Η πρόκληση του Διαφωτισμού και οι «Κολλυβάδες» πατέρες (Πρωτοπρ.
Γεώργιος Δ. Μεταλληνός)
Δημοσιεύθηκε στις Ιουλίου 15th, 2009 Print This PostDownload PDFΑποστολή
σε φίλο!
(2.847 άτομα το έχουν διαβάσει)
theologia
Το 18ο αιώνα συντελείται νέα περιπετειώδης συνάντηση της Ορθόδοξης
Ανατολής με τη Δύση, που στα βασικά της σημεία συνιστά επανάληψη της
ανάλογης διαδικασίας του 14ου αιώνα. Συνεχιστές, άλλωστε, των Ησυχαστών
του φθίνοντος Βυζαντίου ήσαν οι αγιορείτες Κολλυβάδες Πατέρες, ενώ στη
θέση του Καλαβρού «Λατινέλληνος» Βαρλαάμ, του φορέα δηλαδή και εκφραστού
της «ευρωπαϊκής» συνειδήσεως, κατέλαβαν οι επισημότεροι εκπρόσωποι του
Ελληνικού Διαφωτισμού, κληρικοί και μοναχοί στην πλειονότητα τους, όπως
και εκείνοι. Πρόκειται για μια νέα φάση του μακραίωνος εθνικού διχασμού
μας, του μακρόσυρτου δηλαδή «πνευματικού δυϊσμού», που κατατρώγει μόνιμα
την εθνική μας σάρκα. Η πνευματική αυτή κρίση κατανοείται -δίκαια ως ένα
σημείο- ως κρίση ταυτότητας του Γένους. Σημασία όμως έχει, ότι και πάλι
το Αγιον Όρος, χώρος περισσότερο ευαισθητοποιημένος σε ζητήματα
παραδόσεως, γίνεται επίκεντρο και της νέας συγκρούσεως, εφ’ όσον έχει
γίνει πια παραδεκτό (π.χ. Δημ. Αποστολόπουλος), ότι το Αγιον Όρος, στα
πρόσωπα των Κολλυβάδων, όχι μόνο επηρεάζει, αλλά και κατευθύνει τον
αγώνα του Εθναρχικού Κέντρου στις κρίσιμες πράγματι εκείνες ιστορικές
επιλογές του.
Οι Έλληνες φορείς του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού εξέφραζαν κατά κανόνα μια
στάση ζωής, που συνιστούσε ριζοσπαστική ανανοηματοδότηση σύνολης της
κοινωνικής πραγματικότητας, στα όρια μιας νέας κοσμοθεωρίας
(Weltanschauung), με την αυτούσια μεταφύτευση («μετα-κένωση») ιδεών,
αρχών και πρακτικών, που παρήγαγε σε μια μακρά διαλεκτική διαδικασία –
άγνωστη στην καθ’ ημάς Ανατολή- ο ευρωπαϊκός χώρος. Στους Έλληνες
Διαφωτιστές δεν έλειπαν αθεϊστικές, αντιχριστιανικές και προ πάντων
αντικληρικαλιστικές τάσεις. Οι ιδέες τους, μάλιστα, προωθούσαν κάτι
φοβερότερο για την ορθόδοξη συνείδηση και από την αληθινή ή φαινομενική
τους «αθεΐα», τον αδιαφορισμό. Εξ άλλου, στα έργα τους λανθάνουν θέσεις
αντιτριαδικές, πανθεϊστικές, αλλά και ευσεβιστικές (Κοραής), που ήταν
αδύνατο να μην προκαλέσουν τις παραδοσιακές συνειδήσεις, δεδομένου
μάλιστα, ότι όλα αυτά εντάσσονταν σε μια σαφώς εκδηλούμενη πρόθεση για
αποδυνάμωση της Ρωμαίικης Εθναρχίας, με απώτερο στόχο τη διάλυσή της
(πρβλ. Ελλαδικό αυτοκέφαλο). Ένας νέος, λοιπόν, κόσμος εισέβαλλε στη
Ρωμαίικη (Ελληνορθόδοξη) Ανατολή, που δεν ήταν δυνατόν να επικρατήσει
χωρίς ανατροπή του κόσμου της ορθοδόξου παραδόσεως.
