Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Παρασκευή, 12 Ιουνίου 2020 - 09:39
Μας κάνουν χάζι οι σκυλο-Μοραΐται (ένα γράμμα του 1823) Μας ενδιαφέρουν πάντοτε τα δείγματα παλιότερων κειμένων, ιδίως όταν είναι γραμμένα σε γλώσσα που πλησιάζει την εκάστοτε δημώδη. Δημοσιεύω λοιπόν σήμερα μια επιστολή οπλαρχηγών της Ρούμελης που έχει και γλωσσικό ενδιαφέρον αλλά και κάποιο ενδιαφέρον στο περιεχόμενό της. Η κατάσταση στη Στερεά Ελλάδα διέφερε πολύ από τον Μοριά: η Στερεά ήταν πολύ περισσότερο εκτεθειμένη στις τουρκικές επιθέσεις από τον Βορρά, ενώ οι καπετάνιοι της ήθελαν να κρατήσουν τα αρματολίκια τους -παρόλο που από το 1822 είχε αποφασιστεί η διάλυσή τους. Ο Βλαχογιάννης στα σχόλια που κάνει στα Ενθυμήματα του Κασομούλη εξηγεί αρκετά τις αντιφάσεις και τα διλήμματα με τα οποία βρίσκονταν αντιμέτωποι οι οπλαρχηγοί της Ρούμελης. Το καλοκαίρι του 1823 ο Μουσταή (Μουσταφά) πασάς της Σκόντρας, στρατιωτικός με μεγάλη αξία, κατεβαίνει για να υποτάξει τη Δυτική Στερεά και ν’ απειλήσει το Μεσολόγγι. Τελικά δεν θα τα καταφέρει, αλλά θα νικήσει τους Έλληνες στη μάχη της Καλιακούδας (28.8.1823). Ακόμα πιο σημαντική απώλεια ίσως είναι ότι στη -νικηφόρα για τους Έλληνες- αψιμαχία στο Κεφαλόβρυσο, μια βδομάδα νωρίτερα, σκοτώθηκε ο Μάρκος Μπότσαρης. Η επιστολή που μας ενδιαφέρει έχει ημερομηνία 22 Σεπτεμβρίου 1823 και γράφεται από τον Προυσό, υπογράφουν δε γνωστοί καπεταναίοι της Ρούμελης, ανάμεσά τους και ο Γ. Καραϊσκάκης. Ξέρουμε ότι ο Καραϊσκάκης ήταν πολύ άρρωστος την εποχή εκείνη και τελικά έφυγε για την Κεφαλονιά να αναρρώσει. Η επιστολή υπάρχει στον τόμο «Τα Σπετσιωτικά«, σελ. 403-4, που μπορείτε να τον βρείτε και ονλάιν, και έχει πλήθος έγγραφα του αγώνα που βρέθηκαν στο αρχείο του νησιού και εκδόθηκαν τον 19ο αιώνα. Τολμώ να σκεφτώ πως ο Βλαχογιάννης δεν είχε υπόψη του την επιστολή, διότι στην επιμέλεια των Ενθυμημάτων του Κασομούλη (τόμ. 1, σελ. 346) γράφει ότι «τίποτε δεν ξέρουμε τι έκανε ο Καραϊσκάκης και πού έμενε από τέλη Αυγούστου [μάχη Καλιακούδας] ως τέλη Οχτώβρη [που εμφανίζεται στο Λαζαρέτο του Αργοστολιού]». Στην προηγούμενη σελίδα ο Κασομούλης αναφέρει πως ο Καραϊσκάκης ήταν ημιθανής και είχε προσκαλέσει τον Στορνάρη να συναντηθούν «εις την μονήν…» αφήνοντας κενό το όνομα. Ξέρουμε πως ήταν η μονή Προυσού, πληροφορία που υπάρχει πχ. στη βιογραφία του Καραϊσκάκη από τον Φωτιάδη. Το γράμμα (μονοτονίζω αλλά, ετσι για αλλαγή, δεν αλλάζω την ορθογραφία) Αδελφοί, Καπετάν Οδυσσέα και