Το alter ego της γιορτής Οι δύο ελληνικές εθνικές εορτές της 25ης Μαρτίου και τις 28ης Οκτωβρίου έχουν ως κοινό σημείο αναφοράς τον αγώνα για την ελευθερία.
Στις 25 Μαρτίου 1821 άρχισε ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας, ο οποίος κατέληξε με τη δημιουργία του ελληνικού εθνικού κράτους το 1830. Στις 28 Οκτωβρίου άρχισε ένας αγώνας για την Ελευθερία, ο οποίος διεξήχθη, αρχικά, νικηφόρα κατά της Ιταλίας, αλλά κατέληξε σε ήττα, μετά την επέμβαση του Χίτλερ. Από αυτή όμως την ήττα έλειψε η συνηθισμένη πικρία: ο ελληνικός στρατός ήταν ο μόνος σε ολόκληρη την ηττημένη Ευρώπη, ο οποίος δεν περιήλθε σε αιχμαλωσία, αλλά επέστρεψε στα σπίτια του. Ομως σε σύντομο χρονικό διάστημα ακολούθησαν τα μαύρα χρόνια μιας ανελέητης κατοχής. Γεννάται το ερώτημα γιατί να εορτάζεται η απαρχή αυτής της κακοδαιμονίας και όχι η μέρα της απελευθέρωσης (της Αθήνας) τον Οκτώβριο του 1944, όταν η Βέρμαχτ αποχωρούσε και ο Γεώργιος Παπανδρέου εγκαθιστούσε, με τη βοήθεια των Βρετανών, την εξόριστη κυβέρνησή του στην Αθήνα; Αυτό είναι κάτι αξιοπερίεργο, γιατί σε πολλές χώρες που διετέλεσαν υπό ναζιστική κατοχή, εορτάζεται ως εθνική εορτή η 8η Μαΐου, η ημέρα της συνθηκολόγησης της χιτλερικής Γερμανίας και της απελευθέρωσης από το Φασισμό. Με την πάροδο των ετών το νόημα αυτής της εορτής άλλαζε και, όπως για παράδειγμα στη Γαλλία, θεωρείται περισσότερο σαν μια διεθνής ημέρα της ελευθερίας. Πράγματι, στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες στις 8 Μαΐου άρχισε ένα φωτεινότερο μέλλον. Στην Ελλάδα η εξέλιξη ήταν τελείως διαφορετική. Οταν η Ευρώπη πανηγύριζε την ημέρα της Νίκης (V-Day), η Ελλάδα όδευε από τον πρώτο γύρο (Δεκεμβριανά) στο δεύτερο γύρο (Εμφύλιος) προς ένα φονικό εμφύλιο πόλεμο. Η Ελλάδα ήταν η πρώτη χώρα, η οποία πέρασε χωρίς μεσοδιάστημα στην πρώτη θερμή αναμέτρηση του Ψυχρού Πολέμου που μόλις άρχιζε. Εκρηξη ενθουσιασμού, που ακολούθησε την απελευθέρωση της Ευρώπης το 1945, δεν υπήρξε στην Ελλάδα, όπως ακριβώς δεν υπήρξε και όταν «απελευθερώθηκε» από τους Σοβιετικούς η Ανατολική Ευρώπη. Οι πολεμικές αναμετρήσεις έληξαν στην Ελλάδα μόλις το καλοκαίρι του 1949, αφήνοντας πίσω τους μια χώρα κατεστραμμένη και βαθιά πληγωμένη, τόσο φυσικά όσο και ψυχικά. Αιτίες πανηγυρισμού δεν υπήρξαν, ίσως όμως πένθους. Η 28η Οκτωβρίου καθιερώθηκε ως εθνική εορτή από την ελληνική κυβέρνηση, ως ημέρα του ΟΧΙ κατά του Φασισμού του Μουσολίνι, ήδη κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, ήταν όμως ξεκάθαρο ότι ήταν εορτή κατά του σταλινικού κομμουνισμού. Η δικτατορική προπαγάνδα της εποχής παρουσίαζε έναν Αθηναίο οπλίτη, από την εποχή των περσικών πολέμων, έναν αγωνιστή του 1821 και ένα σύγχρονο εύζωνα, ο οποίος πολεμούσε πλάι πλάι εναντίον ενός εχθρού και παρουσιάζονταν ως ένα μίγμα Πέρση, Τούρκου, φασίστα και κομμουνιστή. Το μήνυμα ήταν σαφές: Οι Ελληνες προμαχούσαν και πάλι υπέρ της