Παραδοσιακοί κατ’ εξοχήν στην Ανατολή ήσαν οι Κολλυβάδες Πατέρες, λόγιοι
μοναχοί και κληρικοί, εντεταγμένοι στην ησυχαστική εμπειρία, με ρωμαίικο
φρόνημα και γι’ αυτό ικανοί να κατανοήσουν τις πνευματικές
διαφοροποιήσεις του ευρωπαϊκού κόσμου. Δυτικοί ερευνητές, όπως ο
προτεστάντης Ν. Bonwetsch ή ο Ρωμαιοκαθολικός Louis Ρetit, δεν δίσταζαν
να χαρακτηρίσουν το «κίνημα των Κολλυβάδων» «δείγμα της αφυπνιζόμενης
ζωής του Ελληνικού Έθνους», όταν ένα μέρος της δικής μας Διανοήσεως
επέμενε να το βλέπει με έντονη υποτίμηση, εφ’ όσον η αξιολόγηση των
Κολλυβάδων συμβάδιζε με τη γενικότερη στάση έναντι του Ησυχασμού και του
«Βυζαντίου». Η αποτίμησή τους όμως σήμερα είναι ευκολότερη, απ’ όσο στο
παρελθόν, όσο μάλιστα προχωρεί η αποδέσμευση από τα παλαιότερα – μη
ενδογενή εν πολλοίς- καταθλιπτικά κριτήρια.
Κατά τον Καθηγητή κ. Χρ. Γιανναρά, οι Κολλυβάδες συνιστούν «κίνημα
αντίδρασης στον εκδυτικισμό και την αλλοτρίωση», που αποκαλύπτει «μιαν
απροσδόκητη για την εποχή θεολογική εγρήγορση και επίγνωση των
βιωματικών προτεραιοτήτων της Εκκλησίας». Οι Κολλυβάδες εξέφραζαν τη
συνείδηση του πλατιού λαϊκού στρώματος της εποχής τους, της λαϊκής
βάσης, με τα μέσα και τις δυνατότητες του καιρού τους, αλλά και τις
προσωπικές χαρακτηριολογικές καταβολές τους. Ταυτόχρονα όμως
επιβεβαιώνουν τη συνέχεια του Αγίου Όρους ως θεματοφύλακα της
πατερικότητας. Η αντίδρασή τους στο ρεύμα της εποχής, δηλαδή «στην
ευρωπαϊκή κοσμογονία […] προδίδει μιαν ιστορική διορατικότητα και
οξυδέρκεια πραγματικά θαυμαστή».
Η σύγκρουση των παραδοσιακών δυνάμεων του Γένους με τις ιδέες του
Διαφωτισμού ήταν αναπόφευκτη, διότι, όπως ελέχθη, επρόκειτο για
διαμετρικά αντίθετους μεταξύ τους κόσμους και δράματα ασύμπτωτα.
Αντίθετα, συμπάθεια στις ιδέες του Διαφωτισμού έδειχναν οι Αγιορείτες
Αντικολλυβάδες, επικεντρώνοντας και αυτοί την αντίθεση τους στην
ησυχαστική παράδοση, που τους έφερε κοντά στους Διαφωτιστές. Ακριβώς δε
η απόρριψη των ησυχαστικών πρακτικών από μοναχούς του Αγίου Όρους ήταν
για τους Κολλυβάδες απτή απόδειξη των συνεπειών της ταυτίσεως με τις
νέες ιδέες της Ευρώπης και της επερχόμενης αλλοτριώσεως.
