Οι Οράνιε και τα πορτοκάλια
Άλλο άρθρο είχα σκοπό να γράψω σήμερα, και μάλιστα είχα αρχίσει να το γράφω, θυμήθηκα όμως ότι απόψε είναι ο δεύτερος ημιτελικός του Μουντιάλ, όπου η Αργεντινή αντιμετωπίζει την Ολλανδία, και το ιστολόγιο δεν θέλει να κατηγορηθεί για μεροληψία: ενώ έχει αφιερώσει άρθρο στην ονομασία της εθνικής Αργεντινής, την αλμπισελέστε (και όχι μπιανκοσελέστε), δεν έχει δημοσιεύσει ανάλογο άρθρο για τους Οράνιε, και δεν είναι σωστό οι δυο μονομάχοι να κατεβούν στον στίβο χωρίς να υπάρχουν ίσοι όροι στην αναμέτρηση. Οπότε, το αρχινισμένο άρθρο αναβάλλεται για αύριο και σήμερα θα πούμε δυο λόγια για τους Οράνιε και το πορτοκαλί χρώμα: δυο λόγια που σε ένα βαθμό τα έχουμε ξαναπεί, σε παλιότερο άρθρο του ιστολογίου, αλλά που σήμερα θα τα δούμε με άλλο πρίσμα. Να πω ότι για τον πρώτο ημιτελικό, που έγινε χτες το βράδυ (τώρα που γράφω δεν έχει ακόμα αρχίσει) δεν υπάρχει τέτοιο κώλυμα, αφού δεν έχω γράψει άρθρο ούτε για τη Σελεσάο ούτε για τη Νατσιοναλμάνσαφτ, οπότε και πάλι έχουμε ισότιμες συνθήκες. Οράνιε λέμε την εθνική Ολλανδίας, αλλά και το όνομα Ολλανδία δεν είναι αδιάφορο λεξιλογικά, αφού είναι το ανεπίσημο όνομα της χώρας, που επίσημα ονομάζεται Κάτω Χώρες (Netherlands στα αγγλικά, Nederland στα ολλανδικά, Pays-Bas στα γαλλικά). Όμως μόνο στ’ αστεία μπορούμε να πούμε για Κατωχωρίτες και κατωχωρίτικη γλώσσα: Ολλανδοί θα κατέβουν να παίξουν το βράδυ και ολλανδικά μιλάνε. Έτσι, η ονομασία “Κάτω Χώρες” παίζει το ρόλο του καλού κουστουμιού, που το φυλάμε στη ναφθαλίνη και το φοράμε μόνο σε γάμους και βαφτίσια, ενώ για τις καθημερινές περιστάσεις χρησιμοποιούμε κάτι πιο σπορ, άρα Ολλανδία. Αυστηρά μιλώντας, Ολλανδία ονομάζονται δυο από τις δώδεκα επαρχίες των Κάτω Χωρών, η Βόρεια και η Νότια Ολλανδία, που όμως είναι οι πιο πυκνοκατοικημένες και οικονομικά αναπτυγμένες, κι έτσι έδωσαν μετωνυμικά το όνομά τους και στο ευρύτερο κράτος. Εκεί βρίσκονται οι πρωτεύουσες και οι μεγαλύτερες πόλεις του κράτους, Άμστερνταμ, Χάγη και Ρότερνταμ, διότι οι Ολλανδοί έχουν δύο πρωτεύουσες όπως ξέρουμε. Το Holland φαίνεται πως ετυμολογείται από το Holtland, δασωμένη γη. Όμως αν το άρθρο επεκταθεί στην Ολλανδία συνολικά, δεν τελειώνουμε ούτε μεθαύριο. Οπότε, πατάω φρένο και βγάζω φλας για να στρέψω τη συζήτηση ειδικώς στο παρατσούκλι Οράνιε, όπως αποκαλείται η εθνική ομάδα της Ολλανδίας. Οράνιε ή oranje είναι το πορτοκαλί χρώμα στα ολλανδικά. Όπως έχουμε γράψει σε ένα παλιότερο άρθρο για τα πορτοκάλια και τα νεράτζια, από το οποίο θα αντλήσω αρκετά στοιχεία εδώ, το νεράντζι στα ινδικά λεγόταν κάτι σαν ναράγκα, nāraṅga, στα περσικά ναράγκ (نارنگ, nārang), στα αραβικά ναράντζ ( نارنج nāranj). Γύρω στον ένατο-δέκατο αιώνα έχει φτάσει στην Μέση Ανατολή και στο Βυζάντιο, οι Σταυροφόροι το βρίσκουν στην Παλαιστίνη, ενώ οι Άραβες το μεταφέρουν στη Σικελία. Στα ελληνικά της εποχής, το ναράντζ αυτό περνάει ως «νεράντζι», ίσως με παρετυμολογική επίδραση του νερού. Στα ισπανικά, περνάει ως naranja, στα ιταλικά narancia και στην Τοσκάνη narancio. Από τη συνεκφορά un narancio το αρχικό n- χάνεται (αυτό το φαινόμενο δεν είναι καθόλου σπάνιο) κι έτσι γίνεται arancio