Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Τετάρτη, Φεβρουαρίου 24, 2021, 09:45
Το pdf αρχείο ή το αρχείο pdf; Ο τίτλος του σημερινού άρθρου μπορεί να νοηθεί και ως ερώτημα προς τους αναγνώστες. Εσείς τι λέτε συνήθως: «Σου έστειλα ένα αρχείο pdf» ή «Σου έστειλα ένα pdf αρχείο»; «Όταν ανοίξεις το αρχείο pdf θα δεις ότι…» ή «Όταν ανοίξεις το pdf αρχείο θα δεις ότι…»; (Ναι, συνήθως, και ιδίως στον προφορικό λόγο, μπορούμε να παραλείψουμε τη μια λέξη και να πούμε «σου έστειλα ένα pdf», αλλά ας εστιάσουμε στην περίπτωση που χρησιμοποιούμε την πλήρη φράση, για να φανεί η διαφορά). Πριν από μερικά χρόνια είχαμε δημοσιεύσει μια μελέτη του αείμνηστου καθηγητή Ευάγγ. Πετρούνια, για τη νεοκαθαρεύουσα και τον εξαγγλισμό της ελληνικής. Εκεί, ο Πετρούνιας, αναφέροντας πολλές περιπτώσεις αγγλικής (και γαλλικής) επιρροής στη νέα ελληνική, και ειδικά στο θέμα της σύνταξης, σημειώνει: [2] Σειρά όρων α. Ουσιαστικό σε λειτουργία επιθετική < αγγλ. σπόρ ιστορίες, τζάζ μουσική- παλ.: ιστορίες σπόρ, μουσική τζάζ. το Oort σύννεφο· παλ.: το σύννεφο (του) Oort. Θα αρκεστούμε στις στούντιο ηχογραφήσεις του Παβαρότι. Τι λέει εδώ ο Πετρούνιας; Ότι φράσεις όπως «σπορ ιστορίες», «τζαζ μουσική», «στούντιο ηχογραφήσεις» είναι αγγλισμοί, ενώ κανονικά (και παλιότερα) στα ελληνικά υπήρχε η αντίστροφη σειρά, «μουσική τζαζ», «ιστορίες σπορ». Για να έρθουμε στο παράδειγμα του τίτλου μας, «το αρχείο pdf» είναι ο παλιότερος τρόπος, ενώ «το pdf αρχείο» είναι ο νεοφανής, ο επηρεασμένος από την αγγλική (a pdf file). Εδώ έχουμε μια διαφορά της αγγλικής από την ελληνική. Στα αγγλικά, μπορούμε να έχουμε ουσιαστικό σε λειτουργία επιθέτου, προτάσσοντάς: a music lesson. Στα ελληνικά, για να πούμε το ίδιο πράγμα, πρέπει να βάλουμε τις δυο λέξεις σε αντίστροφη σειρά, και τη δεύτερη λέξη σε γενική πτώση: ένα μάθημα μουσικής, όχι ένα *μουσικής μάθημα. (Μπορούμε βέβαια να φτιάξουμε επίθετο: ένα μουσικό μάθημα, αλλά τότε παύει να είναι ουσιαστικό -και δεν λέγονται πάντοτε αυτές οι φράσεις. Το φλιτζάνι του τσαγιού, tea cup, δεν ειναι τσαγένιο φλιτζάνι). Σε νεότερη εργασία του για τον εξαγγλισμό της νέας ελληνικής, που μπορείτε να τη βρείτε εδώ, ο γλωσσολόγος Γιώργος Ξυδόπουλος αναλύει σε πολύ μεγαλύτερο βάθος αυτό το φαινόμενο. Χρησιμοποιεί βέβαια ειδική ορολογία, αλλά αξίζει να ρίξετε μια ματιά. Ο Ξυδόπουλος κάνει λόγο για «ονοματικές φράσεις με προτροποποιητές (με επιθετική λειτουργία)». Εδώ έχουμε μια άγνωστη λέξη, ίσως. Τι είναι προτροποποιητής; Στη φράση «a music lesson» η λέξη music είναι τροποποιητής της λέξης lesson, διότι την τροποποιεί, στενεύει τη σημασία της. Δεν κάνουμε λογο για ένα οποιοδήποτε μάθημα, κάνουμε λόγο για ένα μάθημα μουσικής. Επειδή ο τροποποιητής προηγείται της λέξης που τροποποιεί (της «κεφαλής») λέγεται προτροποποιητής. Στα ελληνικά, οπως είπαμε, όταν έχουμε δυο ουσιαστικά, ο τροποποιητής δεν προηγείται, έπεται, και μάλιστα μπαίνει σε γενική πτώση: ένα μάθημα μουσικής, γυαλιά ηλίου, το σερβίτσιο τσαγιού. Έτσι, λέγεται μετατροποποιητής. Είναι μακρινάρι, και νιώθουμε τον πειρασμό να απλολογήσουμε παραλείποντας ένα «πο», αλλά ας αντισταθούμε. Με την επίδραση της αγγλικής, όμως, έχουν εμφανιστεί ονοματικές φράσεις που ο Ξυδόπουλος τις λέει υβριδικές, στις οποίες δεν έχουμε ονοματικό μετατροποποιητή (δηλαδή, πιο απλά, ουσιαστικό που να ακολουθεί), αλλά προτροποποιητή. Παραδειγματα: το pdf αρχείο, ενώ το