Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Πέμπτη, 30 Μαΐου 2019 - 09:40
Το τάβλι του Βάρναλη Ετοιμάζω αυτόν τον καιρό τον τρίτο τόμο από τα χρονογραφήματα του Κώστα Βάρναλη, για να κυκλοφορήσει προς το τέλος του χρόνου. Μετά τα Αττικά και τα Αστυνομικά, ο προσωρινός τίτλος του τόμου αυτού είναι Συμποσιακά -και θα έχει χρονογραφήματα που μιλάνε για την ταβέρνα και το καφενείο, τα φαγητά, το κρασί και το τσιγάρο. Λάτρης του παλιού αθηναϊκού καφενείου ο Βάρναλης, έχει γράψει μερικά εξαιρετικά κομμάτια γι’ αυτόν τον θεσμό. Το χρονογράφημα που θα παρουσιάσω σήμερα μιλάει ειδικά για το τάβλι. Από διηγήσεις άλλων ξέρουμε ότι ο Βάρναλης απολάμβανε όχι τόσο να παίζει ο ίδιος όσο να παρακολουθεί παρτίδες ταβλιού. Μετά το χρονογράφημα έχω ορισμένα δικά μου λεξιλογικά σχόλια -και μια λεξικογραφική ταβλιστική πρόταση. Το τάβλι Ντάκα-ντούκα! ηχούν από μακρινή απόσταση όλοι οι δρόμοι κι οι πλατείες, όπου υπάρχουν καφενεία, αυτά τα δήθεν ησυχαστήρια, που είναι στην πραγματικότητα κέντρα παραγωγής θορύβου. Φαντασθείτε τι τραβάνε όσοι κάθονται μέσα! Αλλά δεν τραβάνε τίποτα. Έχουνε συνηθίσει, όπως ο μυλωνάς συνηθίζει τον κρότο του μύλου και μπορεί να κοιμάται βαθιά δίπλα στα τεράστια σαγόνια των πετρών, που αλέθουν και χαλάνε τον κόσμο, μαζί με όλα τ’ άλλα σύνεργα. Πολλοί από τους θαμώνες των θορυβητηρίων μοναχά τότε μπορούν να συγκεντρωθούνε στον εαυτό τους και να σκεφτούν ή να διαβάσουν με την ησυχία τους, όταν γύρω τους όλα τα τραπέζια βροντάνε σα δαιμονισμένα. Οι περισσότεροι μαζεύονται γύρω στους ταβλιτζήδες (αν μάλιστα τύχει να ’ναι μαστόροι) για να χαζεύουν. Έτσι, αντί να θεωρείται πληγή αυτό το φοβερό κι εκνευριστικό παιχνίδι, διασκεδάζει και τους παίχτες και τους θεατές, αν και με τις απότομες και δραματικές του φάσεις δημιουργεί μιαν ατμόσφαιρα πάθους και αντεγκλήσεων. Όλοι οι παίχτες, χωρίς εξαίρεση, πιστεύουν πως είναι μαστόροι. Γι’ αυτό άμα χάνουνε, θυμώνουν. —Ακούς να με κερδίζουνε τα κορόιδα! Και τα βάζουνε με το ζάρι. —Το άτιμο το κόκαλο! μουρμουρίζουνε κάθε τόσο. Κι από το θυμό τους πετάνε τα ζάρια και πού να βρεθούνε κάτου από τόσα τραπέζια και καρέκλες κι ανάμεσα σε τόσα πόδια… —Πάρε ένα σκοινί να τα δέσεις! φωνάζουν οι απόξω. Ή: —Φέρτε του μια σκάφη, για να μην τα ρίχνει έξω! Αλλ’ οι παίχτες δεν τα βάζουνε τόσο με το συμπαίκτη τους ή με τα ζάρια, όσο με κείνους που κάθονται δίπλα τους. Συνήθως οι ταβλιτζήδες είναι προληπτικοί. Νομίζουνε πως τους φέρνει ο διπλανός τους γρουσουζιά. —Πήγαινε, ντε, και λίγο παραπέρα! Μου ’φερες το ταγάρι γεμάτο κοτρώνια! Ή: —Εσύ όπου πατήσεις χορτάρι δε φυτρώνει. Δε το νιώθετε, μωρέ, που μυρίζει… λείψανο; Αλλά κι όσοι κάθονται δίπλα δεν εννοούνε να βλέπουν μονάχα. Μιλούν κιόλας. Σχολιάζουν, κάνουν κριτική. —Τί πεντάρες είναι αυτές, που έπαιξες; Τώρα θα το χάσεις το παιχνίδι. —Να βλέπεις και να μη μιλάς. Κι άμα χάνει ο νομιζόμενος μάστορης, οι άλλοι, που τους έχει κάψει πολλές φορές, χαίρονται και τον πειράζουν: —Να σε κερδίζουνε τα παιδιά! Ντροπή! Κάνεις και το μάστορη. Πού το μάθαινες; Στο Καρπενήσι; —Εγώ, ρε, πήρα δίπλωμα από τον Κεδίβη και παράσημο από τον Σουλτάνο! Το ’μαθα στην Πόλη