και arancia, και το βρίσκει κανείς και mela arancia (το μήλο είπαμε πως συχνά είναι γενική ονομασία για κάθε οπωρικό) και περνάει και δάνειο στα γαλλικά, orenge (σήμερα orange) και pome orenge, απ’ όπου το παίρνουν και οι Άγγλοι, orange. Αυτά, το νεράντζι, που βέβαια ούτε τότε το τρώγαν, μόνο το χρησιμοποιούσαν ως είδος φαρμακευτικό ή για διακόσμηση ή για γλυκά. Στον Ερωτόκριτο βρίσκουμε και τη λ. νερατζάτο, για το χρώμα που σήμερα λέμε πορτοκαλί. Ο ρηγόπουλος του Αναπλιού Mε νεραντζάτα κι αργυρά ρούχά ‘τονε ντυμένος, νέος, εικοσιδυό χρονών, ομορφοκαμωμένος. Το πορτοκάλι ήρθε κάμποσους αιώνες αργότερα, και όχι από την Ανατολή παρά από τη Δύση. Έμποροι Πορτογάλοι, την εποχή της θαλασσοκρατορίας, αφού παρέκαμψαν το ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας και πιάσαν εμπορικές σχέσεις με την Ινδία και την Κίνα, έφεραν το πορτοκάλι στην Ευρώπη. Αυτό το καινούργιο φρούτο, το τόσο όμοιο εξωτερικά με το νεράντζι, το είπαν οι Ιταλοί arancio de Portogallo, πορτογαλέζικο νεράντζι σαν να λέμε, και μετά σκέτο portogallo, πληθυντικός portogalli, απ’ όπου έγινε το ελληνικό πορτοκάλι, μέσα στην Τουρκοκρατία, το βουλγάρικο πορτοκάλ, το αλβανικό παρόμοιο, το τούρκικο portakal, ακόμα και το αραβικό al-burtuqal. Αναμενόμενο, αλλά ειρωνικό, είναι ότι στην ίδια την Πορτογαλία το πορτοκάλι λέγεται αλλιώς, laranja. Όπως είδαμε, στις νότιες χώρες, όπου το νεράντζι υπήρχε και καλλιεργιόταν, τα δυο φρούτα ακολούθησαν το καθένα τον δικό του γλωσσικό δρόμο. Ωστόσο, στις μεγάλες γλώσσες της Ευρώπης, ο νεοφερμένος έδιωξε τον προκάτοχό του. Στα γαλλικά, στα αγγλικά, στα ιταλικά και στα ισπανικά το πορτοκάλι σφετερίστηκε την ονομασία του νεραντζιού, δηλαδή το υποκατέστησε· πράγματι, το νεράντζι σήμερα στα αγγλικά λέγεται bitter orange, πικρό πορτοκάλι, ενώ στα γαλλικά bigarade. Κάπου εδώ μπαίνει στην εικόνα και μια πόλη της νότιας Γαλλίας, η Orange/Οράνζ, που παλιότερα τη λέγαμε Οράγγη. Κι επειδή αμαρτία εξομολογημένη παύει να είναι αμαρτία, να πω ότι τις δυο-τρεις επόμενες παραγράφους τις δανείζομαι από συζήτηση που έγινε στη Λεξιλογία, και ανήκουν βασικά στον Νίκο τον Λίγγρη, τον Ρογήρο και τον Δόκτορα Ζίμπενμαλ. Λοιπόν, η πόλη Orange δεν έχει ετυμολογικά σχέση με κανέναν καρπό, ούτε με το νεράντζι ούτε με το πορτοκάλι. Το όνομά της είναι παραφθορά της ρωμαϊκής της ονομασίας, Arausio (Αραυσίων στον Στράβωνα), που ήταν το όνομα μιας κελτικής θεότητας των νερών. Όμως η παρετυμολογική σύνδεση με τα εσπεριδοειδή έγινε πολύ γρήγορα από τους κατοίκους της πόλης, κι έτσι στον θυρεό της βλέπουμε τρεις πορτοκαλόχρωμους στρογγυλούς καρπούς, ίσως νεράντζια, ίσως πορτοκάλια. Κάποια στιγμή, το πριγκιπάτο της Οράγγης το κληρονόμησε ο Γουλιέλμος, που ως τότε ήταν κόμης του γερμανικού Νασάου και έγινε γνωστός ως πρίγκιπας της Οράγγης ή Γουλιέλμος της Οράγγης. Ο Γουλιέλμος ο Σιωπηλός (1533-1584), όπως επίσης λεγόταν, ήταν ο αρχηγός της εξέγερσης των Ολλανδών κατά των Ισπανών που κατείχαν τις Κάτω Χώρες και ιδρυτής της δυναστείας Οράγγης-Νασάου, που είναι η σημερινή βασιλική δυναστεία της Ολλανδίας. Από την σύμπτωση του τοπωνυμίου Orange με το πορτοκάλι, το πορτοκαλί χρώμα