Μέρος Α ΤΡΕΙΣ ΑΓΓΛΟΑΜΕΡΙΚΑΝΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΥΠΑΚΟΗ: RAZ, DWORKIN, RAWLS
Ξενοφών Ι. Παπαρρηγόπουλος Κατηγορία: Φιλοσοφία Οταν το 1983 ο R. Dworkin κλήθηκε από το Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα να μιλήσει στη Βόννη για το πρόβλημα της πολιτικής ανυπακοής που είχε απασχολήσει τότε τη Γερμανία, αλλά και άλλες Ευρωπαϊκές χώρες εν όψει της εγκαταστάσεως σε Ευρωπαϊκό έδαφος πυρηνικών πυραύλων, παρατηρούσε ότι το ζήτημα τούτο, δηλαδή το ζήτημα της πολιτικής ανυπακοής, είχε απασχολήσει την αγγοαμερικανική νομική σκέψη από πολύ καιρό. Περισσότερο δε την αμερικανική, παρά την αγγλική, όπως σημείωνε. Πράγματι, πριν από τον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, το Κογκρέσο είχε ψηφίσει τον περίφημο νόμο για τους φυγάδες δούλους, που υποχρέωνε όσους πολίτες συνελάμβαναν μαύρους οι οποίοι είχαν διαφύγει από τις νότιες Πολιτείες προς τον βορρά σε αναζήτηση της ελευθερίας τους, να παραδίδουν αυτούς στις αρχές. Από το χρονικό αυτό σημείο ήδη οι Η.Π.Α. είχαν αντιμετωπίσει με ενάργεια το πρόβλημα που ετίθετο από την άρνηση πολλών λευκών βορείων να συλλάβουν και να παραδώσουν στις αρχές τους φυγάδες νέγρους γιατί κάτι τέτοιο αντέκειτο, όπως είναι αντιληπτό, σε θεμελιώδεις ηθικές πεποιθήσεις τους. Αργότερα, το αμερικανικό δίκαιο ήλθε αντιμέτωπο με το ζήτημα της αρνήσεως των Μαρτύρων του Ιεχωβά να αποτίουν φόρο τιμής στην Αμερικανική σημαία, πρακτική που είτε επιβαλλόταν από το νόμο είτε όχι, πάντως, συνηθιζόταν σε πολλά σχολεία των Η.Π.Α. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, οι Η.Π.Α. αντιμετώπισαν πάλι σε ευρεία κλίμακα το πρόβλημα της αντίδρασης των μαύρων σε διαχωριστικές πρακτικές και νόμους των επιμέρους Πολιτειών: πολλοί μαύροι προέβαιναν σε πράξεις καταλήψεως δημοσίων ή ιδιωτικών χώρων που επέβαλλαν αυτό το διαχωρισμό για να υποδηλώσουν την αντίθεσή τους με τη σχετική νομοθεσία. Τα προβλήματα πολιτικής ανυπακοής διογκώθηκαν περί τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τις αρχές της δεκαετίας του 1970, λόγω της αρνήσεως πολλών αμερικανών να καταταγούν στις ένοπλες δυνάμεις και να υπηρετήσουν κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ. Οι αντιρρησίες υποστήριζαν είτε ότι η υποχρεωτική κατόπιν κληρώσεως στράτευση ήταν παράνομη, είτε ότι ο συγκεκριμένος πόλεμος ήταν άδικος, είτε, τέλος, αντιδρούσαν γενικά σε κάθε έννοια υποχρεωτικής θητείας πάνω στην βάση ειρηνιστικών πεποιθήσεων. Οι ιστορικές αυτές εμπειρίες έδωσαν αφορμή για μια γόνιμη θεωρητική συζήτηση του προβλήματος της αντίστασης