και στο Κάιρο! Και δώσ’ του, όπως είπε κάποιος σατιρικός ποιητής: με μένος ακατάβλητον παίζουνε το τάβλι των! Το παιχνίδι αυτό συνήθως το νομίζουμε ανατολίτικο. Υποθέτουν πως έχει ανακαλυφθεί στην Περσία. Αλλά είναι πολλοί αιώνες που διαδόθηκε πρώτα στους Βυζαντινούς (ταβλίον ή τάβλην το έλεγαν) κι έπειτα στη μεσαιωνική Ευρώπη. Δεν υπάρχει τρόπος να ξεριζωθεί από τα συνήθειά μας και να ησυχάσουνε και τα νεύρα μας και τ’ αυτιά μας. Διάβασα πως δυο ζάρια από ύλη του αστεριού Σειρίου ζυγίζουνε 60 κιλά το καθένα! Φαντάζεστε τώρα τους ταβλιτζήδες να μπεγλεράνε στην φούχτα τους δυο τέτοια ζάρια; Εκατόν είκοσι κιλά! —Κι αν ο άνθρωπος έχει το ανάλογο βάρος, είπεν ο αντιρρησίας, τότε θα ζύγιζε κι αυτός… ένα εκατομμύριο κιλά κι επομένως τα 120 των ζαριών θα του φαινόντανε ελαφρά σαν πούπουλο!… Κάπως μας αφήνει στην πείνα μας ο Βάρναλης, με την έννοια ότι θα μπορούσε να περιγράψει λίγο περισσότερο την ατμόσφαιρα και τους διαλόγους γύρω από το τάβλι. Όσα λέει για τη βυζαντινή παράδοση του ταβλιού ισχύουν. Μάλιστα βρήκα κάποιον εκκλησιαστικό κανόνα που αφορά ειδικά τους… ταβλαδόρους ιερείς και δεσποτάδες: Περὶ ταβλιζόντων ἐκκλησιαστικῶν προσώπων. … Ἀπαγορεύομεν δὲ τοῖς ὁσιωτάτοις ἐπισκόποις καὶ πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις καὶ ὑποδιακόνοις καὶ ἀναγνώσταις καὶ παντὶ ἄλλῳ οἱῳδήποτε εὐαγοῦς τάγματος ἢ σχήματος καθεστῶτι ταβλίζειν ἢ τῶν ταῦτα παιζόντων κοινωνοὺς ἢ θεωρητὰς γίνεσθαι, ἢ εἰς οἱανδήποτε θέαν τοῦ θεωρῆσαι χάριν παραγίνεσθαι. Απαγόρευε δηλαδή η εκκλησία στους ιερωμένους, ανάμεσα στις άλλες τέρψεις, και το τάβλι -τόσο το να παίζει κανείς όσο και να παρακολουθεί. Προσέξτε ότι ο Βάρναλης χρησιμοποιεί τον όρο «ταβλιτζήδες» αντί του πολύ κοινότερου (σήμερα όμως) «ταβλαδόροι». Σκέφτηκα λοιπόν να μαζέψουμε στο άρθρο αυτό λέξεις και κυρίως φράσεις του ταβλιού, όσες ξέρουμε από πρώτο χέρι. Δεν ξέρω αν υπάρχει καμιά μελέτη που να τις έχει αποθησαυρίσει. Ίσως δεν είμαι εγώ το καταλληλότερο πρόσωπο για τη δουλειά αυτή, αφού έχω πολλά χρόνια να παίξω τάβλι σε καφενείο, αλλά περιμένω τα δικά σας σχόλια. Η πρώτη φράση, που τη θυμάμαι από τον παππού μου, μάλλον ήταν δική του, ιδιωτική. Στις πόρτες, όταν είχε φτιάξει πέντε ή έξι πόρτες στη δική του περιοχή, αλλά είχε ακόμα πούλι στη δική μου περιοχή, οπότε έλπιζε να με χτυπήσει, μου έλεγε «ότι ητοιμάσθη σοι τόπος αναπαύσεως» -αυτό είναι από τη νεκρώσιμη ακολουθία. Δεν ξέρω αν το έλεγαν κι άλλοι ή αν ήταν δική του πατέντα. Μια άλλη φράση που τη λέγαμε όποτε κάποιος έριχνε έξω τα ζάρια ήταν «Μια σκάφη στον κύριο» -αυτή την έχει, σε παραλλαγή, και ο Βάρναλης. Συνήθως οι παίχτες ρίχνουν από ένα ζάρι για να κριθεί ποιος θα παίξει πρώτος. Ο νικητής αυτής της δοκιμασίας συχνά λέει στον άλλον «τα ζάρια στον μάστορα». Ωστόσο, η φράση αυτή λέγεται και σε μιαν άλλη περίπτωση -και πιο δικαιολογημένα. Όταν έχεις χτυπήσει πούλι του αντιπάλου αλλά έχεις κλείσει όλες τις πόρτες στην περιοχή του μαζέματός σου, ο αντίπαλος δεν έχει νόημα να ρίξει το ζάρι. Οπότε λες «τα ζάρια στον μάστορα» και παίζεις εσύ μέχρι να του ανοίξεις μία τουλάχιστον θέση στην περιοχή σου ώστε να έχει νόημα να ρίξει κι