αλέστε, και το υπόλοιπο εννοείται. Και συχνά αυτό το πρώτο μισό χρησιμοποιείται ως κατηγορούμενο: εκεί είναι μπάτε σκύλοι αλέστε. Αν και δεν είναι απολύτως απαραίτητο, ας δώσουμε μερικά παραδείγματα χρήσης. Ο Τσιρκας στη Λέσχη λέει: «οι φίλοι στη διοίκηση της Ταξιαρχίας κατάφεραν να με περάσουν στην κατάσταση του Φρουραρχείου Καΐρου, κι εκεί είναι μπάτε σκύλοι αλέστε», δεν υπήρχε δηλαδή κανείς έλεγχος. Πολύ πιο κοντά στην εποχή μας, σε πρόσφατη συζήτηση που κάναμε, εδώ στο ιστολόγιο, για την απελευθέρωση των ταξί, είχα γράψει ότι «ανοιχτό επάγγελμα δεν θα πει μπάτε σκύλοι αλέστε». Συχνά τη φράση τη χρησιμοποιούμε σαν συνώνυμη ή περίπου συνώνυμη με την «είναι ξέφραγο αμπέλι», όχι άδικα άλλωστε. Αν και είναι σαφής η σημασία της φράσης, δεν ισχύει το ίδιο για την εξήγησή της, για την «ετυμολογία» της θα έλεγα. Τι δουλειά έχουν οι σκύλοι να μπουν στο μύλο και να αλέθουν; Την ίδια απορία την είχε και ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας, ο Ν. Πολίτης, όταν κατέγραψε τη φράση στον 1ο τόμο της συλλογής του (σ. 444) παρατηρώντας: «Οι σκύλοι είναι επιζήμιοι στο μύλο γιατί τρώνε το αλεύρι. Εδώ, όχι μόνο τους επιτρέπεται η είσοδος, αλλά και δωρεάν». Ο Πολίτης φανερά δεν ήταν ικανοποιημένος από την εξήγηση αυτή, και αργότερα, στον 3ο τόμο του περιοδικού Λαογραφία (σ. 696-7) με αφορμή επιστολή του γυμνασιάρχη Δ. Παπαγεωργίου, υποθέτει ότι αρχική μορφή της παροιμίας θα πρέπει να ήταν «Χίλιοι μύριοι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε», μια παραλλαγή που έχει επίσης καταγραφεί, όπως επίσης και άλλες παραλλαγές: «Μπάτε χίλιοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε», ή «Ελάτε φίλοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε» ή και «Μπάτε χοίροι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε» στα Δωδεκάνησα. Ανασκόπηση της διαμάχης Πολίτη και Γ. Χατζιδάκι σχετικά με αυτή την παροιμία με παράθεση όλων των αποθησαυρισμένων παραλλαγών της, και εμπεριστατωμένη ανερεύνηση του πιθανού αρχικού τύπου μπορεί κανείς να βρει στο άρθρο του Δ. Λουκάτου «Πιθανοί αρχικοί τύποι σε τρεις παροιμίες», Ελληνικά, Τόμ. 15, σ. 76 κ.ε. Ο Λουκάτος προτείνει ως αρχική μορφή το «Μπάτε φίλοι αλέστε» και θυμίζει ότι σε αρκετές παροιμίες ο φίλος συνυπάρχει με τον σκύλο (π.χ. μπρος φίλος και πίσω σκύλος), επομένως τη φράση θα μπορούσε να την είχε πει ένας μυλωνάς απελπισμένος για τα βερεσέδια που τον είχαν φορτώσει οι χωρικοί. Κατά την προσωπική μου γνώμη, αρχική μορφή πρέπει μάλλον να είναι η «Μπάτε χίλιοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε», αλλά σε κάθε περίπτωση προσωπικά είμαι πεπεισμένος ότι οι εξηγήσεις των Πολίτη - Λουκάτου δείχνουν τη σωστή κατεύθυνση. Σωστή κατεύθυνση, αλλά μάλλον