στο «νόμο». Σε μικρότερη ένταση και έκταση παρόμοια ζητήματα προβλημάτισαν και την αγγλική νομική σκέψη. Ο Β.Rusell, θυμίζει ο Dworkin, φυλακίστηκε για τις ειρηνιστικές του ενέργειες. Στην ομιλία του του 1983, ο Dworkin παρατηρούσε ότι τα ζητήματα που συνδέονται με το πρόβλημα της πολιτικής ανυπακοής μπορούσαν ήδη να ιδωθούν με μεγαλύτερη ψυχραιμία, αφού είχαν κιόλας διαρρεύσει περίπου τριάντα χρόνια από τότε που είχαν τεθεί με τη μεγαλύτερη ένταση στις Η.Π.Α. Το ίδιο μπορούμε να πούμε κι εμείς σήμερα μετ' επιτάσεως, καθώς άλλη μια δεκαετία έχει διαρρεύσει από τότε μέχρι σήμερα και ο ψυχρός πόλεμος αποτελεί πιά και αυτός παρελθόν. Εν τούτοις, προβλήματα όπως αυτό της αντίστασης στο νόμο που γίνεται στο όνομα κάποιων υπέρτερων του νόμου αρχών (ηθικών ή άλλων... και αφήνω τον προσδιορισμό τους για αργότερα) είναι πάντοτε επίκαιρα, καθώς θέτουν το νομικό σύστημα κάτω από την πίεση των ακροτάτων ορίων, γονιμοποιούν την φαντασία και τη σκέψη και θέτουν το δάκτυλο επί τον τύπο των πλέον καιρείων δικαιοπολιτικών ζητημάτων. Οπως θα έλεγε ο Camus, ακόμη και άν η επιδημία πέρασε, ο βάκιλλος της πανούκλας απλώς υποχωρεί και καραδοκεί πάντα κρυμμένος να εκδηλωθεί και πάλι όταν οι συνθήκες το επιτρέψουν. Οφείλουμε να είμαστε πάντοτε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε την νέα εκδήλωση της επιδημίας. Μερικές διευκρινίσεις παρίστανται ίσως αναγκαίες προτού υπεισέλθουμε στο κυρίως θέμα μας: Δεν είναι, δυστυχώς, δυνατόν, στο πλαίσιο της παρούσης, να επιχειρηθεί μια ακριβής αντιστοίχισις των όρων που χρηισμοποιούν οι συγγραφείς που θα εξετάσουμε (όρων όπως civil disobedience, coscientious refusal, resistance κλπ.) με αντίστοιχους όρους της ελληνικής νομικής επιστήμης, όπως είναι της αντιστάσεως του άρθρου 120 Σ., της συγκρούσεως καθηκόντων κ.λπ. Θέλω να ελπίζω, ότι τα εκάστοτε παρατιθέμενα παραδείγματα θα κατορθώσουν τουλάχιστον να απομακρύνουν την πιθανότητα ατυχών συγχύσεων ή παρανοήσεων. 2. Οι απόψεις του Joseph Raz Ο καθηγητής της φιλοσοφίας του δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Joseph Raz, οπαδός του νομικού θετικισμού, έχει υποστηρίξει την φαινομενικά παράδοξη άποψη, ότι δεν υφίσταται υποχρέωση υπακοής στο νόμο. Κατά τον Raz δεν υφίσταται ούτε «εκ πρώτης όψεως υποχρέωση υπακοής στο νόμο» (prima facie obligation to obey the law. Τούτο μάλιστα ακόμη και στο πλαίσιο μιας αγαθής κοινωνίας της οποίας η έννομη τάξη είναι δίκαιη![1]. Η φαινομενικά παράδοξη αυτή άποψη στηρίζεται σε ορισμένες αντιλήψεις του Raz αναφορικά με τον χαρακτήρα και τις προϋποθέσεις που