Το ρεύμα του Διαφωτισμού ανέπτυξε, έτσι, μια ισχυρή δυναμική στην
παραδοσιακή συνείδηση του Γένους, και μάλιστα όχι μόνο αρνητικά αλλά και
θετικά. Η πρόκληση δηλαδή δεν οδήγησε μόνο σε αντιθέσεις -εν πολλοίς
άγονες και ζημιογόνες-, αλλά και σε δημιουργική δράση (συγγραφική
παραγωγή, ποιμαντικές ενέργειες για την αναθέρμανση της πατερικότητας
στη ζωή του εκκλησιαστικού σώματος. Είναι δε γεγονός, ότι «οι ηγέτες των
Κολλυβάδων (Μακάριος Νοταράς, Νικόδημος Αγιορείτης, Αθανάσιος Πάριος)
δεν αντιτάσσουν στο νεωτερισμό μιαν αντίπαλη ιδεολογία, αλλά ένα λόγο
υπαρκτικής αφυπνίσεως στις ουσιώδεις πρωταρχικές ανάγκες του ανθρώπου,
όπως τις φώτισε το ήθος και η εμπειρία των Πατέρων της εκκλησιαστικής
παραδόσεως». Αντιρρητική και θεολογική δημιουργία συμπορεύονται στη
δράση των Κολλυβάδων, προσφέροντας μαρτυρία πνευματικής και πολιτισμικής
αυτοσυνειδησίας, που δεν θα έφθανε στο φως της δημοσιότητας υπό άλλες
συνθήκες. Αλλωστε, αυτή είναι ανά τους αιώνες η γενεσιουργός αιτία της
θεολογικής δημιουργίας της Εκκλησίας. Πάντα η αιρετική ή αιρετίζουσα
απόκλιση προκαλεί δημιουργικά την ορθόδοξη συνείδηση και σκέψη. Αυτό
συνέβη και στην παράδοση των Κολλυβάδων. Η αντιδιαφωτιστική μάλιστα
στράτευσή τους, παρά τις όποιες αστοχίες και υπερβολές της, απεκάλυψε τη
συνέχεια της πατερικής -ορθόδοξης δηλαδή- εμπειρίας σε καιρούς, που η
ορθόδοξη θεολογική παρουσία ήταν πολύ ισχνή.
Οι Κολλυβάδες αναπτύσσουν την αντιρρητική τους έναντι των εκπροσώπων του
Διαφωτισμού, κινούμενοι σε μια θεματική, τα βασικά σημεία της οποίας
είναι τα ακόλουθα:
α) Η Ευρώπη: Οι Έλληνες Διαφωτιστές, με πρώτο τον Αδαμ. Κοραή, μιλούν με
υπερηφάνεια για τη «φωτισμένη Ευρώπη», τα «φώτα» της οποίας αυτοί
μεταλαμπαδεύουν στο Γένος. Ο προσανατολισμός τους δε στην Ευρώπη, μόνιμο
όραμα των Ενωτικών από αιώνες, θα παραγάγει το «σύνδρομο του
εξευρωπαϊσμού» στο Νεώτερο Ελληνισμό, που κατέστησε την Ευρώπη «καθολική
μητρόπολή» του. Οι Κολλυβάδες, πιστοί στην παράδοση των Ανθενωτικών, από
τους Ησυχαστές του 14ου αιώνα ως τον Πατροκοσμά τον Αιτωλό (18ος αι, δεν
πρωτοτυπούν σε τίποτε στη στάση τους έναντι της Ευρώπης. Απορρίπτουν και
αυτοί καθολικά τη μετά το σχίσμα Ευρώπη, αρνούμενοι σ’ αυτήν κάθε σχέση
με την πατερική παράδοση, θεολογικά και κοινωνικά, ως και κάθε
δυνατότητα αναγέννησης του Γένους με τα δικά της «φώτα». Ο συχνά
χρησιμοποιούμενος από αυτούς όρος «Φραγκιά» (France) εκφράζει ολόκληρη
την εκφραγκευμένη Δύση. Σε ειδικά έργα, -λιγότερο ο Νικόδημος και
συστηματικότερα, λόγω ειδικών αφορμών, ο Πάριος – προτείνουν τη διακοπή
κάθε σχέσης με την Ευρώπη, διότι ο τρόπος υπάρξεως, που αυτή δημιουργεί,
ανατρέπει το ορθόδοξο ήθος.
