σελίδες από κάθε κλασικό, και πριν καλά-καλά κατορθώσουν κάτι να
καταλάβουν από τη γλώσσα, την τέχνη και τη σκέψη του ενός να έρχεται να
τον εκτοπίσει ο άλλος με τις δικές του δυσκολίες. Και να σκέφτεται
κανείς πως πριν από λίγα χρόνια σοφοί παιδαγωγοί είχαν αποφασίσει ν’
αυξήσουν τον αριθμό των αρχαίων συγγραφέων που ερμηνεύονται στο Γυμνάσιο
με την προσθήκη των επιστημόνων, του Αριστοτέλη, του Θεοφράστου κ.ά.
Απ’ τα ίδια τα πράγματα, όσον ιδεώδεις και αν είναι οι άλλοι όροι του
σχολείου, όσο ικανός ο καθηγητής, όσο έξυπνα και μελετηρά τα παιδιά του,
είναι αδύνατο να καταχτηθούν κατά κάποιο τρόπο μέσα σ’ ένα χρόνο ο
Αρριανός, ο Ισοκράτης, ο Λυσίας και ο Ηρόδοτος, ή -σε άλλη τάξη- ο
Πλάτωνας, ο Θουκυδίδης, ο Όμηρος και ο Ευριπίδης.
Πόσο ακατόρθωτα είναι τα πράγματα που γυρεύει το αναλυτικό πρόγραμμα του
παλιού Γυμνασίου το καταλαβαίνει κανείς, άμα σκεφτεί πως για την
ερμηνεία του Επιταφίου του Περικλή -ενός από τα πιο δύσκολα κείμενα-
δίνει τρεις βδομάδες μόνο καιρό. Τι να πρωτοκάνει μέσα στο διάστημα αυτό
ο καθηγητής; Το κύριο έργο του θα πρέπει αναγκαστικά να περιοριστεί στην
προσπάθεια να παραμεριστούν κάπως οι γλωσσικές δυσκολίες-αν
παραμεριστούν κ’ αυτές. Καιρός για εμβάθυνση στο περιεχόμενο, στις
πνευματικές, στις ηθικές και στις αισθητικές αξίες δεν βρίσκεται, ή κι
αν βρεθεί, θα είναι ελάχιστος.
Μειονέχτημα του παλαιού συστήματος είναι και ότι με τους πολλούς
συγγραφείς που ορίζει από το πρωτότυπο, αποκλείεται να δώσει σύνολα.
Φυσικά, κανενός τύπου Γυμνάσιο δεν μπορεί να δώσει ολόκληρο το έργο ενός
συγγραφέα, ακόμα λιγότερο ένα λογοτεχνικό είδος σε όλο του το πλάτος. Ο
τύπος όμως του Γυμνασίου που ίσχυε ως σήμερα δεν πρόφταινε να δώσει ούτε
καν μια μεγάλη ενότητα από ένα συγγραφέα, ούτε καν ένα γραμματειακό
είδος στους κύριους εκπροσώπους του. Ακόμα και ο Επιτάφιος, που αποτελεί
μια κλειστή θαυμαστή ενότητα, πόσο διαφορετικό χρώμα παίρνει για όποιον
διαβάζει τη συνέχεια της ιστορίας του Θουκυδίδη, το ξέσπασμα του
θανατικού στην Αθήνα, το θάνατο που Περικλή και τον χαρακτηρισμό του από
τον ιστορικό!
