Πίσω από τις τζελουζίες
Αν έχετε μιαν άγνωστη λέξη στον τίτλο, δεν θα μπορέσετε να τη βρείτε σε λεξικό, ή μάλλον δεν θα μπορέσετε να τη βρείτε σε σύγχρονο γενικό λεξικό της ελληνικής γλώσσας, παρά μόνο σε γλωσσάρια τοπικών διαλέκτων. Υπάρχει επίσης και στο βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται, το οποίο, για να κάνουμε και τη γκριζόμαυρη διαφήμισή μας, είχε εξαντληθεί αλλά ανατυπώθηκε. Ένας άλλος, πιο απλός τρόπος, για να μάθετε τι σημαίνει είναι να διαβάσετε το άρθρο. Στο βιβλίο της Αννίτας Παναρέτου «Η παρηγορία των επιστολών σου», που είναι ένα επιστολικό μυθιστόρημα, που παρουσιάζει τις (φανταστικές) επιστολές ανάμεσα στη ζακυνθινή διανοούμενη Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου και στην ανδριώτισσα Ευανθία Καΐρη, αδερφή του φιλόσοφου Θεόφιλου Καΐρη, η Ελισάβετ Μουτζάν παραπονιέται ότι τα κορίτσια της τάξης της είναι καταδικασμένα να μένουν κλεισμένα μέσα διαρκώς και να βλέπουν τον έξω κόσμο «πίσω από καφασωτά παράθυρα, τα λεγόμενα στην τοπική διάλεκτο ‘τζελουτζίες’». Η Μουτζάν θεωρείται πρόδρομος του φιλελεύθερου φεμινισμού στη χώρα μας. Στην Αυτοβιογραφία της η Μουτζάν διατυπώνει δριμύ κατηγορώ για τα ανδροκρατικά έθιμα της ζακυθινής αριστοκρατίας: “Το σπήτι μας είχε (καθώς και ακόμη έχει) εκείνο το παλαιόν, βάρβαρον και αφύσικον και απάνθρωπον ήθος, όπου θέλει ταις γυναίκαις ξεχωρισμέναις από την ανθρωπίνην εταιρίαν. Εξ αιτίας τούτου του κακοτάτου ήθους, αυτή ευρίσκετο χωρίς καμμίαν γνώρισιν και να πάρη άνθρωπον όπου δεν εγνώριζε μήτε αυτή το ήθελε, μήτε η επίλοιπη φαμήλια. Εστοχάσθη λοιπόν νά μου δείξη αυτή η ιδία εκείνα τα ολίγα γράμματα, όπου ήξευρεν, όθεν μου ήγόρασε μίαν φυλλάδα, και άρχισε κάθε βράδυ να μου καππακίζη το « Αγιος ο Θεός, άγιος ισχυρός, άγιος αθάνατος, ελέησον ημάς»”. Καππακίζω σημαίνει συλλαβίζω. Η Ελισάβετ Μουτζάν έμαθε όχι μόνο να καππακίζει, αλλά και να διαβάζει και να γράφει, και αργότερα αρχαία ελληνικά, ιταλικά και γαλλικά, παρά τις αντιρρήσεις του πατέρα της που δεν ήθελε να μαθαίνουν πολλά οι γυναίκες. Έγραψε πολλά έργα, κυρίως θεατρικά, ελληνικά και ιταλικά, που όλα έχουν μείνει ανέκδοτα. Το πρόβλημα του γάμου εξελίχτηκε σε βραχνά για τη νεαρή γυναίκα, που είχε ήδη περάσει την ηλικία γάμου της εποχής, και που οι γονείς της αρνούνταν να της επιτρέψουν να κλειστεί σε μοναστήρι. Το δίλημμα ήταν γάμος ή θάνατος, αλλά τελικά ο γαμπρός βρέθηκε, ο επίσης αριστοκράτης Ν. Μαρτινέγκος. Για την Ελισάβετ όμως ήταν γάμος και θάνατος, αφού δεκάξι μέρες μετά τη γέννηση του γιου της πέθανε από τις επιπλοκές της γέννας, σε ηλικία 31 χρονών, το 1832. Ο γιος της, που πήρε το όνομα Ελισαβέτιος στη μνήμη της μητέρας που δεν πρόφτασε να γνωρίσει, μερίμνησε αργότερα για την έκδοση της Αυτοβιογραφίας, αν και περιέκοψε ορισμένα αποσπάσματα. Τα άλλα της έργα δεν έχουν εκδοθεί. Είδαμε τι είναι οι τζελουζίες του τίτλου, αλλά μπορούμε να πούμε μερικά πράγματα για την ιστορία της λέξης. Όπως και πολλές διαλεκτικές λέξεις, τη βρίσκουμε σε διάφορες παραλλαγές. Τζελουτζία στην επιστολή της Μουτζάν, αλλά τζελουζία (ζήτα αντί για τζ) σε ένα ποίημα του Ρώμα που θα δούμε παραπάνω. Στο ζακυνθινό λεξικό του ο Λ. Χ. Ζώης δηλώνει ρητά: Τζελουτζίες, το εν παραθύροις άλλοτε δρύφρακτον, όπως καθίστανται αθέατοι αι γυναίκες. Μια μόνο μέρα το χρόνο έβγαιναν οι τζελουτζίες και άνοιγαν τα παράθυρα στην ενετική Ζάκυνθο, όταν γινόταν η γκιόστρα (κονταροχτύπημα με άλογα). Στον Φορτουνάτο καταγράφεται ο κρητικός τύπος τζιλοτζά: τώρα ανιμένω την Πετρού, πότες θέλει μου ορίσει / στη τζιλοτζά της να βρεθώ ωγιά να μου