Βυζαντινή μουσική Γράφει ο Κώστας Παναγόπουλος (costaspanag)
Το άρθρο, που γράφτηκε από τη σκοπιά του μη ειδικού, δεν απευθύνεται σε γνώστες της βυζαντινής μουσικής, αλλά σε όσους απλά ενδιαφέρονται να πάρουν μια ιδέα για αυτήν, αποφεύγοντας ιδιαίτερες και δυσνόητες λεπτομέρειες. Ο όρος «βυζαντινή μουσική» συνδέεται με τη μουσική της ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Είναι η μουσική που διαμορφώθηκε στα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, από τον 4οαιώνα μ.Χ.και με σημαντικές αλλαγές πήρε βαθμιαία τη σημερινή της μορφή. Μορφοποιήθηκε και αναπτύχθηκε στη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου, όταν κυριαρχούσε η ελληνική γλώσσα και τέχνη. Ακριβέστερος είναι ο όρος «Καθ' ημάς (ή Ελληνική) μουσική», που περιλαμβάνει και την μετέπειτα (νεοελληνική) εκκλησιαστική μας μουσική. Η οποία δεν σταμάτησε να εξελίσσεται και μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, βασιζόμενη στο ίδιο μουσικό σύστημα. Είναι ένα από τα ελάχιστα υπερχιλιετή μνημεία του παγκόσμιου πολιτισμού που μπορεί να μελετήσει κανείς ακόμη ζωντανό, στους ίδιους χώρους και με τον ίδιο τρόπο, όπως ακριβώς καλλιεργήθηκε αιώνες πριν. Προέρχεται από την αρχαία Ελληνική, Συριακή και Εβραϊκή μουσική παράδοση. Βασίζεται στο αρχαιοελληνικό μουσικό σύστημα, με επιρροές από τη μουσική και άλλων εθνοτήτων της προ-Ισλαμικής Εγγύς Ανατολής. Απορρόφησε Αραβοπερσικά και Τουρκικά στοιχεία, τα οποία όμως δεν αλλοίωσαν τον χαρακτήρα της. Είναι σκόπιμα μονοφωνική, όπως και η αρχαιοελληνική μουσική και χαρακτηρίζεται από το μέλος (μελωδία). Το βυζαντινό άσμα ήταν μονοφωνικό, σε ελεύθερο και μεταβαλλόμενο ρυθμό, και προσπάθησε να απεικονίσει μελωδικά την έννοια των λέξεων. «Eν αρχή ήν ο λόγος». Η μουσική θεωρήθηκε «ένδυμα» του λόγου. Και η ανθρώπινη φωνή ως το καταλληλότερο όργανο για τον σκοπό της. Παρασημαντική Έχει δική της, ιδιαίτερη σημειογραφία (παρασημαντική) και χρησιμοποιεί συμβολικά σημάδια (σημεία): Μαρτυρίες (φθόγγων ή ήχων), χαρακτήρες, φθορές. Τα σύμβολά της δεν αναπαριστούν απόλυτους ως προς το ύψος μουσικούς φθόγγους, αλλά πτώση ή άνοδο του τονικού ύψους. photo3 Η κοσμική μουσική του Βυζαντίου Η βυζαντινή μουσική έφτασε σε μας μόνο σαν εκκλησιαστική. Για την κοσμική μουσική έχουμε ελάχιστες πληροφορίες, γιατί ήταν σε συνεχή και έντονο διωγμό από την εκκλησία. Πράγμα που δείχνει τη μεγάλη της έκταση και σημασία. H μουσική στην αυτοκρατορική αυλή ήταν συνδεδεμένη με αυστηρές τελετουργίες. Ήταν παρόμοια με την εκκλησιαστική και χρησιμοποιούσε το ίδιο σύστημα ήχων, ρυθμών κλπ. Υπήρχαν αντιφωνικές χορωδίες και τραγούδια με οργανική συνοδεία. Επίσης στα ανάκτορα και στον ιππόδρομο ήταν εν χρήσει το ογκώδες όργανο, εξέλιξη της αρχαιοελληνικής ύδραυλης, το οποίο τελικά μεταφέρθηκε στη Δύση ως δώρο