Η απαίτηση να γνωρίσουν τα παιδιά μας στο Γυμνάσιο τους κλασικούς από το
πρωτότυπο, συνδυασμένη με την επιθυμία να γνωρίσουν όσο γίνεται πιο
πολλούς κλασικούς, ένα μόνο αποτέλεσμα μπορεί να έχει: να δίνει μόνο
αποσπάσματα, ξεσκλίδια, χωρίς οργανική ενότητα, βιαστικά διαβασμένα,
μισοκατανοημένα, αχώνευτα. Είναι λοιπόν ν’ απορήσει κανείς αν τα παιδιά
μας φεύγοντας από το Γυμνάσιο δεν θέλουν ούτε ν’ ακούσουν για τους
αρχαίους κλασικούς;
Πόσες μορφές μυθικές του αρχαίου ελληνικού κόσμου φωτίζουν το δρόμο των
νέων μας, όταν έχουν αφήσει τα μαθητικά θρανία; Της Αντιγόνης, ναι, αν ο
καθηγητής πρόφτασε να δώσει την ερμηνεία ολόκληρης της τραγωδίας, πράγμα
αμφίβολο· το ίδιο και της Ιφιγένειας του Ευριπίδη. Ας πάρουμε όμως τον
Όμηρο: στον παλιό τύπο του Γυμνασίου ερμηνεύονται μόνο η πρώτη και η
έκτη ραψωδία της Οδύσσειας. Ας υποθέσουμε πως ο καθηγητής πρόφτασε να
διδάξει και τις δυο ραψωδίες. Στην πρώτη ο μαθητής θα γνωρίσει τον
Τηλέμαχο, μοναχά όμως σαν άπραγο ακόμα έφηβο· στην έκτη θα γνωρίσει τον
Οδυσσέα, μοναχά όμως σαν ναυαγό· το πολύ να καταλάβει και την εξυπνάδα
του κάπως, από το λόγο που απευθύνει στη Ναυσικά-τίποτε άλλο! Ούτε ο
Οδυσσέας ούτε ο Τηλέμαχος δίνονται στα παιδιά μας σαν μορφές ολοκληρωμένες.
Στην πέμπτη τάξη του παλιού Γυμνασίου θα διδαχτεί η πρώτη και η έκτη
ραψωδία της Ιλιάδας. Στην έκτη δεν γίνεται κανένας λόγος για τον
Αχιλλέα. Μένει μόνο η πρώτη, για να γνωρίσει ο μαθητής τη μορφή του
μεγάλου ήρωα. Θα τη γνωρίσει όμως μισερή και παραμορφωμένη: έναν Αχιλλέα
που το πάθος της εκδίκησης για την αδικία που του έγινε τον σπρώχνει να
διαβιβάσει με τη μητέρα του την παράκληση στο Δία να δώσει τη νίκη στους
αντίμαχους των Ελλήνων. Δεν ξέρω αν στην τελευταία τάξη προφτάνουν οι
συνάδελφοι να διδάξουν κάτι από τις τελευταίες ραψωδίες της Ιλιάδας. Και
πάλι όμως, για να ολοκληρωθεί η μορφή του Αχιλλέα θα έπρεπε να διαβάσουν
και τις Λιτές στην ένατη ραψωδία, ακόμα όλη την ενότητα που αρχίζει με
την έξοδο του Πάτροκλου στον πόλεμο, στη δέκατη έκτη ραψωδία, ως το
τέλος της Ιλιάδας, όταν ο Αχιλλέας, συμφιλιωμένος με το βασιλιά της
Τροίας, θα του παραδώσει το νεκρό σώμα του Έκτορα, για να το θάψει.
Τότε, τότε μόνο ο κατ’ εξοχήν Έλληνας ήρωας θα μπορούσε να φωτίσει τις
ψυχές των νέων με όλη του την παλικαριά και την μεγαλοφροσύνη.
Ένα ακόμη μειονέχτημα του παλιού συστήματος· ήθελε βέβαια να δώσει όσο
πιο πολλούς κλασικούς μπορούσε. Μα οι ώρες της διδασκαλίας των αρχαίων
Ελληνικών δεν ήταν και απεριόριστες. Έτσι τα παιδιά μας έφευγαν από το
Γυμνάσιο χωρίς να έχουν γνωρίσει τον Ησίοδο, τον Αισχύλο, τον Μένανδρο,
τον Πλούταρχο. Καθώς μάλιστα η ιστορία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας
δεν διδασκόταν συστηματικά, ο απόφοιτος του Γυμνασίου, κι αν είχε
ακούσει κάτι για τον Αισχύλο, μια φορά τους άλλους τους αγνοούσε και ως
ονόματα.