αναμενόμενο στα ελληνικά θα ήταν «το αρχείο pdf» ο φρέντο καφές αντί «ο καφές φρέντο» η ροκ σκηνή αντί «η σκηνή ροκ» η τζαζ μουσική αντί «η μουσική τζαζ» το άιφον/iphone κινητό αντί «το κινητό άιφον/iphone» η Vodafone σύνδεση αντί «η σύνδεση Vodafone» οι σπορ ιστορίες αντί «οι ιστορίες σπορ» η ταμπού λέξη αντί «η λέξη ταμπού» Θα προσέξατε το κοινό χαρακτηριστικό όλων των παραπάνω φράσεων. Ο τροποποιητής, σε όλες τις περιπτώσεις, είναι δάνειος όρος, άκλιτη λέξη, πολλές φορές μάλιστα αποτελεί εμπορική ονομασία ή όνομα προϊόντος. Επίσης, πολλές φορές γράφεται με το λατινικό αλφάβητο. Aυτές οι δομές δεν έχουν εκτοπίσει τις εναλλακτικές τους, τις «ιθαγενείς». Συνυπάρχουν. Στα σώματα κειμένων βρίσκουμε και «ο φρέντο καφές» και «ο καφές φρέντο». Μάλιστα, στις περισσότερες περιπτώσεις οι φράσεις με μετατροποποιητές, δηλαδή οι «ιθαγενώς ελληνικές» εμφανίζουν μεγαλύτερη συχνότητα στα σώματα κειμένων. Ο Ξυδόπουλος έχει στην εργασία του ένα πινακάκι με αποτελέσματα από το google (Μάρτιος 2018), όπου φαίνεται πχ ότι η μετατροποποιημένη φράση «η μουσική τζαζ» υπερείχε της προτροποποιημένης («η τζαζ μουσική») περίπου σε αναλογία 2:1, το ίδιο και η «το αρχείο pdf» έναντι της «το pdf αρχείο». Ωστόσο, υπήρχαν και περιπτώσεις όπου υπερείχε σε συχνότητα η «προτροποποιημένη» φράση -δηλαδή η επηρεασμένη από τα αγγλικά. Συγκεκριμένα, η φράση «το Cosmote καρτοσυμβόλαιο» είχε μεγαλύτερη συχνότητα από την «το καρτοσυμβόλαιο Cosmote» (κάτι που οφείλεται στο ότι ο παραγωγός του όρου, δηλ. η Cosmote, χρησιμοποιεί συνήθως αυτή τη διατυπωση. Ακόμα περισσότερο, η φράση «η ροκ σκηνή» υπερέχει σαφώς (με αναλογία 4:1) της φράσης «η σκηνή ροκ» -εδώ ίσως να φταίει και ο Σαββόπουλος, που έδωσε ιδιαίτερη σημασία στη φράση «σκηνές ροκ». Αλλά η περίπτωση της «ροκ σκηνής» είναι εξαίρεση -στις αλλες περιπτώσεις, η υψηλή συχνότητα των «αγγλοπρεπών» δομών (πιο επιστημονικά, των προτροποποιημένων δομών) οφείλεται, όπως γράφει ο Ξυδόπουλος, «στην υψηλή συχνότητα χρήσης των εκφράσεων αυτών στα μέσα μαζικής επικοινωνίας και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και, κατά συνέπεια,στην εξοικείωση των ομιλητών της ΝΕ με τις νέες δομές, αλλά και στο γεγονός ότι πολλές επιχειρήσεις επιλέγουν να ονομάζουν δημοφιλή προϊόντα τους με τη χρήση των δομών αυτών με προτροποποιητές ξενικά/αγγλογενή προϊοντικά ονόματα (π.χ. η Vodafone σύνδεση, η Alpha πιστωτική, ο Facebook λογαριασμός κ.ο.κ.)» Βέβαια, παρόμοιες φράσεις δεν είναι μόνο γεννήματα της πληροφορικής και των νέων τεχνολογιών -πλάι στο αρχείο pdf ή στο κινητό άιφον υπάρχει, ας πούμε, το αυτοκίνητο Φορντ και γενικά η παλαιότερη τεχνολογία. Νομίζω ότι κι εδώ υπερέχουν οι μετατροποποιημένες («ελληνοπρεπείς») δομές. δηλ περισσότεροι λέμε «ένα αυτοκίνητο Όπελ» παρά «ένα Όπελ αυτοκίνητο», «ηχεία B&O» και όχι «Β&Ο ηχεία» κτλ. Ίσως είναι και θέμα ηλικίας. Εγώ, ας πούμε, με εξαίρεση τις περιπτώσεις όπου η κεφαλή παραλείπεται, π.χ. «σου έστειλα ένα pdf» ή «παράγγειλέ μου ένα φρέντο», χρησιμοποιώ τον «ελληνοπρεπή» (μετατροποποιημένο) τρόπο και λέω «ένα αρχείο pdf», «το συμβόλαιο Κοσμοτέ», «η μουσική τζαζ». Εσείς, στέλνετε «ένα αρχείο pdf» ή «ένα pdf αρχείο»; https://sarantakos.wordpress.com/2021/02/24/anglicisms/ ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ενώ Για να κατεβάσετε τον σχετικό κατάλογο επισκεφθείτε το http://www.hostvis.net/audiobooks/katalogos.zip ____________