ελευθερίας, σώζοντας τη Δύση από την εξ ανατολών απειλή. Ομως η Δύση δεν αναγνώρισε καθόλου αυτή την αξιοθαύμαστη προσφορά των Ελλήνων. Στην πραγματικότητα η Ευρώπη ήταν απασχολημένη με την ανοικοδόμησή της και την πολιτική του Ψυχρού Πολέμου που μόλις άρχιζε και δεν ενδιαφερόταν πολύ για την Ελλάδα. Μόνον η τότε «Προστάτις Δύναμις», η Μ. Βρετανία, ενδιαφερόταν για καθαρά ιδιοτελείς λόγους για την Ελλάδα και φρόντισε με την επέμβαση του Δεκεμβρίου 1944 ώστε η Ελλάδα να παραμείνει στην επιθυμητή γι' αυτήν πολιτική τροχιά· το ότι αυτό συνεπάγετο την εξαπόλυση ενός εμφυλίου πολέμου, λίγο ενδιέφερε το Λονδίνο. Οταν το 1944 η Μ. Βρετανία έπρεπε να περιορίσει για οικονομικούς λόγους την παρουσία της στην Ελλάδα, έγινε η αλλαγή φρουράς: οι Αμερικανοί ανέλαβαν το ρόλο της Προστάτιδος Δυνάμεως, στο πλαίσιο του δόγματος Τρούμαν. Από τότε και εις το εξής η Ελλάδα ανήκει στη δορυφορική τροχιά των ΗΠΑ και σε πελατειακή σχέση με τους Αμερικανούς. Ακόμη και όταν η Ελλάδα έγινε μέλος του ΝΑΤΟ, στα μάτια του «Μεγάλου Αδελφού» στην Ουάσιγκτον παρέμεινε ένας σύμμαχος δεύτερης κατηγορίας, ένας σύμμαχος περιορισμένης εθνικής κυριαρχίας, ένα κράτος πραιτοριανών (όπως προ ετών το ονόμασε ο Θεόδωρος Κουλουμπής), στην εσωτερική πολιτική του οποίου δεν εδίσταζε να αναμιγνύεται η Προστάτιδα Δύναμις. Η ιδιαίτερη μεταπολεμική εξέλιξη της Ελλάδας διεύρυνε το χάσμα που τη χώριζε από την Ευρώπη, παρ' όλες τις στρατιωτικές και πολιτικές επαφές της μ' αυτήν. Από δυτική σκοπιά η Ελλάδα ανήκε γεωγραφικά στην Ευρώπη, οι Ελληνες όμως μόνον εν μέρει πίστευαν κάτι τέτοιο, όπως προδίδει και η φράση της καθομιλουμένης: «ταξιδεύω στην Ευρώπη», «έρχομαι από την Ευρώπη». Η λογική συνέπεια ήταν να συμμετέχει (η Ελλάδα) με μεγάλο σκεπτικισμό στην ευρωπαϊκή πνευματική εξέλιξη, και όταν οι Δυτικοευρωπαίοι και Αμερικανοί δεν έδειχναν τον αρμόζοντα σεβασμό στην ιστορική συμβολή της Ελλάδας, θεωρούσαν ότι το έκαναν αυτό από άγνοια ή αμάθεια και τους συγχωρούσαν. Με κάποια απογοήτευση γύριζαν τα νώτα στην Ευρώπη, αρχίζοντας να εμβαθύνουν στη δική τους πραγματικότητα. Η 28η Οκτωβρίου αποδείχτηκε μια κατάλληλη για το σκοπό αυτό ημερομηνία: την ημέρα εκείνη ο Μεταξάς δεν υπέκυψε στο ιταλικό τελεσίγραφο, ξεκινώντας μια διαδικασία η οποία άλλαζε την ιστορική του φυσιογνωμία. Ως τότε ήταν το ελληνικό αντίστοιχο του Χίτλερ, του Μουσολίνι και άλλων συναδέλφων τους σε πολλές χώρες της Ευρώπης, δηλαδή ένας λαομίσητος δικτάτορας με φασιστικές και γερμανόφιλες πολιτικές τάσεις. Η φιλοβρετανική εξωτερική πολιτική χρησίμευε μόνο για την εξασφάλιση από την επεκτατική πολιτική της Ιταλίας. Ο Μεταξάς στις 4 Αυγούστου 1936 κατάργησε, μαζί με τον Γεώργιο Β', τη δημοκρατία, αλλά και το πελατειακό δίκτυο των κομμάτων. Παρ' όλες όμως τις προσπάθειές του δεν κατόρθωσε να τραβήξει το λαό με το μέρος του, όπως αφήνει να εννοηθεί στο προσωπικό του ημερολόγιο. Εκτός από τους ιδιοτελείς