βαρετή, αφού δεν συνδέεται με κανέναν ήρωα ή με κάποιο συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός. Διότι, σας το έχω ξαναπεί, υπάρχει μια τάση στη φρασεολογία μας, που θέλει απαραιτήτως να συνδέει τη γέννηση των παροιμιακών φράσεων με συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα. Βασικός εκφραστής αυτής της τάσης είναι ο μακαρίτης Τάκης Νατσούλης, για τον οποίο έχουμε συζητήσει κι άλλες φορές στο ιστολόγιο, σε σημείο που οι ευφάνταστες και ατεκμηρίωτες (ωραίες αλλά άπιστες) εξηγήσεις να έχουν χαρακτηριστεί «νατσουλισμός» στο ιδιόλεκτο του ιστολογίου. Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Τάκης Νατσούλης έδωσε την εξής "εντυπωσιακή" εξήγηση στη φράση «μπάτε σκύλοι αλέστε»: Οι Φράγκοι, που είχαν υποδουλώσει άλλοτε την Ελλάδα, έκαναν τόσα μαρτύρια στούς κατοίκους, ώστε οι Έλληνες τούς βάφτισαν «Σκυλόφραγκους». Ό,τι είχαν και δεν είχαν, τούς το έπαιρναν, κυρίως όμως ενδιαφερόντουσαν για το αλεύρι, που τούς ήταν απαραίτητο για να φτιάχνουν ψωμί. Κάποτε σ' ένα χωριουδάκι της Πάτρας μπήκαν μερικοί στρατιώτες σ' ένα μύλο και απαίτησαν από τον μυλωνά να τους αλέσει όλο το σιτάρι που υπήρχε εκεί, με την υπόσχεση ότι θα τού πλήρωναν τ' αλεστικά. Ο μυλωνάς ονομαζόταν Γιάννης Ζήσιμος, κι ήταν γνωστός για την παλικαριά του και την εξυπνάδα του. Όταν είδε τους Φράγκους να θέλουν να τού αρπάξουν το βιος του με το έτσι το θέλω, φούντωσε ολόκληρος. Συγκρατήθηκε, όμως, και δικαιολογήθηκε ότι δεν μπορεί μόνος του ν' αλέσει τόσες οκάδες σιτάρι. Οι στρατιώτες τού είπαν τότε ότι θα τον βοηθούσαν αυτοί. Ο Ζήσιμος τούς πέρασε στον μύλο και τούς είπε δήθεν ευγενικά: «Μπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δώσετε». Ύστερα τούς κλείδωσε μέσα κι έβαλε φωτιά στο μύλο. Εκεί τούς έκαψε όλους σαν ποντίκια κι αυτός εξαφανίστηκε. Η εξήγηση αυτή, που έχω δει να την αναπαράγουν κάμποσα ιστολόγια, αλλά και έντυπα που θεωρούνται σοβαρά, δεν νομίζω ότι αντέχει σε κριτική. Εννοείται ότι ο Νατσούλης δεν τεκμηριώνει με κανένα τρόπο αυτή την άποψή του· αν γεννήθηκε η φράση από τον ηρωικό μυλωνά Γιάννη Ζήσιμο, πού το μάθαμε εμείς; Δεν θα έπρεπε να έχει καταγραφεί σε κάποια πηγή της εποχής; Αυτό αρκεί πιστεύω για να απορρίψουμε την ευφάνταστη εξήγηση του Νατσούλη, πολύ περισσότερο που στην προκείμενη περίπτωση, όπως είδαμε, κατά πάσα πιθανότητα ο αρχικός τύπος δεν είχε «σκύλους». Αξίζει να σημειώσουμε ότι τη φράση την έχει και ο Παπαδιαμάντης και μάλιστα με τη μορφή «Μπάτε χίλιοι αλέστε», την οποία ο Ν. Πολίτης θεωρεί αρχικό τύπο. Πράγματι, στην «Ασπροφουστανούσα» υπάρχει ο τύπος «Εμβάτε χίλιοι αλέσετε», ενώ στα «Δύο τέρατα» ο αφηγητής, ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης δηλαδή, τη χρησιμοποιεί για να