Δεν εξαντλήσαμε όμως τα μειονεκτήματα του Γυμνασίου του παλιού τύπου: Οι
έξι τάξεις αποτελούσαν στο Γυμνάσιο αυτό μιαν ενότητα· όπως και για τ’
άλλα μαθήματα, το πρόγραμμά του για τα αρχαία Ελληνικά ολοκληρωνόταν
μόνο όταν ο μαθητής τελείωνε και την τελευταία τάξη. Ποιος όμως
συλλογιόταν τα παιδιά που από λόγους διάφορους αναγκαζόταν ν’ αφήνουν το
σχολειό, πριν ολοκληρώσουν τις γυμνασιακές σπουδές τους; Και δεν ήταν
λίγα τα παιδιά αυτά. Από τις επίσημες στατιστικές μαθαίνουμε πως ύστερα
από την τρίτη τάξη, μόλις τα πενήντα πέντε στα εκατό συνέχιζαν στην
τέταρτη. Ας αφήσουμε τα άλλα μαθήματα κ’ ας δούμε γι’ αυτά τα μισά
σχεδόν παιδιά της Ελλάδας τι αποκόμιζαν από τον αρχαίο κόσμο, όταν
άφηναν μισοτελειωμένο το Γυμνάσιο, για να ριχτούν στον αγώνα της ζωής:
μια ατελέστατη γνώση της αρχαίας γλώσσας και μερικά σπαράγματα κειμένου
από 5-6 πεζογράφους. Για τα 45% από τα παιδιά μας δεν υπάρχει ούτε καν η
μικρή ωφέλεια, που έχουν από τους κλασικούς όσοι τελειώνουν τις
γυμνασιακές σπουδές τους. Σκοτώθηκαν κι αυτά και οι δάσκαλοί τους, για
να μάθουν την αρχαία γλώσσα και για να γνωρίσουν όχι και πολύ σπουδαίους
συγγραφείς, έξω από τον Ηρόδοτο: τον Λουκιανό, τον Ξενοφώντα, τον Λυσία,
τον Ισοκράτη, ό,τι γνώρισαν και από αυτούς! Και έφυγαν από το σχολείο
και αγνοώντας απόλυτα την Ιλιάδα, το Θουκυδίδη, τον Σοφοκλή, τον
Ευριπίδη, τον Πλάτωνα!
Και το νέο σύστημα; Μια και θα λείψει τώρα η δυσκολία της γλώσσας, τα
παιδιά μας θα μπορούν να χαρούν τους παλιούς κλασικούς – πιο σωστά θα
έλεγα: να χαρούν ορισμένους κλασικούς σε μεγαλύτερο πλάτος και βάθος.
Γιατί, κατά τη γνώμη μου, είναι ολέθριο το σύστημα στην ίδια τάξη να
διδάσκονται παράλληλα πολλοί συγγραφείς, που ανήκουν σε διάφορες εποχές
και σε διάφορα λογοτεχνικά είδη. Στην πρώτη τάξη του Γυμνασίου θα έλεγα
να διδαχτούν μόνο Οδύσσεια και Ηρόδοτο, όλο το χρόνο, και τίποτε άλλο.
Έτσι τα παιδιά θα προφτάσουν να γνωρίσουν από το έργο του Ομήρου
τουλάχιστο 10 ραψωδίες· μα και τις υπόλοιπες θα τις διαβάσουν μόνα τους,
γιατί θα έχουν αγαπήσει τον ποιητή: πρώτα πρώτα γιατί θα μιλάει στη
γλώσσα τους· έπειτα γιατί ο καθηγητής θα έχει τώρα όλο τον καιρό και
ιστορικά να τοποθετήσει τον Όμηρο και για τη θρησκεία του να μιλήσει,
και για τη μυθολογία του, και για τα ήθη και έθιμα της εποχής του,
προπαντός για τη μεγάλη του τέχνη-όλα τα προβλήματα που γοητεύουν τους
νέους. Ενώ ως τώρα, τόσο λίγη ύλη που τους δίναμε, ούτε μπορούσαμε, μα
ούτε και τον καιρό είχαμε να τους οδηγήσουμε σε τέτοιους
προβληματισμούς. Τους βασανίζαμε με την ομηρική, γεμάτη ποικιλία,
γραμματική και το λεξιλόγιο, χωρίς να τα μαθαίνουν κι αυτά!