Καπ. Πανουργιά, σας χαιρετούμεν Σας φανερόνομεν, ότι ημάς ο εχθρός μάς περιεκύκλωσεν από όλα τα μέρη, και ευρισκόμεθα εις μεγάλην στενοχωρίαν, και δεν ηξεύρομεν τι να κάμωμεν, επειδή οι Μοραΐται δεν θέλουν να μας έλθουν μιντάτι. Σας γράφομεν όμως και τούτο, ότι ό Τσελιαντίμπεης και Σκοντριάνος μάς έμήνυσαν νά κάμωμεν πάτα, και μη μας επήρεν ο Θεός τα μυαλά, και θα χαθώμεν· μόνον να παραδώσωμεν τό Μεσολόγγιον, εις το οποίον να αφήσουν μόνον δώδεκα Τουρκους, και οι Καπεταναίοι να έχουν τα αρματωλίκια των καθώς και πρώτα, και οι ραγιάδες νά δίδουν μόνον ένα χαράτσι και μίαν δεκατιάν και αφ’ ου συμφωνήσωμεν, να απεράσουν εις τον Μορέα, και μας λέγουν να υπάγωμεν και ημείς μαζή των. Τα ίδια μας εμήνυσε και ο Ομέρ-πασσάς, μάλιστα με τον Ομέρ-πασσά είναι και ο Γώγος και ο Βαρνακιώτης, και αυτοί έτσι μάς γράφουν. Τώρα, αδέλφια, να έλθετε και σεις το γρηγορώτερον να ανταμωθώμεν κατά τό Κράβαρι, ή όπου τό ευρήτε μονασίπι, διά νά στοχασθώμεν τι θα κάμωμεν, να το κάμωμεν όλοι εντάμα και να μη πάρωμεν τον κόσμον εις τόν λαιμόν μας· επειδή ημείς μοναχοί, και μάλιστα χωρίς ζαϊρέδες και τσεπχανέδες, δεν ημποροΰμεν να βαστάξωμεν τόν πόλεμον του Σουλτάν Μαχμούτη, και εκεί οπού μας κάμουν χάζι oι σκυλο-Μοραΐται, βλέποντες τήν σκλαβίαν του τόπου μας, ας τους ίδωμεν και ημείς να τους περνούν εις την Αρβανιτίαν, και θα έχωμεν ευχαρίστησιν ότι θα χαθούν αυτοί προτήτερα, διά τί θέλουν νά χάσουν αυτοί ημάς, και ο θεός να μας κρίνη και να μας παιδεύη τόν αίτιον. Ως τόσον σας έχομεν ριτζάν να έλθετε τό γρηγορώτερον, ότι μοναχά δέκα πέντε ήμέρας βαντέ μας έδοσαν, και έως τότε σώνομεν και τους ζαερέδες μας τελείως, και να μη πάθωμεν κανέν κακόν· τον δέ Κ. Ανδρέαν Λόντον, οπού ευρίσκεται εδώ, τόν δίδομεν χαμπάρι να απεράση εις τον Μορέα, διά νά μή φανώμεν άπιστοι. Τη 22 Σεπτεμβρίου 1823 Προυσός Αδελφοί σας Νικόλαος Τσαβέλλας – Σαδήμας – Καραϊσκάκης – Σαφάκας – Δ. Μακρύς – Ανδρέας Ίσκου – Γεώργιος Κίτσος – Γεώργιος Τσόγκας – Κώστας Μπότσαρης – Γιαννάκης Γιολτάσης Σχόλια Η αντίθεση Ρούμελης-Μοριά φαίνεται καθαρά όπως και το παράπονο των Ρουμελιωτών. Ο Μοριάς είχε απαλλαχτεί από Τούρκους (εξόν τους πολιορκημένους στην Πάτρα) κι έτσι διέθετε (το 1823) εκτεταμένη ενδοχώρα που ζούσε ειρηνικά, έσπερνε, θέριζε και πάραγε πλούτο. Η Ρούμελη βρισκόταν διαρκώς διά πυρός και σιδήρου. Εξηγείται έτσι, αν και δεν δικαιολογείται, το μένος με το οποίο στον εμφύλιο του 1824 οι Ρουμελιώτες, με τον Μακρυγιάννη και τον Καραϊσκάκη, ενεργωντας