αυτός τα ζάρια. Όταν κάποιος έχει μαζέψει πολλά πούλια στην ίδια πόρτα (κάτι που δεν συνιστάται) αυτό το λέμε «κοκορέτσι». Όταν κάποιος παίζει τις ζαριές στην περιοχή του, βελτιώνοντας την τοποθέτηση ενόψει του μαζέματος, λέμε ότι «ψήνεται». Συχνά θα ακούσετε να λένε ότι «ο τάδε είναι καλύτερα ψημένος» κι έτσι έχει προβάδισμα. Στο μάζεμα, μπορεί κάποιος αντί να μαζέψει να μετακινήσει ένα πούλι (είτε αναγκαστικά είτε από επιλογή) οπότε λέμε ότι «σπάει». Όταν στις πόρτες έχουν και οι δυο παίχτες περάσει όλα τους τα πούλια στην περιοχή τους και αποκλείεται πλέον να χτυπηθούν, οπότε το παιχνίδι θα κριθεί από το ποιος θα φέρει μεγαλύτερες ζαριές και διπλές, λέμε «όποιος μακριοκατουρήσει». Όταν μια παρτίδα έχει κριθεί διότι ο ένας παίχτης προηγείται κατά πολύ, οι παριστάμενοι παρακινούν τον παίχτη που υστερεί να παραιτηθεί, διότι «ούτε στη φυλακή δεν το παίζουν αυτό» ή «μόνο στη φυλακή το παίζουν αυτό». Υποτίθεται πως οι φυλακισμένοι, έχοντας άφθονο χρόνο να σκοτώσουν, παίζουν τις παρτίδες αυτές μέχρι το τέλος. Ένας αγαπημένος φίλος που δεν ζει πια, όταν είχε σαφές προβάδισμα συνήθιζε να λέει χαριτολογώντας «άσε το διπλό, να μην το χάσεις μαρς». Χειρότερα από διπλό αποκλείεται να χάσει κανείς με βάση τους γενικά διαδεδομένους κανόνες. Το «μαρς» υποτίθεται πως μετρούσε για τρεις και το κέρδιζες όταν είχες μαζέψει όλα σου τα πούλια και ο αντίπαλος είχε ακόμα πούλι στην περιοχή σου. (Πρβλ. και το «πέναλτι μαρς» δηλ. αδιαμφισβήτητο του ποδοσφαίρου). Φυσικά, αυτός που θα χάσει την πρώτη παρτίδα μπορεί να πει «Η πρώτη του ατζαμή». Η δοξασία ότι ο πρωτάρης έχει σκανδαλώδη τύχη είναι παγκοσμίως διαδεδομένη (beginner’s luck λένε οι Άγγλοι) και δεν αφορά μόνο το τάβλι αλλά όλες τις δραστηριότητες. Στο πλακωτό, αν έχεις πιάσει ένα πούλι και σου δίνεται η ευκαιρία να πιάσεις ένα άλλο πιο κοντά στη μάνα του αντιπάλου, θα πεις «όσο πιο βαθιά, τόσο πιο καλά». Στις πόρτες, όταν χτυπήσεις το πούλι του αντιπάλου, που πολλοί το κάνουν έτσι ώστε να ακουστεί με πάταγο, λέμε ότι «του το δίνεις στο χέρι». Κάποιοι μάλιστα έλεγαν «με τις υγείες σας» όταν του το έδιναν στο χέρι. Έχω την εντύπωση πως είχαμε μια φράση που τη λέγαμε όταν φέρναμε 6-5 στις πόρτες και αμέσως ένα από τα πούλια μας έφευγε από την περιοχή του αντιπαλου και πήγαινε στην ασφαλή απέναντι πόρτα. Ίσως όμως να λέγαμε απλώς «γεια σου». Σε ένα βιβλίο του Τέρενς Ριζ, που βασικά έγραφε για το μπριτζ αλλά έχει γράψει και για το τάβλι, είχα διαβάσει πως για το αντίστοιχο παίξιμο είχαν τη φράση from Omsk to Tomsk. Υπάρχει βέβαια και η τεχνική ορολογία του ταβλιού. Τα παιχνίδια: πόρτες, πλακωτο και φεύγα -ή γκιουλ ή μουλτεζίμ και η συζήτηση για το αν το γκιουλ στοιχειοθετεί άλλο παιχνίδι (όπου παίζονται όλες οι διπλές). Πόρτες, πεντάπορτο, εξάπορτο. Γκέλα, όταν έχεις χτυπημένο πούλι και φέρεις ζαριά που δεν σε αφήνει να μπεις. Πλακωμένο πούλι. Μάνα, παραμάνα, προπαραμάνα ή μαμά, παραμαμά. Εγώ αυτά μπόρεσα να θυμηθώ. Περιμένω τη δική σας συμβολή. Όσοι ταβλαδόροι, προσέλθετε! Advertisements https://sarantakos.wordpress.com/2019/05/30/tavli/ ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ____________
