Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Τετάρτη, 12 Φεβρουαρίου 2020 - 09:40
Πώς να γιορτάζουμε την Ημέρα της ελληνικής γλώσσας; Την Κυριακή που μας πέρασε, στις 9 Φεβρουαρίου, ήταν η Παγκόσμια ημέρα της ελληνικής γλώσσας, μια ημέρα που καθιερώθηκε το 2017. Με την ευκαιρία αυτή, διοργανώθηκαν διάφορες εκδηλώσεις, στην Ελλάδα και κυρίως στο εξωτερικό, τόσο στις κοινότητες των Ελλήνων της διασποράς όσο και στα πανεπιστημιακά ιδρύματα με έδρες ελληνικών σπουδών. Επειδή ακριβώς η Ημέρα έχει αποκεντρωμένο χαρακτήρα, είναι δύσκολο έως αδύνατο να έχει κανείς εποπτεία όλων των εκδηλώσεων. Βέβαια, μπορούμε να κρίνουμε κάποιες κεντρικού χαρακτήρα πρωτοβουλίες. Ο τιτλος του άρθρου μας καλεί να σκεφτούμε πώς να γιορτάζουμε την Ημέρα της ελληνικής γλώσσας. Θα πει κάποιος ότι παραβλέπω ένα προηγούμενο ερώτημα, δηλαδή αν πρέπει και γιατί πρέπει να γιορτάζουμε την Ημέρα της ελληνικής γλώσσας. Πράγματι, η καταφατική απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι δεδομένη, όσο κι αν υπάρχουν άλλα ανάλογα παραδείγματα, άλλων γλωσσών, διεθνώς. Το κακό με τη θέσπιση «Ημέρας της ελληνικής γλώσσας» είναι ότι υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να περιοριστεί σχεδόν αυτόματα η εκδήλωση σε άγονα υμνολόγια για την τελειότητα της αρχαίας ελληνικής, τέτοια που θα κάνουν τον κάθε Γκας Πορτοκάλο να καμαρώνει, αλλά δεν θα έχουν πολλήν ουσία. Αυτό έγινε και φέτος, αν κρίνω από τη σχετική αρθρογραφία. Ακούστηκαν πολλές πομφόλυγες, όπως ότι Η ελληνική γλώσσα έχει απίστευτη ποικιλία όχι μόνο στο λεξιλόγιο αλλά και στη σύνταξη (σχολικός σύμβουλος) ή ότι Αυτήν τη γλώσσα τη γέννησε το Φως και το Κύμα του Αιγαίου. Δεν θα μπορούσε να είναι σκοτεινή και άτονη (καθηγητής πανεπιστημίου) ή ότι Ο παφλασμός της κυματιστής γραμματικής και η πυξίδα του συντακτικού της, δημιουργούν μία αίσθηση ταξιδέματος (άλλος καθηγητής πανεπιστημίου) -την ανθολόγηση των ηχηρών παρομοίων την έκανε φίλη γλωσσολόγος του ΑΠΘ. Η πρώτη πρόταση της προηγούμενης παραγράφου είναι παρμένη από ένα προηγούμενο άρθρο του ιστολογίου, που το είχα γράψει το 2016, όταν είχε τεθεί επί τάπητος η πρόταση να θεσπιστεί η παγκόσμια Ημέρα, ύστερα απο πρωτοβουλία αποδήμων (που χρονολογείται από ακόμα πιο παλιά). Τότε μάλιστα είχε προταθεί να γιορτάζεται η Ημέρα αυτή στις 20 Μαΐου, ώστε να συμπίπτει με τη γέννηση του Σωκράτη. Είχα διαφωνήσει τότε και με την επιλογή της ημερομηνίας και με το