οπαδούς του καθεστώτος, η πλειονότης των Ελλήνων ήταν αντίθετη προς τη δικτατορία. Η ιταλική επίθεση της 28ης Οκτωβρίου έδωσε την ευκαιρία στους Ελληνες να επιδείξουν ενωμένοι την αντίθεσή τους. Οι τσακωμοί των κομμάτων παραμερίστηκαν και ακόμα και το διεθνιστικά προσανατολισμένο κομμουνιστικό κόμμα έκανε κάποια εθνική στροφή. Ο Μεταξάς γνώριζε ότι αν υπέκυπτε στο ιταλικό τελεσίγραφο, η λαϊκή οργή θα εξαφάνιζε το καθεστώς του. Το ΟΧΙ των Ελλήνων προερχόταν από τα βάθη της ελληνικής λαϊκής ψυχής: το ελληνικό φιλότιμο δεν επέτρεπε την υποταγή και αυτό ίσχυε και για τις δύο πλευρές: τόσο για το λαό όσο και για το δικτάτορα. Αυτό βέβαια δεν σήμαινε ότι εν όψει της εξωτερικής απειλής ο Μεταξάς είχε ξεχάσει τις ιδεολογικές του συγγένειες· ήταν της γνώμης ότι οι συνάδελφοί του της φασιστικής ιδεολογίας είχαν αποστατήσει, θεωρώντας τον εαυτό του ως τον εκπρόσωπο της καθαρής ιδεολογίας, αλλά προφανώς και ως Ελληνα. Η στάση του κατά τον Οκτώβριο του 1940 μετέβαλε τον Ελληνα δικτάτορα σαν τον άνθρωπο του ΟΧΙ, το οποίο βεβαίως ποτέ δεν είπε, που όμως ενήργησε έτσι σαν να το είχε πει. Κατά τους επόμενους μήνες, έκπληκτη η ανθρωπότητα έβλεπε πως μια μικρή χώρα μπορούσε να αντισταθεί με επιτυχία στον Μολώχ του Φασισμού, ο οποίος είχε ήδη καταπατήσει τη μισή Ευρώπη. Η Ελλάδα ήταν το φωτεινό παράδειγμα, πως ένας μικρός λαός, όπως και η Φινλανδία ένα χρόνο πρωτύτερα, μπορεί να αντισταθεί με επιτυχία. Οι Φινλανδοί απέδειξαν πως είναι δυνατόν να καταπολεμηθεί ο ολοκληρωτικός κομμουνισμός του Στάλιν και οι Ελληνες έδειξαν στον κόσμο πως αυτό είναι δυνατόν και εναντίον του ολοκληρωτικού φασισμού. Η επιτυχής απόκρουση της επίθεσης στην Ηπειρο και η εξ ίσου επιτυχής αντεπίθεση μέσα στη Αλβανία το χειμώνα του 1940-41, έδωσαν στην εκστρατεία την τιμητική ονομασία «Το Επος της Αλβανίας» και στην Ελλάδα την εκτίμηση και το σεβασμό του ελεύθερου κόσμου. Η Ελλάδα ήταν η μόνη χώρα, μαζί με τη Μ. Βρετανία, η οποία ανθίστατο κατά του Φασισμού. Η 28η Οκτωβρίου έγινε μια μέρα υπερήφανης ανάμνησης, η οποία μπορεί να εορταστεί σαν παρήγορη εθνική εορτή. Το Επος του '40 δεν τελείωσε νικηφόρα στα αλβανικά βουνά, αλλά στην καταστροφή: στην τριπλή γερμανο-ιταλο-βουλγαρική κατοχή της Ελλάδας. Η 28η Οκτωβρίου και η επιτυχημένη κατά των Ιταλών αντίσταση ώθησαν τη χώρα σε ένα αδιέξοδο που οδήγησε στην καταστροφή. Οι ελληνικές νίκες στην Αλβανία μετέβαλαν τη χώρα σε παράγοντα στη διαμάχη μεταξύ Βρετανίας και χιτλερικής Γερμανίας για την κυριαρχία τουλάχιστον στην Ευρώπη. Κατά τη διαμάχη με τον Μουσολίνι η Ελλάδα είχε κάποια δυνατότητα, με δικές της ενέργειες, να αποκτήσει επιρροή στη ροή των γεγονότων, τελικά όμως υποβαθμίστηκε στο ρόλο του πεσσού της μεγάλης σκακιέρας. Στο Λονδίνο ο Τσόρτσιλ παρακολουθούσε τις εξελίξεις με σκεπτικισμό. Πριν από την ιταλική επίθεση, για ένα διάστημα, είχε αρχίσει να σκέφτεται μια επανάληψη του μακεδονικού