χαρακτηρίσει το χάος που επικρατεί σε μια δημόσια υπηρεσία: - Σε παρακαλώ, μπάρμπα· ξέρεις πώς τα κατάφερε ο γερο-Κατσουλής στη δημαρχία; Μπάτε χίλι' αλέστε. Ούτε τάξιν, ούτε αρχείον, ούτε θυρίδα· κανέν έγγραφον δεν ενεργείται. Ούτε τον αριθμόν του πρωτοκόλλου δεν μπορεί να φυλάξει καλά-καλά. Πάντως, για να πούμε και του στραβού το δίκιο, η παλιότερη ανεύρεση της φράσης έχει τον σκύλο μέσα. Τη φράση τη διασώζει ο ιερομόναχος Παρθένιος Κατζιούλης, ο οποίος, γύρω στα 1720 κατέγραψε παροιμίες, μεταγλωττίζοντάς τις όμως από τη λαϊκή γλώσσα σε αρχαΐζουσα, τη συγκεκριμένη παροιμία την καταγράφει: Εισέλθετε, κύνες, αλήσετε, μισθούς δε μη παρέξητε, πράγμα που σημαίνει ότι την είχε ακούσει ως Εμπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε. Όμως, τουλάχιστον κατά τη γνώμη του Λουκάτου και του Ν. Πολίτη, αυτό δεν σημαίνει ότι ήταν αυτή η αρχική μορφή της παροιμίας. Κάτι που δεν είπαμε ακόμα· γιατί να τοποθετείται η φράση σε μύλο; (διότι όταν λέει «μπάτε και αλέστε», εννοεί «μπείτε στον μύλο και αλέστε»). Νομίζω, αν και μπορεί να κάνω λάθος, ότι τον παλιό καιρό που υπήρχαν μύλοι, τύχαινε συχνά να είναι ο μύλος αφύλαχτος και να δουλεύει, χωρίς να είναι παρών ο μυλωνάς -ο οποίος δεν είχε τίποτα να κάνει, οπότε πεταγόταν μέχρι το σπίτι του για άλλες δουλειές. Ο χωρικός που είχε στάρι να αλέσει περνούσε και το άφηνε, και συνενογιόταν μετά με τον μυλωνά. Δηλαδή, στον μύλο έμπαινε κανείς ανεμπόδιστα. Υπάρχει μάλιστα και μια γαλλική φράση (είχαν κι οι Γάλλοι μύλους), on entre la comme dans un moulin (εκεί μπαίνεις όπως στον μύλο), ή, ακόμα περισσότερο, on entre la comme un ane dans un moulin (εκεί μπαίνεις όπως ο γάιδαρος στο μύλο), που λέγεται για ένα μέρος που είναι ξέφραγο αμπέλι, που μπαίνει ελεύθερα όποιος θέλει. Φαντάζομαι ότι συχνά θα τύχαινε να μπει ο γάιδαρος στον άδειο μύλο. Η γαλλική φράση χρησιμοποιείται και σήμερα, παρόλο που δεν υπάρχουν πια και τόσο πολλοί μύλοι και γάιδαροι (τουλάχιστον τετράποδοι). Τον Δεκέμβριο που μας πέρασε, ακτιβιστές της Γκρίνπις, θέλοντας να δείξουν ότι τα μέτρα ασφαλείας στους πυρηνικούς σταθμούς της Γαλλίας είναι ελλιπή, κατάφεραν να διεισδύσουν τη νύχτα σε δυο πυρηνικούς σταθμούς. Στη δίκη τους, που έγινε την περασμένη εβδομάδα, ένας πράσινος βουλευτής κατέθεσε ότι στους πυρηνικούς σταθμούς on rentre comme dans un moulin, δηλαδή «μπαίνεις όπως στο μύλο» ή «είναι μπάτε σκύλοι αλέστε» που θα λέγαμε εμείς -ή «είναι ξέφραγο αμπέλι». Τα σκυλιά και τα αμπέλια συναντιώνται σε μιαν άλλη παροιμιαή φράση, "πήγε σαν το σκυλί στ' αμπέλι", αλλά αυτή είναι θέμα για άλλο σημείωμα. ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected] παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ ______________