περιεχόμενο της (ανόητης, όπως τη χαρακτήρισα) αιτιολογικής έκθεσης που συνόδευε την πρόταση. Φαίνεται πως το άρθρο μου διαβάστηκε, διότι μερικές μέρες αργότερα με πήρε τηλέφωνο ο Νίκος Φίλης, ο τότε υπουργός Παιδείας, και μου ζήτησε μια εισήγηση για την επιλογή της ημερομηνίας και για το περιεχόμενο του θεσμού. Του έγραψα τις σκέψεις μου και σε μεγάλο βαθμό τις δέχτηκε. Έτσι άλλαξε η ημερομηνία στην 9η Φεβρουαρίου, που ήταν δική μου πρόταση (ίσως την είχαν προτείνει και άλλοι βέβαια) και που έχει το πλεονέκτημα ότι συνδέεται με τον Διονύσιο Σολωμό και όχι με τον Σωκράτη, με τα νέα ελληνικά δηλαδή, με τον γενάρχη της νεοελληνικής ποίησης που μάλιστα ειχε και ρηξικέλευθες απόψεις για τη γλώσσα -δείτε τον Διάλογο που έγραψε. (Βέβαια, δεν μπορούσα να πω «δεν κάνει η 20 Μαΐου επειδή συνδέεται με τον Σωκράτη». Είπα: πέφτει μέσα στις πανελλήνιες εξετάσεις άρα είναι ακατάλληλη). Η δική μου άποψη ήταν ότι η Παγκόσμια ημέρα, για να δικαιολογεί και τον τίτλο της, έπρεπε να εστιάζεται εξίσου στην ελληνοφωνία. Είχα μάλιστα κλείσει εκείνο το παλιό άρθρο με τα εξής: Και τα γράφω αυτά με φόβο, διότι φοβάμαι μήπως από τη μαμή ως τη λεχώνα αλλάξει ο χαρακτήρας του νομοσχεδίου και γίνει «για την ημέρα της ελληνικής γλώσσας». Διότι, να το πούμε κι αυτό παρεμπιπτόντως, ο γλωσσικός εθνικισμός διαπερνά όλη την ελληνική κοινωνία, και την αριστερά, ακόμα και την άκρα αριστερά. Ο φόβος αυτός επιβεβαιώθηκε. Και στις κεντρικές τουλάχιστον φετινές εκδηλώσεις δεν αποφύγαμε τα άγονα υμνολόγια προς τα αρχαία ελληνικά. Βέβαια, σε μια τέτοια μέρα, δεν μπορείς να αποφύγεις (ή μάλλον, δεν πρέπει να αποφύγεις) να αναφερθείς στον τεράστιο δανεισμό ελληνικών λέξεων και ριζών από τις ευρωπαϊκές γλώσσες, ή και από τις γλώσσες όλου του κόσμου. Κι εγώ, όταν κλήθηκα πέρυσι να δώσω μια ομιλία, ακριβώς με αφορμή την Ημέρα ελληνικής γλώσσας, στο ελληνικό τμημα του Ευρωπαϊκού Σχολείου του Λουξεμβούργου, αναφέρθηκα διά μακρών σε αυτή την πτυχή. Όμως δεν πρέπει να μείνεις σε αυτή την πτυχή. Επίσης, ένα λάθος που κάνουν όσοι φτιάχνουν καταλόγους «ελληνικών λέξεων της αγγλικής [ή οποιας άλλης] γλώσσας» είναι ότι βάζουν στο ίδιο τσουβάλι τις λέξεις που είναι δάνεια από την ελληνική γλώσσα (theatre, democracy, lyric, philosophy) με τις ελληνογενείς λέξεις που πλάστηκαν από μη Έλληνες λογίους (π.