β) Η Παιδεία: Οι Έλληνες Διαφωτιστές θεωρούσαν τη νέα Φιλοσοφία ως την
πεμπτουσία της ανανεωμένης παιδείας, που προέκριναν για το Γένος και την
πρόοδο του. Η συνείδηση των Κολλυβάδων για τη «νέα φιλοσοφία»
προσδιορίζει και τη στάση τους απέναντι στην εισαγόμενη ευρωπαϊκή
παιδεία. Στα σχετικά έργα τους, ιδιαίτερα ο Πάριος, τάσσονται υπέρ μιας
παιδείας, που θεμελιώνεται στην παράδοση του Γένους, όπως αυτοί βέβαια
τη νοούν. Η αφετηρία τους -όσο και αν αναζητούνται άλλα κίνητρα είναι
ουσιαστικά και εδώ ησυχαστική-πατερική επανάληψη της ανάλογης στάσης του
Πατροκοσμά. Κάνουν διάκριση και αυτοί των δύο γνώσεων-σοφιών (της «άνω»
και της «έξω» και διαγράφουν τα όριά τους. Η «άνω» σοφία απαιτεί
πατερικά καθολική μετοχή του ανθρώπου. Η πολεμική του Παρίου κατά των
Επιστημών δεν σημαίνει και απόρριψή τους καθ’ εαυτές, αλλά μόνο της
στήριξης της ανθρώπινης ελπίδας σ’ αυτές. Αυτή την παράδοση άλλωστε είχε
ενσαρκώσει και ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, το πνευματικό πρότυπο των
Κολλυβάδων. Γι’ αυτό και καταφεύγουν στις «επιστήμες» στα έργα τους,
αλλά για να προχωρήσουν σε πνευματικότερες τεκμηριώσεις. Είναι σαφής η
δήλωση του Παρίου: «Η έξω σοφία δεν είναι από την εδικήν της φύσιν ούτε
κακή, ούτε καλή, αλλά από την μεταχείρισιν των εχόντων αυτήν γίνεται
καλή ή κακή». Όχι συνεπώς η «σοφία», αλλ’ οι «σοφοί» είναι το πρόβλημα
των παραδοσιακών Κολλυβάδων. Εδώ εντάσσεται και η απόρριψη του
Κοπερνίκειου συστήματος από τον Πάριο, αλλά και άλλους. Οι
φονταμενταλιστικές θέσεις (απολυτοποίηση της Γραφής λ.χ. η διακηρύξεις
του τύπου «τα μαθηματικά πηγή αθεΐας» κατανοούνται σ’ αυτό το πλαίσιο
και σχετίζονται με την έπαρση (των ευρωπαϊκά σκεπτόμενων επιστημόνων,
μόνιμο πρόβλημα της ελληνικής κοινωνίας ως τον αιώνα μας). Η δήθεν
αντίθεση πίστεως και γνώσεως(επιστήμης), ψευδοπρόβλημα για την
Ορθοδοξία, και η αναγνώριση της
________
Orasi mailing list
για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση
[email protected]
και στο θέμα γράψτε unsubscribe
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας
στείλτε email στην διεύθυνση
[email protected]
διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα
http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net
Για το αρχείο της λίστας
http://www.mail-archive.com/[email protected]/
παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011)
http://www.freelists.org/archives/orasi
__________
NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού
http://www.nvda-project.org/
__________
Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο
ρεπερτόριο επισκεφθείτε το
http://www.isobitis.com
______________