Τώρα θα μπορέσουν να παρακολουθήσουν και όλη την πορεία της «παιδείας»
του Τηλέμαχου, από τον πρωτόβγαλτο έφηβο της πρώτης ραψωδίας ως τη
στιγμή του, άντρας πια, θα πολεμήσει στο πλευρό του πατέρα του. Και η
μορφή του Οδυσσέα θα τους παρουσιαστεί σε όλο της το βάθος και το
πλάτος: πώς ο ήρωας παλεύει-με την παληκαριά του και με την εξυπνάδα
του-να γλιτώσει τους συντρόφους του από το χαμό· πώς αντιδρά με την
πείρα του και την υπομονή του στις συφορές που του σωρεύουν οι θεοί και
η μοίρα· πώς κερδίζει το σεβασμό και την αγάπη των Φαιάκων αγνώριστος
ακόμα, αυτός που φτάνει στο νησί τους χωρίς να κρατάει τίποτε πάνω του,
ούτε καν ένα κουρελιασμένο ρούχο, να κρύψει τη γύμνια του· πώς με την
παλικαριά του και την εξυπνάδα του πάλι θα σκοτώσει τους μνηστήρες· πώς
θα ξαναγυρίσει στη γυναίκα του ξεπερνώντας τόσες περιπέτειες και τόσους
πειρασμούς.
Το ίδιο θα χορτάσουν τώρα Ηρόδοτο τα παιδιά μας· θα τον γνωρίσουν όχι
μόνο από τα κεφάλαια που δίνουν περιγραφές μαχών, αλλά και από εκεί που
φωτίζει πρόσωπα και πράγματα με τα ατέλειωτα χαριτωμένα ανέκδοτά του. Θα
τον χαρούν και όταν περιγράφει μιας χώρας τους θεούς, τους ανθρώπους, τα
ζώα, τα βουνά και τα ποτάμια. Θα μπορέσουν ακόμα ως ένα σημείο να
παρακολουθήσουν με ποιο τρόπο ο Ηρόδοτος κατόρθωσε να οργανώσει όλη την
πολυποίκιλη ιστορική και εθνογραφική ύλη που είχε μαζέψει στα ταξίδια του.
Σε μιαν άλλη τάξη του Γυμνασίου οι μαθηταί θα γνωρίσουν την τραγωδία,
και τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, δυο τρία έργα από τον
καθένα, άλλα με περισσότερην ενβάθυνση και άλλα με απλή ανάγνωση.
Παράλληλα-και αυτό το θεωρώ απαραίτητο-θα δοθεί στα χέρια των παιδιών
μια αρκετά διεξοδική ιστορία της αρχαίας λογοτεχνίας, γραμμένη απλά και
επαγωγά, με άφθονες μεταφράσεις όχι για να τη μάθουν απέξω, αλλά για να
μπορέσουν ν’ αποχτήσουν μια κάπως ολοκληρωμένη εικόνα της λογοτεχνικής
δημιουργίας των αρχαίων Ελλήνων.
Έτσι το Ελληνόπουλο, φεύγοντας από το τριτάξιο Γυμνάσιο θα έχει
ανθρωπιστική μόρφωση ασύγκριτα μεγαλύτερη από ό,τι σήμερα. Προπαντός θα
έχει αγαπήσει τον αρχαίο κόσμο, και είναι βέβαιο πως θα έρχεται
συχνότερα κοντά του από μεταφράσεις.
Μα η μετάφραση υστερεί πάντα μπροστά στο πρωτότυπο έργο. Ειδικά η αρχαία
γλώσσα με την ποικιλία της, με την ευστροφία της, με την πλαστικότητά
της, με τους πολλούς ονοματικούς προσδιορισμούς που διαθέτει (πτώσεις,
μετοχές, απαρέμφατα) είναι αυτή καθ’ εαυτή ένα αγαθό μορφωτικό. Έπειτα
μορφή και περιεχόμενο στο μεγάλο έργο δεν χωρίζονται, μόνο αποτελούν μια
χημική ένωση δυσκολοξεδιάλυτη· ο μεγάλος συγγραφέας εκφράζεται και με τη
μορφή.