πρέπει να συντρέχουν προκειμένου να γεννηθούν γνήσιες υποχρεώσεις[2] ο Raz τονίζει ότι η άποψη αυτή δεν αποδεικνύεται ευθέως, αλλά εμμέσως, δηλαδή μέσω της καταδείξεως της φιλοσοφικής ανεπάρκειας των επιχειρημάτων τα οποία έχουν κατά καιρούς προταθεί υπέρ της απόψεως ότι όντως υφίσταται τέτοια υποχρέωση υπακοής στο νόμο. Δεν ενδιαφέρει, στο πλαίσιο της παρούσης, να επεκταθούμε στα επιχειρήματα του Raz. Αρκεί ίσως να αναφέρουμε ότι αυτά κατευθύνονται προς την απόδειξη του γεγονότος ότι συνηθισμένα επιχειρήματα, ελαυνόμενα είτε από την ωφελιμιστική φιλοσοφική παράδοση είτε από απόψεις εμπνεόμενες από έννοιες κοινωνικού συμβολαίου δεν επαρκούν, κατά τον Raz, να θεμελιώσουν την άποψη ότι υπάρχει, έστω και κατ' αρχήν, υποχρέωση εφαρμογής του νόμου qua νόμου πάντοτε και σε όλες τις περιπτώσεις. Κατά τον Raz, τέτοια υποχρέωση υφίσταται όντως πολλές ή και τις περισσότερες φορές, αλλ' αυτό όταν συντρέχουν άλλες προϋποθέσεις ηθικής τάξεως, οι οποίες επιβάλλουν την τήρηση των νόμων. 'Οπως αναγνωρίζει και ο ίδιος ο Raz, οι φαινομενικά παράδοξες αυτές απόψεις του είναι δυνατόν να δημιουργήσουν την εντύπωση ελαστικότητας στο θέμα του επιτρεπτού της πολιτικής ανυπακοής[3]. Τούτο όμως δεν αληθεύει. Ο Raz ορίζει την πολιτική ανυπακοή ως «παράβαση του νόμου που έχει πολιτικά ελατήρια και αποβλέπει είτε στο να οδηγήσει ευθέως σε μεταβολή του νόμου ή κάποιας δημόσιας πολιτικής επιλογής, είτε στο να εκφράσει την διαμαρτυρία κάποιου και την αποστασιοποίησή του από κάποιον νόμο ή κάποιαν τέτοια δημόσια πολιτική επιλογή»[4]. Κατά τον Raz, η πολιτική ανυπακοή είναι δυνατόν να αποβλέπει είτε στην έκφραση απλώς κάποιων αντιλήψεων είτε και στην αποτελεσματική παρέμβαση στο κοινωνικό γίγνεσθαι - να είναι δηλαδή είτε «effective» είτε «exptessive» είτε και τα δύο[5]. Συνήθως, ως εκ της φύσεώς της, θα πρέπει να εκδηλώνεται δημόσια[6], ενώ δεν υπάρχει πάντως κατά τον Raz, λόγος τα άτομα τα οποία προβαίνουν σε πράξεις πολιτικής ανυπακοής να υπόκεινται οικειοθελώς στην προβλεπόμενη από το νόμο ποινή[7]. Ο Raz τοποθετεί το πρόβλημα της πολιτικής ανυπακοής ως πρόβλημα διακρίσεως τύπου και ουσίας: Πρέπει να διακρίνουμε μεταξύ δύο ερωτημάτων: Κατά πόσον είναι ενίοτε δικαιολογημένο (justified) ή και υποχρεωτικό (Obligatory) να εκδηλώνει κανείς πολιτική ανυπακοή; Τούτο είναι το ένα ερώτημα. Διαφορετικό είναι το άλλο, προς το οποίο δεν πρέπει να συγχέεται το πρώτο: Κατά πόσον υφίσταται δικαίωμα πολιτικής ανυπακοής;[8]. Το πρώτο είναι ερώτημα ουσίας και το δεύτερο ερώτημα τύπου. Δικαίωμα υφίσταται, επισημαίνει ο Raz, όταν ο φορέας