χ. telephone). Δεν είναι ίδια περίπτωση, καλό είναι να μην τα μπερδεύουμε. Το λαθάκι αυτό δεν το απέφυγε το βίντεο που παρουσιάστηκε στο YouTube από τη Γενική Γραμματεία Δημόσιας Διπλωματίας του Yπουργείου Εξωτερικών (δεν ήξερα ότι είχαμε τέτοιο πράγμα), που είχε τίτλο «Did you know you speak Greek?» Στο σύντομο αυτό βιντεάκι, παρουσιάζονται ελληνομαθείς αλλοδαποί από διάφορες χώρες να εκφωνούν λέξεις της γλώσσας τους που έχουν ελληνική ετυμολογία. Στο βιντεάκι παρουσιάζονται, είτε εκφωνημένες είτε γραμμένες σε χαρτί, οι ακόλουθες λέξεις -που αν είναι στα κινέζικα, αραβικά ή εβραϊκά γράφω το αγγλικό ισοδύναμό τους. grammar, archeology, cosmopolite (FR), arôme (FR), Marathon, Aegean, Olympic, Titan [στα κινέζικα ή ιαπωνικά], angel, music, atleta (ES), onomatopeia (ES), olimpico (ES), philosophy (στα αραβικά), metro (αραβικά), bsaria (ψάρια, αραβικά), asteroid, typographie (FR), cronómetro (ES), episódio (ES), гипотеза (υπόθεσις, ρώσικο), astronaut, analys (SV), akrobat (SV), ideal (PT), mitologia (PT), bibliography, ритъм (ρυθμός, βουλγάρικο), стихия (στοιχεία, βουλγάρικο), armonia (ΙΤ), energia (ΙΤ), metaphysik (ο Λουξεμβουργιανός κ. Βόλτερ), calligraphy, muzeu (RO), muzika (RO), nostalgie (FR), Stephen, hippopotamus, utopia (κινέζικα), Frazë, Hierarki (αλβανικά), Logik, Grammatik, Dialekt (DE), Monochrome, Tragedia (PT), Clima (PT), Dieta, Sandal, Planeta (εβραϊκά), Melodie (DE), Philosophie (DE), Photography, Ocean, Philosophy. Δεν είναι κακή η συλλογή αλλά βέβαια λέξεις όπως photography ή metro ίσως θα μπορούσαν να λείπουν, όπως βεβαίως και η νοσταλγία, nostalgie, διότι μπορεί να χαρακτηρίζει τον Οδυσσέα όπως λέει η Γαλλίδα κυρία στο βιντεάκι αλλά τη λέξη την έπλασε ένας Ελβετός επιστήμονας, πρώτα στα λατινικά, για να χαρακτηρισει μάλιστα αυτό που πάθαιναν οι Ελβετοί μισθοφόροι, που ήταν σκορπισμένοι τότε σε όλη την Ευρώπη μακριά από την πατρίδα τους -αυτό που στα γερμανικά λεγόταν Heimweh. Βέβαια, και οι λέξεις αυτές ελληνογενείς είναι κι ας μην πλάστηκαν απο φυσικούς ομιλητές της ελληνικής. Περισσότερες ενστάσεις έχω για την πρωτοβουλία του ΑΠΕ να δημοσιεύσει, προς τιμήν της Ημέρας ελληνικής γλώσσας, μια είδηση «στα αρχαία ελληνικά» -και το βάζω σε εισαγωγικά διότι μόνο αρχαία δεν ήταν. Παραθέτω την είδηση: «Αἱ Ἐκδόσεις τοῦ τῆς Μακεδονίας Πανεπιστημίου γέμουσιν βιβλίοις τὰ Σχολεῖα Δευτέρας Εὐκαιρίας τῶν σωφρονιστικῶν ἱδρυμάτων τοῖς Διαβατοῖς Θεσσαλονίκης, τῇ Νιγρίτᾳ Σερρῶν, τῷ Μαλανδρίνῳ Φωκίδος καὶ τῷ Δομοκῷ Φθιώτιδος. Ἡ διευθυντὴς τῶν Ἐκδόσεων