του Κωνσταντίνου Ε΄του « Κοπρώνυμου» στον Αυτοκράτορα των Φράγκων Πιπίνο. Η λαική μουσική συνέχιζε την αρχαιοελληνική παράδοση, με συνεχή εξέλιξη. Καταγραφή λαικής μουσικής απαντούμε σε ένα χειρόγραφο του 17ουαιώνα (Μονής Ιβήρων). Σχέση με την αρχαιοελληνική μουσική Η βυζαντινή μουσική, παρά τις διαφορές της με την αρχαιοελληνική μουσική, διατηρεί πολλά χαρακτηριστικά στοιχεία της, ώστε να μπορούμε να πούμε ότι αποτελεί εξελικτική της συνέχεια. Οι Βυζαντινοί τη διατήρησαν σχεδόν αυτούσια, μια και το Βυζάντιο ήταν ο χώρος ανάπτυξης και διατήρησης του αρχαιοελληνικού πνεύματος, και την ανέδειξαν σε λαμπρό μεγαλείο. Οι μελωδίες, τα τετράχορδα, οι «ήχοι» (τρόποι) και γενικά το όλο μουσικό της σύστημα συνδέεται στενά με το αρχαιοελληνικό μουσικό σύστημα. Ακολουθεί, με κάποιες παραλλαγές, τη λεγόμενη Πυθαγορική Οκτάχορδο. Όπως και στην αρχαιοελληνική μουσική, οι ποιητές ήταν και μουσικοί (μελωδοί) και το ξεχώρισμα αυτών των δύο ιδιοτήτων ήταν αδιανόητο. Οι φθόγγοι (νότες) Χρησιμοποιείται η φυσική, μη συγκερασμένη κλίμακα. Οι φθόγγοι είναι 7, με ονόματα από τα 7 πρώτα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου, μετασχηματισμένα σε εύηχες συλλαβές : πΑ, Βου, Γα, Δι, κΕ, Ζω νΗ. Aντιστοιχούν (περίπου) στις νότες Ρε, Μι, Φα, Σολ, Λα, Σι, Ντο. Το Πα και το Νη είναι συλλαβές των αντίστοιχων αρχαιοελληνικών φθόγγων υπάτη και νήτη Λόγω της μονοφωνίας, το τονικό ύψος των φθόγγων δεν χρειάζεται να είναι καθορισμένο, όπως στην Ευρωπαική μουσική. Τρόποι (ήχοι) «Ήχος» είναι ο τρόπος σχηματισμού της μελωδίας και δεν ταυτίζεται με την έννοια της κλίμακας. Tο σύστημα των ήχων βασίστηκε στους αρχαιοελληνικούς τρόπους. Περιλαμβάνει 4 κύριους ήχους και 4 πλάγιους, δηλ. συνολικά 8 ήχους (οκτώηχος), καθέναν με διαφορετική θεμέλιο και αλληλουχία διαστημάτων: Ήχος Πρώτος (Α'), Δεύτερος (Β'), Τρίτος (Γ'), Τέταρτος (Δ'), Πλάγιος του Πρώτου (Πλ.α'), Πλάγιος του Δευτέρου (Πλ.β'), Πλάγιος του Τρίτου ή Βαρύς και Πλάγιος του Τετάρτου (Πλ.δ'). Το άκουσμα του κάθε ήχου εκφράζει ορισμένο ήθος (π.χ. Α΄ ήχος: Σεμνός, σοβαρός, μεγαλοπρεπής, Β΄: Μετάνοια, ελπίδα, ικεσία, Γ΄:Ανδροπρεπής, παρορμητικός, Δ΄: Ευφρόσυνος, ησυχαστικός, πλ Α΄: Πανηγυρικός, πλ Β΄:Κατευναστικός και πένθιμος, πλ Γ΄: Ησυχαστικός, πλ Δ΄:Ευχάριστος και ηδονικός). Γένη Οι οκτώ «ήχοι» είναι χωρισμένοι σε τρία γένη διαθέσεων, όπως και στην αρχαιοελληνική μουσική και με τα ίδια ονόματα: Διατονικό, Χρωματικό και Εναρμόνιο. Διατονικό γένος (ήθος απλό, σεμνό, μεγαλοπρεπές) Σ'αυτό ανήκουν οι ήχοι Α΄, Δ΄ Πλ.Α΄& Πλ.Δ΄. Η κλίμακα του Διατονικού γένους σύγκειται από δύο όμοια τετράχορδα. Χρωματικό γένος (ήθος παθητικό και ελκυστικό) Σ'αυτό ανήκουν οι ήχοι Β΄ & Πλ.Β΄ . Χρωματικό γένος είναι εκείνο, στου οποίου την κλίμακα βρίσκονται ημίτονα, είτε σε ύφεση είτε σε δίεση ή και σε ύφεση και σε δίεση. Εναρμόνιο γένος (ήθος σοβαρό, αυστηρό και μελωδικό) Σ'αυτό ανήκουν οι ήχοι Γ΄& Πλ.