μετώπου του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Με δεδομένες τις ελληνικές επιτυχίες, νόμισε ότι υπήρχαν ευοίωνες προοπτικές για κάτι τέτοιο και πρότεινε στον Μεταξά, τον Ιανουάριο του 1941, βρετανική βοήθεια με σκοπό να ρίξουν τους Ιταλούς στην Αλβανία στη θάλασσα. Ο Μεταξάς, σαν παλιός στρατηγός, κατάλαβε ότι η προτεινόμενη βοήθεια ήταν τελείως ανεπαρκής και θα οδηγούσε μόνον εις το να ενεργοποιηθεί, μια ώρα νωρίτερα, ο Χίτλερ στα Βαλκάνια. Για τον Μεταξά ήταν φανερό ότι ο Χίτλερ δεν θα ανεχόταν μια ήττα του Ιταλού συναδέλφου του και ένα βρετανικό προγεφύρωμα στην Ελλάδα, το οποίο θα απειλούσε τα γερμανικά πετρελαϊκά συμφέροντα στη Ρουμανία, καθώς και την προώθηση προς τη Ρωσία. Ο Μεταξάς απέκρουσε τις βρετανικές προτάσεις βοηθείας και μπήκε στο «λούκι» των γερμανικών ειρηνευτικών προτάσεων, αν και ήταν φανερό ότι οι προτάσεις τους ήταν ένας τακτικός ελιγμός, για να συγκρατηθούν οι Ελληνες από την τελική νίκη στην Αλβανία. Στα μέσα Ιανουαρίου ο Μεταξάς κατάλαβε το κόλπο του Χίτλερ. Τέλη Ιανουαρίου ο Μεταξάς πεθαίνει, χωρίς να αναμιχθεί το όνομά του με την καταστροφή που ακολούθησε. Παρέμεινε ο ηγέτης του ΟΧΙ. Εν τω μεταξύ στις αρχές Δεκεμβρίου ο Χίτλερ άρχιζε την επεξεργασία των σχεδίων κατά της Ελλάδας (σχέδιο Μαρίτα) και της Σοβιετικής Ενωσης (σχέδιο Μπαρμπαρόσα), σχεδόν ταυτοχρόνως. Κατά το ίδιο χρονικό διάστημα ο Τσόρτσιλ πληροφορούσε τον πρόεδρο της Αμερικής Ρούζβελτ ότι η Μ. Βρετανία εντός ολίγου δεν θα είχε τη δυνατότητα να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της, που απέρρεαν από το πρόγραμμα προμήθειας όπλων από τις ΗΠΑ. Τότε ο Ρούζβελτ εισηγήθηκε το Πρόγραμμα Εκμισθώσεως και Δανεισμού (lend-lease programm), καθιστώντας σαφές στον Τσόρτσιλ ότι το πρόγραμμα αυτό δύσκολα θα πέρναγε από το ουδετερόφιλο Κογκρέσο, κυρίως όμως δεν έπρεπε να υπάρξουν στον Τύπο αρνητικά σχόλια για τη Βρετανία στο διάστημα μεταξύ Ιανουαρίου - Μαρτίου 1941. Ο Τσόρτσιλ κατάλαβε ότι έπρεπε να υποστηρίξει πάση θυσία την Ελλάδα. Ο τρόπος με τον οποίον επεβλήθη η ανεπαρκής βοήθεια στο νέο Ελληνα πρωθυπουργό Κορυζή διά της ασφυκτικής πιέσεως του βασιλέως Γεωργίου Β', ήταν σκανδαλώδης. Το θέμα δεν ήταν η κάποια βοήθεια προς την Ελλάδα, αλλά η εντύπωση που θα προκαλούσε στην κοινή γνώμη της Αμερικής. Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι Βρετανοί ήλπιζαν ότι η γερμανική προώθηση θα γινόταν άμεσα, ούτως ώστε το βρετανικό εκστρατευτικό σώμα να έφτανε πολύ αργά, όμως η μεγάλη διάρκεια του χειμώνα χάλασε αυτήν την ελπίδα του. Το πόσο λίγο πρόθυμοι ήταν οι Βρετανοί εις το να εμπλακούν στην Ελλάδα σε πολεμικές επιχειρήσεις, αποδεικνύει, μεταξύ άλλων, και το γεγονός ότι τα επιτελικά σχέδια αποχώρησης και εκκένωσης είχαν απόλυτη προτεραιότητα με τη γενική αρχή της διάσωσης των ανδρών· το χαμένο πολεμικό υλικό θα το αντικαταστούσε έτσι κι αλλιώς η αμερικανική βοήθεια. Από την