Πανεπιστημίου Μακεδονίας ἔφη: «Προσφέρομεν βιβλία εἰς βιβλιοθήκας δεσμοτηρίων καὶ γνόντες τὸ συντελούμενον ἔργον τοῖς τῆς προσθέτου μορφώσεως καὶ τῆς δημιουργικῆς ἀπασχολήσεως προγράμμασι, ἐδόκει ἡμῖν δημιουργῆσαι δρᾶσιν τοιαύτην, δώρου δίκην τοῖς τοιούτοις Σχολείοις. Εὐχόμεθα δημιουργῆσαι δῶρον συλλογικόν, ἀγάπης δῶρον, ἓν βιβλίον ἐξ ἑκάστου ἡμῶν τούτων πρὸς ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων. Πέραν τοῦ ἀκαδημαϊκοῦ, ἐκπαιδευτικοῦ προσωπικοῦ καὶ τῶν φοιτητῶν, πάντας ἐκαλέσαμεν ἀναγνώστας τοὺς δυναμένους χαρίζειν ἐκ τῶν σφετέρων βιβλιοθηκῶν βιβλία τοῖς κρατουμένοις, οἳ φοιτῶσι εἰς τὰ Σχολεῖα Δευτέρας Εὐκαιρίας Διαβατῶν καὶ Νιγρίτας Σερρῶν. Οἱ ἄνθρωποι ἠσπάσθησαν τὴν δρᾶσιν ἀσμένως, διὸ καὶ παράτασις ταύτης ἐγένετο καὶ ἔτι δύο σχολεῖα ἐνισχύθησαν, τῷ Μαλανδρίνῳ Φωκίδος καὶ τῷ Δομοκῷ Φθιώτιδος. «Τὰ βιβλία, μία συνθήκη πνευματικῆς ἐλευθερίας» Οἱ δεσμῶται δύνανται γνῶναι λογοτεχνίαν, θέατρον, εἰκαστικά, μουσικήν. Δεῖ σφίσιν κτήσασθαι γνώσεις, ἃς οὐκ ἠδύναντο ἄλλῳ τρόπῳ. Χρὴ ἡμᾶς ἅπαντας νοῆσαι τὰ βιβλία δύνασθαι ἔξοδον εἶναι ἐκ τοῦ ἡμερίου βίου, μία συνθήκη πνευματικῆς ἐλευθερίας. Ἔξεστιν τοῖς βιβλίοις μᾶλλον βοηθῆσαι εἰς τὸ τοῦ σωφρονισμοῦ ἔργον πρὸς ἀνθρώπους, οἳ χαίρουσιν καθ΄ ἡμέραν ἀναγνῶναι καὶ μὴ μόνον μανθάνειν ἀρέσκει αὐτοῖς ἀλλὰ καὶ ποιεῖν ἴδια γράμματα. Συνείλεκται ἤδη 1.000 καὶ πλέονα βιβλία καὶ εὐέλπιδές ἐσμεν, ὡς καλυφθήσονται αἱ ἀνάγκαι τῶν βιβλιοθηκῶν. Ὡς εἰκός ἐστίν, ἀποστελοῦμεν σὺν τοῖς συλλεχθεῖσι βιβλίοις τίτλους ἐκδόσεων, ἵνα πλουτῶμεν τὰ διαφέροντα καὶ τὰς γνῶσεις, ἃ ταῦτα ἔξεστι πορίζειν. Τὰ βιβλία ἑκάστῃ ἡμέρᾳ συλλέγονται, Δευτέρα ἕως Παρασκευή, 9:00 ἕως 15:00, ἐν τῷ χώρῳ τῶν Ἐκδόσεων, τῷ ἰσογείῳ τοῦ Πανεπιστημίου Μακεδονίας (Ἐγνατία 156), ἕως τῇ 14ῃ Φεβρουαρίου 2020». Είναι ενδιαφέρον γλωσσικό παιχνίδι να μεταφράζεις κείμενο στα αρχαία ελληνικά, αλλά δεν είναι τόσο εύκολο. Ο συντάκτης που καταπιάστηκε να μεταφράσει αυτή την όχι και πολύ κατάλληλη είδηση, για λογαριασμό του ΑΠΕ, ασφαλώς δεν είχε τα προσόντα. Κάποτε είχα κρίνει, κάπως αυστηρά, μιαν ανάλογη πρωτοβουλία ενός Ισπανού καθηγητή, ετούτο εδώ το «αρχαίο» κείμενο, όμως, όσο μπορώ να κρίνω, είναι πολύ χειρότερο. Πήγα να επισημάνω όσα λάθη εντοπίζω αλλά σταμάτησα εξοργισμένος στη δεύτερη παράγραφο, όταν είδα ότι το νεοελληνικό «η διευθύντρια» μεταφράζεται στα αρχαία από τον άσχετο που το ανέλαβε: «η διευθυντής»!! Αγνοεί ο άσχετος ότι οι αρχαίοι δεν είχαν