έγινε το χρώμα της δυναστείας της Οράγγης. Και από τους Ολλανδούς που αποίκισαν τη Νότια Αφρική, ονομάστηκε Orange (Οράγγης), προς τιμή της δυναστείας τους, ο μεγάλος ποταμός, και Ελεύθερο Κράτος της Οράγγης ένα από τα κρατίδια των Μπόερ που σήμερα είναι επαρχία της Νότιας Αφρικής. Επομένως, αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο σήμερα η εθνική Ολλανδίας παίζει με πορτοκαλόχρωμες εμφανίσεις και την αποκαλούμε «οράνιε» (oranje). Το ειρωνικό είναι ότι ενώ η Ολλανδία έχει τόσο μεγάλη σχέση με την Οράγγη/Orange και με το πορτοκαλί χρώμα, στα ολλανδικά η βασική λέξη για το πορτοκάλι δεν είναι oranje (αν και υπάρχει κι αυτή) αλλά sinaasappel, παναπεί κινέζικο μήλο -και στη βόρεια Γερμανία παρεμφερές είναι το όνομα του φρούτου, Apfelsine. Στα ελληνικά, βέβαια, το Οράνιε δεν μας θυμίζει και τόσο το πορτοκαλί χρώμα, οπότε στα λογοπαίγνια που έγιναν τις προάλλες όταν οι Ολλανδοί απέκλεισαν τους Κοσταρικάνους χρησιμοποιήθηκε η ηχητική ομοιότητα με τον ουρανό, κι έτσι είδαμε τίτλους όπως “Οι Οράνιε στα ουράνια” -αναρωτιέμαι, αν κερδίσουν σήμερα ή αν επιτέλους καταχτήσουν το τρόπαιο την Κυριακή τι τίτλος θα μπει; Στο άλφα του Κενταύρου; Όχι, πάλι για τα ουράνια θα πουν. Θα μπορούσα να το κλείσω εδώ, αλλά να πούμε και κάτι τι για εθνοφαυλισμούς και χαρακτηρισμούς. Στην αγγλική φρασεολογία υπάρχουν πολλές μάλλον μειωτικές αναφορές σε Ολλανδούς και στα Ολλανδικά (Dutch treat, going Dutch, speaking double-Dutch κτλ.) επειδή Ολλανδοί και Άγγλοι είχαν λυσσαλέο εμπορικό ανταγωνισμό στις θάλασσες κατά τη διαμορφωτική περίοδο της αγγλικής γλώσσας. Ελληνικές εκφράσεις με τους Ολλανδούς δεν έχουμε πολλές, διότι μέχρι πρόσφατα οι επαφές των δυο λαών ήταν σπάνιες και έμμεσες. Παλιότερα υπήρχαν τα “ολλανδικά αστεία”, για τα οποία γινόταν συχνά λόγος προδικτατορικά (με την έννοια των κρύων αστείων) και που, όπως διαπιστώσαμε εδώ χάρη στον φίλο ΙΝ, γεννήθηκαν το 1957 ύστερα από ένα παραπολιτικό επεισόδιο. Στο ωραίο του διήγημα “Άρατε πύλας” ο Μωραϊτίδης περιγράφει έναν ήρωα, απόμαχο ναυτικό, που έχει το παρατσούκλι “Ολλαντέζος”, επειδή φοράει ένα ολλανδέζικο ναυτικό κασκέτο, αλλά σε ένα λεξικό της Μυκόνου, που μου χάρισε ο συγγραφέας του, ο θαυμάσιος πεζογράφος Παν. Κουσαθανάς, βρήκα την έκφραση “κάνει σαν αρλαντέζος”, με τη σημασία “είναι εκτός εαυτού, έξαλλος π.χ. από θυμό”, που προέρχεται από τους Ολλανδούς (η λέξη δεν γκουγκλιζόταν μέχρι τώρα). Από πού αποκτήσανε οι Ολλανδοί αυτή τη φήμη δεν ξέρω, πιθανολογώ όμως από τους ναυτικούς, που πίνουν και μεθούν. Αν απόψε το βράδυ οι Ολλανδοί παίξουν σαν αρλαντέζοι (ο Ρόμπεν πάντα έτσι παίζει, θαύμα της τεχνολογίας) μάλλον θα περάσουν στον τελικό, αλλιώς θα μιλήσουν οι εμπνεύσεις του Αργεντίνου Φετφατζίδη. Καλές ομάδες είναι και οι δυο, δεν υποστηρίζω καμιά τους -πώς το λέει εκείνο το κλισέ με τον καλύτερο; About these ads http://sarantakos.wordpress.com/2014/07/09/oranje/ http://sarantakos.wordpress.com/2014/07/09/oranje/ ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ __________ Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο ρεπερτόριο επισκεφθείτε το http://www.isobitis.com ______________