πλευρά τους οι Βρετανοί ήσαν έτοιμοι να αντισταθούν κατά του Χίτλερ μέχρι τον τελευταίο Ελληνα, κρατώντας όσο γίνεται χαμηλότερο το δικό τους ρίσκο. Το πραξικόπημα στο Βελιγράδι, το οποίο οργανώθηκε από τους Βρετανούς, διευκόλυνε για τον Χίτλερ την επιχείρηση κατά της Ελλάδας (σχέδιο Μαρίτα), διότι έδωσε στη Βέρμαχτ την ευκαιρία επιχειρήσεων πλευροκόπησης διαμέσου γιουγκοσλαβικού εδάφους. Μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης και τη διείσδυση προς το Μοναστήρι, η κατάσταση για τον ελληνικό στρατό ήταν απελπιστική. Μια συνθηκολόγηση θα περιόριζε κατά πολύ την ερήμωση και καταστροφή της χώρας, όμως ο Γεώργιος Β' υποχρέωσε το Γενικό Επιτελείο να συνεχίσει τον πόλεμο για να καλύψει την οπισθοχώρηση των Βρετανών, ελπίζοντας στη βρετανική υποστήριξη των ελληνικών διεκδικήσεων στο Συνέδριο Ειρήνης, μετά το τέλος του πολέμου. Δεν είχε αντιληφθεί ότι τα κράτη ακολουθούν μόνον τα δικά τους συμφέροντα, ενώ η ευγνωμοσύνη παραμένει ένα ηθικό μέγεθος χωρίς πολιτικό αντίκρισμα. Οπως ήδη αναφέραμε, η γενναία αντίσταση του ελληνικού στρατού είχε κάνει τόσο μεγάλη εντύπωση στον Χίτλερ, ώστε, μετά τη συνθηκολόγηση, να αφήσει τους Ελληνες στρατιώτες να γυρίσουν εν τιμή στα σπίτια τους. Η ίδια η συνθηκολόγηση όμως ήταν ταπεινωτική πράξη για τους Ελληνες, διότι υποχρεώθηκαν να την υπογράψουν και έναντι των Ιταλών, κατόπιν επιμονής του ίδιου του Μουσολίνι στον Χίτλερ. Η παρέλαση της νίκης στην Αθήνα ήταν μια πρόκληση, διότι οι Ιταλοί παρήλασαν σαν να ήταν τάχα αυτοί οι νικητές. Αυτό, ίσως να γινόταν ανεκτό από ελληνικής πλευράς, όμως ο Χίτλερ διέπραξε το καταστροφικό λάθος να μειώσει στο ελάχιστο τη γερμανική στρατιωτική παρουσία, παραδίδοντας τη χώρα στους Ιταλούς και τους Βουλγάρους. Δεν είχε καταλάβει (ο Χίτλερ) ότι το ελληνικό φιλότιμο δεν επέτρεπε σε κανέναν να το καταπατήσει. Αν είχε την πρόθεση ο Χίτλερ να προκαλέσει την ελληνική αντίσταση, δεν θα μπορούσε να το πετύχει καλύτερα. Τα χρόνια που ακολούθησαν, οι Ελληνες έζησαν σε συνθήκες αποτρόπαιης κατοχής, η οποία τους δίχασε σε βάθος. Ενα ελάχιστο ποσοστό συνεργάστηκε με τους κατακτητές, ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού ακολούθησε μια τακτική σώφρονης αναμονής, περιμένοντας το τέλος του πολέμου. Ενα άλλο τμήμα διέφυγε στη Μέση Ανατολή και πολέμησε εκεί, ενώ άλλοι αποφάσισαν να πολεμήσουν για την ελευθερία στα ελληνικά βουνά και στις αντιστασιακές οργανώσεις των πόλεων. Για άλλη μια φορά η Ελλάδα απέδειξε ότι ήξερε να πολεμά και να υποφέρει με καρτερία για την ελευθερία της. * Ελευθεροτυπία ε ιστορικά ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected] παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ __________ Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο ρεπερτόριο επισκεφθείτε το http://www.isobitis.com Φιλοξενείται δωρεάν από τον server της orasi mailing list http://www.hostvis.net ______________