Γ΄(ήΒαρύς). Εναρμόνιο ονομάζεται το γένος το οποίο έχει στην κλίμακά του τεταρτημόριο του μείζονος τόνου. Αυτό το διάστημα λέγεται ύφεση ή δίεση εναρμόνιος. Χρόες Τα γένη διατονικό και χρωματικό διαιρούνται το καθένα σε 2 χρόες, μαλακή και σκληρή. Τόνοι & διαστήματα Η επτάφωνη κλίμακα χωρίζεται σε 72 μόρια . Δέχεται δε και επιπλέον κατατομή, διακρίνοντας χρωματικά και διατονικά ημιτόνια. Γιαυτό δεν μπορεί να αποδοθεί ακριβώς από όργανα με σταθερές νότες (πλήκτρα ή τάστα), αλλά μόνο από αδιαβάθμητης κλίμακας όργανα.«Άταστα» (βιολί, λύρα, ούτι κλπ.) ή με κινητά τάστα (ταμπουράς κλπ). Μονάδα μέτρησης των διαστημάτων είναι το κόμμα (=1/72 της οκτάβας). Λόγω της φυσικής (όχι συγκερασμένης) κλίμακας, οι τόνοι δεν είναι ίσοι μεταξύ τους. Υπάρχουν τρείς βασικοί τόνοι, ο μείζων (λίγο μεγαλύτερος από τον συγκερασμένο τόνο) ο ελάσσων (λίγο μικρότερος από τον συγκερασμένο τόνο) και ο ελάχιστος (λίγο μεγαλύτερος από το συγκερασμένο ημιτόνιο). Επίσης: διατονικό ημίτονο, χρωματικό ημίτονο, υπερμείζων τόνος , χρωματικό τριημιτόνιο, μικρή χρωματική τρίτη, μεγάλη τρίτη του μαλακού διατόνου, μεγάλη χρωματική τρίτη, μεγάλη τρίτη του σκληρού διατόνου. Συστήματα διαστημάτων Διαδοχική επανάληψη ομοιόμορφης, ανιούσας -«επί το οξύ»- ή κατιούσας -«επί το βαρύ»-, σειράς 2 ή περισσοτέρων διαστημάτων. Η διάταξη των διαστημάτων στην πορεία μιας μελωδίας μπορεί να γίνει με 3 συμφωνίες, που λέγονται συστήματα: Διατεσσάρων (κατά το 4χορδο ή κατά τριφωνία) Διαπέντε (κατά το 5χορδο ή τροχό) Δια πασών ( κατά το 8χορδο ή 7φωνία) Τετράχορδο Σειρά 4 διαδοχικών φθόγγων (χορδών), 1η (βάση) - 4η(κορυφή), με διαφορετικά μεταξύ τους κατά γένος και χρόα διαστήματα, που έχουν άθροισμα 30 κόμματα. Κλίμακες Η κλίμακα αποτελείται από 8 διαδοχικούς φθόγγους-βαθμίδες- (8χορδο), με 7 διαστήματα, που ποικίλλουν ανάλογα με το γένος και την χρόα όπου ανήκει ο ήχος. Ανεβαίνοντας από την 1ηβαθμίδα έως την 7η(άνοδος ή επίτασις ή οξύτης) και κατεβαίνοντας αντιστρόφως (κάθοδος ή άνεσις ή βαρύτης), σχηματίζουμε μία κλίμακα. Η βυζαντινή μουσική εκτείνεται σε σειρά από τρεις 8φθογγες κλίμακες, από τις οποίες η πρώτη (η κατώτατη) ονομάζεται Υπάτη (ή Βαρεία διά πασών), η δεύτερη Μέση διά πασών και η τρίτη (η ανώτατη) Νήτη (ή Οξεία διά πασών). Η κλίμακα κάθε ήχου αποτελείται από 2 όμοια τετράχορδα, είτε χωρισμένα (διαζευγμένα) κατά 1 μείζονα τόνο (στους κύριους ήχους), είτε ενωμένα (συνημμένα) με έναν «προσλαμβανόμενο» τόνο, στην κορυφή ή τη βάση της κλίμακας (στους πλάγιους). Φιλικά γιώργος ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ __________ Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο ρεπερτόριο επισκεφθείτε το http://www.isobitis.com ______________