Την ορθότητα των ισχυρισμών την ξέρω και εγώ πολύ καλά, ίσως καλύτερα
από πολλούς. Νομίζω όμως πως ανήκει στη σοφία της ζωής να ξέρεις τι
μπορεί να πετύχεις και να πετυχαίνεις, όχι να κυνηγάς τα αδύνατα και να
μην κατορθώνεις τίποτε.
Και κάτι άλλο όμως: η μετάφραση έχει πολύ διαβληθεί στον τόπο μας· από
τη μια από τους ανθρώπους που πιστεύουν πως ό,τι ευγενικό και ωραίο
ειπώθηκε στην αρχαία Ελληνική γλώσσα, όταν μεταφραστεί στη γλώσσα του
λαού μας, αναγκαστικά ασχημίζει και εκχυδαΐζεται. Από την άλλη
υποπτεύονται τη μετάφραση εκείνοι που χρησιμοποίησαν ή είδαν τα παιδιά
τους να χρησιμοποιούν τις φοβερές σχολικές, που λέγονται, μεταφράσεις,
όπου δεν ξέρει κανείς τι κακοπαθεί περισσότερο, το νόημα του κειμένου ή
η σημερινή μας γλώσσα. Τέλος και οι οργανωμένες σειρές εκδόσεων αρχαίων
συγγραφέων από διάφορους λόγους δεν βοήθησαν και πολύ για ν’ αγαπηθεί η
μετάφραση.
Η αλήθεια είναι πως μια μετάφραση, όταν γίνεται από άνθρωπο που ξέρει
και την αρχαία και τη νέα μας γλώσσα καλά, κι ακόμα έχει συναίσθηση της
σημασίας του έργου του, -μια καλή μετάφραση, κι αν δεν μπορεί να
ισοσταθμίσει το πρωτότυπο, μια φορά δεν είναι και τόσο χωρίς αξία, όσο
θέλουν να την παρουσιάζουν μερικοί. Μπορεί να μη δίνει τα 100 στα 100
από τις αξίες του πρωτότυπου έργου-και δεν μπορεί ποτέ να τα δώσει, τα
80 όμως μπορεί να τα δώσει. Αν ο μεταφρασμένος αρχαίος κλασικός δεν ήταν
στοιχείο μορφωτικό μεγάλο κι αυτός, αν δεν επαίδευε κι αυτός με το
περιεχόμενο που διατηρεί και με τη δική του μορφή, ας είναι και
ατελέστερη, δεν θα έχαναν τον πολύτιμο καιρό τους τόσοι και τόσοι
κλασικοί φιλόλογοι σε όλο τον κόσμο-στα τελευταία μάλιστα χρόνια οι πιο
εκλεχτοί για να μεταφέρουν τ’ αρχαία κείμενα στη γλώσσα του καθένας.
Αρχαία Ελληνικά, και καλά μάλιστα, δεν μπορεί να μαθαίνει όλος ο κόσμος,
ούτε θα ήταν ικανός γι’ αυτό, τούτο όμως δεν μας δίνει το δικαίωμα να
του στερήσουμε ολωσδιόλου την ανεξάντλητη και αναντικατάστατη πηγή της
μόρφωσης, που είναι οι αρχαίοι Έλληνες κλασικοί.
Τα παιδιά μας που δεν θα συνεχίσουν τις σπουδές τους, φεύγοντας από το
τριτάξιο Γυμνάσιο, για να ακολουθήσουν ένα επάγγελμα, ανήκουν στον
κόσμο, που δεν θα ξέρει τ’ αρχαία Ελληνικά. Μα με την οικείωσή τους με
τους αρχαίους κλασικούς, ας είναι και από τις μεταφράσεις, θα έχουν
αποχτήσει κάτι πολύτιμο. Θα τους έχει ανοιχτεί η αυλαία σ’ έναν κόσμο
θαυμαστό σε ομορφιά και σε σκέψη, και είμαι βέβαιος πως θα ξαναγυρίζουν
σ’ αυτόν και αργότερα, πράγμα που δεν γίνεται σήμερα.
Όσοι συνεχίσουν τις σπουδές τους στο Λύκειο, θα γνωρίσουν τους κλασικούς
και από το πρωτότυπο, σε περισσότερες μάλιστα ώρες απ’ ό,τι σήμερα.