μιλήσει. Στην Κέρκυρα πάλι υπάρχει ο τ. τζελουδιά, που σημαίνει τον γυναικωνίτη. Όπως γράφει ο Γεράσιμος Χυτήρης στο Κερκυραϊκό γλωσσάρι του, τζελουδιά ήταν δικτυωτό από λεπτές σανίδες σε διασταύρωση, τοποθετημένο στο παρελθόν στα παράθυρα αστικών σπιτιών και, ακόμα ώς σήμερα, και στους υπερώους γυναικωνίτες των ναών. Από το τελευταίο, σήμερα: τζελουδιά η = γυναικωνίτης. Πρόκειται λοιπόν για λέξη μεσαιωνικής προέλευσης που ακουγόταν ή ακούγεται στον ελληνόφωνο χώρο που βρέθηκε στην κυριαρχία των Ενετών, Επτάνησα και Κρήτη. Ωστόσο, η απώτερη ιστορία της λέξης έχει ενδιαφέρον. Η λέξη είναι δάνειο από τα βενετικά, zelosia, και απαντά και στα γαλλικά ως jalousie, όπου σημαίνει τα στόρια του παραθύρου, αυτά που λέμε στην καθαρεύουσα περσίδες. Στα γαλλικά, jalousie είναι και η ζήλια. Να σημειωθεί πως η γαλλική λέξη χρησιμοποιείται αυτούσια και στ’ αγγλικά (jalousie) για τα στόρια. Η ίδια σύμπτωση σημασιών υπάρχει και στα βενετικά αλλά και στα ιταλικά, όπου η ίδια λέξη (gelosia στα ιταλικά, zelosia στα βενετικά) δηλώνει και το καφασωτό παράθυρο και το συναίσθημα της ζήλειας. Το παράθυρο λοιπόν ονομάστηκε έτσι επειδή, χάρη σε αυτό, το αντικείμενο της ζήλειας του συζύγου ήταν αθέατο για τους απέξω. Η ιταλική λέξη έχει απώτερη αρχή τα ελληνικά, μέσω των λατινικών. Η ελληνική λέξη ζήλος, περνάει στα λατινικά ως zelus, με την έννοια τόσο της ερωτικής ζήλειας όσο και του θρησκευτικού (χριστιανικού) ζήλου, και από εκεί, μέσω του επιθέτου zelosus, δίνει το προβηγκιανό gelos και το ιταλικό geloso, που σημαίνει τον ζηλιάρη στον έρωτα, στο λεξιλόγιο των τροβαδούρων. Από εκεί η gelosia και η γαλλική jalousie για τη ζήλεια αλλά και με τη δεύτερη σημασία του καφασωτού παράθυρου. Οι τζελουζίες μπορεί να είναι ξύλινες, μπορεί όμως και σιδερένιες, όπως στο παρακάτω ποίημα του Διονύση Ρώμα (το δανείζομαι από το Αλωνάκι της Ποίησης του Γιώργου Κεντρωτή). Μάλλον δεν το επιδίωξε ο Ρώμας, αλλά καταφέρνει μέσα σε τέσσερις στροφές να χωρέσει τουλάχιστον έξι αντιδάνειες λέξεις! ΖΑΚΥΝΘΙΝΗ ΣΕΡΕΝΑΔΑ Τριγύρω μάντολες και βιόλες κεντούνε τρίλιες σα νταντέλες, που απ’ το φεγγάρι χύνουντ’ όλες στις κοιμισμένες πια κοπέλες. Γυρτές λαμπάδες απ’ ασήμι οι μαρμαρένιες κολονάδες μαβιές δροσιές στο καλντερίμι, αγιόκλημα και πρασινάδες. Σκιές αλλόκοτες μαυρίζουν τις σιδερένιες τζελουζίες, πόθοι τη νύχτα πλημμυρίζουν και μυρωδιές από γαζίες. Κι αναμεσίς αφ’ τα παλάτια χώρες αλλάζοντας και χρόνια κανάλια βλέπουνε τα μάτια γόνδολες, μάσκες και παγώνια. Το ποιες είναι οι υπόλοιπες αντιδάνειες λέξεις του ποιήματος, αφήνεται σαν άσκηση στον αναγνώστη, αν και μερικές έχουν αμφισβητούμενη ετυμολογία. Πάντως, σε κάθε στροφή υπάρχει τουλάχιστον μία (ενδεχομένως, περισσότερες) βεβαιωμένη αντιδάνεια λέξη. Υστερόγραφο, ανακοινώσεις: Την άλλη βδομάδα, πέρα από τις δύο εκδηλώσεις που έχω ήδη ανακοινώσει, θα πάρω μέρος σε άλλες δύο, τις εξής: * Τη Δευτέρα 24 Φεβρουαρίου, στις 10.15, στο Αμφιθέατρο 204 της Φιλοσοφικής του ΕΚΠΑ, θα μιλήσω με θέμα “Μύθοι και αλήθειες για την ελληνική γλώσσα” * Την Παρασκευή 28 Φεβρουαρίου, στις 20.30, στη Βιβλιοθήκη Βολανάκη (Στουρνάρη 11) θα συμμετάσχω σε εκδήλωση για τον Ναπ. Λαπαθιώτη, μαζί με τον σκηνοθέτη Τάκη Σπετσιώτη, τον ποιητή Γιώργο Κακουλίδη και τον ποιητή και κριτικό Γιώργο Βαρθαλίτη. Ιδού και η αφίσα της εκδήλωσης: About these ads https://sarantakos.wordpress.com/2014/02/19/gelozia/ ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ __________ Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο ρεπερτόριο επισκεφθείτε το http://www.isobitis.com ______________