του επιτρέπεται να προβεί σε πράξη στην οποία ενδεχομένως δεν θα εδικαιούτο να προβεί άλλως: Δεν πρόκειται για σοφιστεία, αλλά για λεπτή εννοιολογική διάκριση: Το δικαίωμα νομιμοποιεί τον δικαιούχο να πράξει και το μη δίκαιο-ορθό: «One needs no right to be entitled to do the right thing», υπενθυμίζει χαρακτηριστικά ο Raz[9]. «Εάν πούμε ότι υπάρχει δικαίωμα στην πολιτική ανυπακοή... σημαίνει οτι προσχωρούμε στην άποψη ότι η νομιμότητα (legitimacy) της πολιτικής ανυπακοής δεν εξαρτάται από την ορθότητα (rightness) του σκοπού που επιδιώκει ο πράττων»[10]. Τέτοιο δικαίωμα, θεωρεί ο Raz, δεν υφίσταται στο πλαίσιο φιλελεύθερων κοινωνιών οι οποίες εξασφαλίζουν ορισμένο βαθμό πολιτικής συμμετοχής. Στις κοινωνίες αυτές το δικαίωμα των πολιτών να συμμετάσχουν στην πολιτική ζωή και να δράσουν πολιτικά προστατεύεται, υποτίθεται, επαρκώς από το νόμο και επομένως δεν δικαιολογείται κάποιος να παραβαίνει τον νόμο[11]. Τούτο όμως, συνεχίζει ο Raz, δεν είναι ταυτόσημο με τη θέση ότι, στο πλαίσιο ενός φιλελεύθερου κράτους, η πολιτική ανυπακοή ουδέποτε δικαιολογείται[12]. Πολιτική ανυπακοή στο πλαίσιο ενός φιλελεύθερου κρατικού μορφώματος δικαιολογείται, εφ' όσον και μόνον εφ' όσον ο σκοπός-στόχος που εξυπηρετείται από την πράξη της ανυπακοής είναι κατ' ουσίαν ορθός/δίκαιος[13]. Σε μια τέτοια περίπτωση ο πράττων θα είναι σε θέση να αποδείξει την ουσιαστική ορθότητα/ηθικότητα της πράξεώς του και να πείσει ενδεχομένως τις αρχές και τον δικαστή για τούτην. Εφ' όσον ο δικαστής πεισθεί αναλόγως, θα ευρεθεί, όπως είναι κατανοητό, ενώπιον διλήμματος: Η πράξη εμφανίζεται ως δικαία αλλ' όχι, βεβαίως, ως σύννομος. Ο Raz δεν διστάζει να υπαινιχθεί ότι σε μια τέτοια περίπτωση, ενώπιον τέτοιου διλήμματος, ο δικαστής οφείλει να παραιτηθεί είτε να προβεί και ο ίδιος σε πράξη πολιτικής ανυπακοής μη εφαρμόζοντας το νόμο[14]. Οι κάπως παράδοξες και αποσπασματικές σκέψεις του Raz μπορούν εντούτοις να μας βοηθήσουν στην περαιτέρω κατανόηση του προβλήματος καθώς και στην παρακολούθηση της σκέψης των άλλων θεωρητικών, τις απόψεις των οποίων θα διεξέλθουμε αμέσως. Αξίζει κανείς να συγκρατήσει την άμεση σύνδεση της πολιτικής ανυπακοής με την ύπαρξη πολιτικών ελατηρίων του πράττοντος, καθώς και τη στάθμιση του επιτρεπτού - ή ανεκτού - της πολιτικής ανυπακοής σε συνάρτηση με το εκάστοτε ουσιαστικό ηθικό περιεχόμενό της. Τέλος Α μέρους Γιώργος ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ __________ Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο ρεπερτόριο επισκεφθείτε το http://www.isobitis.com ______________