Φτάνουν όμως τα τρία χρόνια; Κατά τη γνώμη μου για να μπεις βαθιά στα
μυστικά του αρχαίου λόγου, δεν φτάνουν ούτε δέκα χρόνια σπουδής. Ο
HERMANN, ο μεγάλος γερμανός φιλόλογος, έλεγε, λίγο πριν πεθάνει: UTINAM
ESSEM BONUS GRAMMATICUS! Και όμως είχε φάει όλη του τη ζωή μελετώντας τα
γραμματικά φαινόμενα της ελληνικής γλώσσας!
Για τα παιδιά μας που θα σπουδάζουν στο Λύκειο, τα τρία χρόνια φτάνουν·
μια φορά θα μαθαίνουν καλύτερα την αρχαία ελληνική γλώσσα από ό,τι τη
μαθαίνουν σήμερα. Πρώτα, πρώτα, γιατί θα είναι ωριμότερα, στα χρόνια, κι
ακόμα γιατί ο αρχαίος κόσμος θα τους είναι οικείος πια από το Γυμνάσιο·
και όχι μόνο οικείος, αλλά και αγαπητός.
Το ξέρουν οι συνάδελφοι πως ένας από τους κυριότερους λόγους που το
μάθημα των αρχαίων ελληνικών δεν προκόβει είναι γιατί τα παιδιά μας με
τις δυσκολίες που αντικρίζουν στη γλώσσα δεν μπορούν να πλησιάσουν την
ουσία των αρχαίων κειμένων και γι’ αυτό δείχνουν απόλυτη αδιαφορία, αν
όχι και αποστροφή. Τώρα όμως, που ο νέος θα ξέρει από πριν το
περιεχόμενο της Οδύσσειας, είναι εύκολο να του κινηθεί το ενδιαφέρον να
γνωρίσει και τους αθάνατους στίχους του ίδιου του Ομήρου και να τους
συγκρίνει με τους στίχους της μετάφρασης που ξέρει. Το ίδιο, όταν θα του
είναι γνωστό το βάθος της σκέψης του Θουκυδίδη, δεν θ’ αδιαφορήσει, όταν
ο καθηγητής του δείξει στο πρωτότυπο, πώς αυτό το βάθος εκφράζεται και
με το μοναδικό ύφος του ιστορικού, με τη στιφνή του σύνταξη, με τη
συσσώρευση ονοματικών προσδιορισμών, με τη δημιουργία δικών του λέξεων
κ.λπ. Και της γλώσσας του Σοφοκλή θα μπορεί τώρα να εχτιμήσει καλύτερα
την ομορφιά, έτσι που δεν θα γνωρίζει για πρώτη φορά τον τραγικό.
Ένας καινούργιος δρόμος χαράζεται για την ελληνική παιδεία, που
υπόσχεται πολύ γονιμότερα αποτελέσματα. Χωρίς εμπόδια δεν θα είναι
βέβαια και αυτός. Είναι όμως στο χέρι των φιλολόγων να παραμερίσουν τα
εμπόδια και να εφαρμόσουν το καινούργιο σύστημα με πίστη και
ενθουσιασμό. Και είμαι βέβαιος πώς δεν θα περάσουν πολλά χρόνια, που οι
καλόπιστοι άνθρωποι θα ομολογήσουν, κι αυτοί ακόμα που σήμερα στέκουν
κάπως δισταχτικοί μπροστά στο νέο σύστημα, πως με τα μέτρα αυτά έγινε
ένα μεγάλο βήμα προς τα εμπρός στην παιδεία της πατρίδας μας.
ΠΗΓΗ: http://www.greek-language.gr/greekLang/files/document/kakridis_1.pdf
________
Orasi mailing list
για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση
[email protected]
και στο θέμα γράψτε unsubscribe
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας
στείλτε email στην διεύθυνση
[email protected]
διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα
http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net
Για το αρχείο της λίστας
http://www.mail-archive.com/[email protected]/
παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011)
http://www.freelists.org/archives/orasi
__________
NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού
http://www.nvda-project.org/
__________
Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο
ρεπερτόριο επισκεφθείτε το
http://www.isobitis.com
______________