πρωτόκλιτα θηλυκά ουσιαστικά σε -τής. Αγνοεί επίσης ότι η Νιγρίτα κλίνεται: της Νιγρίτης, τη Νιγρίτη (με υπογεγραμμένη). Ούτε στέκουν οι έναρθρες δοτικές -εν Νιγρίτη θα λέγαμε, όχι «τη Νιγρίτη». Αλλά και το «γέμουσιν βιβλίοις», όπως καταλαβαίνω εγώ τη γλώσσα, δεν σημαίνει «γεμίζω κάποιον άλλον με βιβλία» αλλά «είμαι γεμάτος με βιβλία» (το οποίο μάλιστα συντάσσεται κυρίως με γενική). Ο φιλόλογος που ανέλαβε την κακή αυτή μετάφραση δεν έχει προσέξει με πόση φειδώ χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι τα άρθρα, ούτε έχει δει πως η σειρά των λέξεων ενός αρχαίου κειμένου είναι πολύ διαφορετική από ενός νεοελληνικού. Αλλά δεν άντεξα να κάνω αναλυτική κριτική της «μετάφρασης». Και για να μην κλείσω με γκρίνιες, ας επιχειρήσω να απαντήσω στο ερώτημα του τίτλου -πώς να γιορτάζουμε την Ημέρα ελληνικής γλώσσας. Αν εγώ αποφάσιζα για το περιεχόμενο της εκδήλωσης, θα έστρεφα τον προβολέα σαφώς στην ελληνοφωνία, θα έδινα έμφαση σε όσους μιλάνε σήμερα τη σημερινή ελληνική γλώσσα, θα έδινα δηλαδή έμφαση στη νέα ελληνική και στη διάδοσή της -είτε στους Έλληνες της διασποράς, είτε στους ελληνομαθείς όπου γης, είτε σε όσους μιλάνε ελληνικά και μετέχουν της ελληνικής παιδείας επειδή είναι μετανάστες στη χώρα μας. Το μεγαλείο της ελληνοφωνίας το βλέπουμε σε συναντήσεις και συνέδρια όπου ένας Ρώσος μιλάει ελληνικά, νέα ελληνικά βέβαια, με μια Ισπανίδα, διότι ο ένας μεταφράζει Βαλτινό ενώ η άλλη κάνει διατριβή στον Κ. Θεοτόκη. Το βλέπουμε στους ομογενείς τρίτης γενιάς που προσπαθούν να ξαναβρούν τις ρίζες τους. Το βλέπουμε όμως, και πιο συχνά, στον Μαροκινό που ερωτεύεται Φιλιππινέζα και μιλάνε βεβαίως ελληνικά αναμεταξύ τους και με τα παιδιά τους. Αυτά πρέπει να προβληθούν, όχι οι βαρετές απαριθμήσεις των ελληνικής προέλευσης λέξεων της αγγλικής. Αλλά αυτά είναι πιο δύσκολα και θέλουν και πιο πολλά χρήματα, πχ να καλέσεις μεταφραστές ελληνικής σε συνέδρια ή να χρηματοδοτήσεις τη μετάφραση λογοτεχνικών έργων ή να καλέσεις σπουδαστές της ελληνικής ή ομογενείς νέους στην Ελλάδα. Ενώ το να ανοίξουμε το λεξικό και να απαριθμήσουμε για νιοστή φορά τα analysis, epiphany, hypothesis και φτηνοτερο είναι και το εθνικό φρόνημα τονώνει. https://sarantakos.wordpress.com/2020/02/12/ellinikiglossa/ ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ενώ Για να κατεβάσετε τον σχετικό κατάλογο επισκεφθείτε το http://www.hostvis.net/audiobooks/katalogos.zip ____________