ως κυβερνητικά στρατεύματα, δήωσαν την Αχαΐα και την Ηλεία. Είναι βέβαια άδικη η κατηγορία των Ρουμελιωτών για τους σκυλο-Μοραΐτες, αφού είχε σταλεί βοήθεια από την Πελοπόννησο -ο κυρ Ανδρέας Λόντος ακριβώς γι αυτό το σκοπό βρισκόταν εκεί, ως επικεφαλής. Όχι όμως εντελώς άδικη διότι η βοήθεια δεν ήταν μεγάλη και είναι τεκμηριωμένο πως οι Μοραΐτες δυστροπούσαν και αρνούνταν όταν έπαιρναν διαταγή να ανέβουν πιο πάνω από τον Ισθμό. Εδώ λεξιλογούμε, οπότε θα πούμε μερικά λεξιλογικά. Καταρχάς, το γράμμα το γράφει σίγουρα γραμματικός, οπότε η δημώδης γλώσσα είναι σχετικά επιμελημένη, όμως το κείμενο έχει δυο-τρεις τουρκισμούς που δεν είναι πολύ συχνοί στα άλλα κείμενα της εποχής. Από τη μικρή μου πείρα, πρέπει να είναι γραμματικός των Σουλιωτών, ίσως του αληπασαλίδικου κλίματος. Ο Σκοντριάνος είναι ο Μουσταή πασας της Σκόδρας, ο Τσελιαντίμπεης δεν ξέρω ποιος είναι, ο Ομέρ-πασας είναι ο Βρυώνης. Ο Γώγος (Μπακόλας) και ο (Γιώργος) Βαρνακιώτης μετά τη μάχη του Πέτα συνθηκολόγησαν με τους Τούρκους και θεωρήθηκαν προδότες, αν και δεν είναι τόσο απλό το θέμα. Ο πρώτος πέθανε το 1826 αλλά ο δεύτερος μετά την ανεξαρτησία αποκαταστάθηκε και του δόθηκε και ο βαθμός του χιλίαρχου. Εξηγώ λέξεις με τη σειρά που εμφανίζονται: * μιντάτι: ενίσχυση. Από τουρκ. imdat. Το είχαμε αναφέρει και σε παλιότερο άρθρο. * να κάμωμεν πάτα: να κάνουμε συνθήκη, από το ιταλ. pattο. * όπου το ευρήτε μονασίπι: όπου το βρείτε εύλογο, σκόπιμο, πρέπον. Από τουρκ. münasip. Ο όρος μονασίπι με παραλλαγές είναι κοινός πχ στην αλληλογραφία του Αλήπασα αλλά σπανίζει σε κείμενα αγωνιστών (πχ δεν υπάρχει σε Μακρυγιάννη-Κασομούλη-Κολοκοτρώνη). * ζαϊρέδες: τα τρόφιμα, οι προμήθειες του στρατεύματος σε τρόφιμα. Από τκ. zahire, το έχουμε συναντήσει και σε παλιότερο άρθρο. Από τις πιο συχνές «άγνωστες» λέξεις σε κείμενα του 1821. * τσεπχανέδες: τα πολεμοφόδια, από τκ. cephane. Eπίσης πολύ συχνός όρος σε κείμενα της εποχής. * σας έχομεν ριτζάν: σας παρακαλούμε, σας εκλιπαρούμε. Από τκ. rica. * δέκα πέντε ημέρας βαντέ: δεκαπέντε μέρες προθεσμία, διορία (για να απαντήσουν). Από τκ. vade. Ο δεύτερος σπάνιος τουρκισμός του κειμένου. Τον όρο τον βρίσκω στο Αρχείο Κωλέττη και στον Αλήπασα, αλλά όχι σε άλλα κείμενα αγωνιστών. https://sarantakos.wordpress.com/2020/06/12/1821-13/ ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ενώ Για να κατεβάσετε τον σχετικό κατάλογο επισκεφθείτε το http://www.hostvis.net/audiobooks/katalogos.zip ____________
