Μια παρένθεση αναμόρφωσης στη μετεπαναστατική Ρωσία
Βρισκόμαστε στη μετεπαναστατική Ρωσία του 1925, μια εποχή ευρύτερου κοινωνικού και ιστορικού αναβρασμού, η οποία εξέθρεψε μερικά από τα σημαντικότερα ιδεολογικά και καλλιτεχνικά ρεύματα. Μόλις λίγα χρόνια πριν, το 1922 θα εκδοθούν έργα-ορόσημο για τη μοντερνιστική λογοτεχνία, όπως ο «Οδυσσέας» του Τζ. Τζόις και η «Ερημη Χώρα» του Τ. Σ. Ελιοτ, θα κορυφωθούν κινήματα όπως ο ντανταϊσμός, ο φουτουρισμός και η avant-garde. Στα 1924 ο Γ. Προταζάνοφ θα σκηνοθετήσει την πρώτη σοβιετική ταινία επιστημονικής φαντασίας με τον τίτλο «Aelita», στην οποία η δράση λαμβάνει χώρα ανάμεσα στη Ρωσία κατά τις αρχές της Νέας Οικονομικής Πολιτικής και στον καπιταλιστικό πλανήτη Αρη, ενώ ο Σ. Μ. Αϊζενστάιν θα γυρίσει ένα από τα αριστουργήματα του παγκόσμιου κινηματογράφου, το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» (1925), το οποίο συνιστά μνημειώδη ιστορική αναφορά στην Κόκκινη Επανάσταση. Στο ιστορικό φάσμα, η Επανάσταση των Μπολσεβίκων έχει συντελεστεί το 1917, ενώ την αμέσως προηγούμενη χρονιά, το 1924, πεθαίνει ο πολιτικός ηγέτης της Ρωσικής Επανάστασης και επικεφαλής της ΕΣΣΔ, Βλαντίμιρ Ιλιτς Λένιν, έχοντας ήδη θέσει σε εφαρμογή, από τον Μάρτιο του 1921 και μετά την Εξέγερση της Κρονστάνδης, τη λεγόμενη Νέα Οικονομική Πολιτική που περιείχε στοιχεία ελεύθερης οικονομίας. Στην περίοδο αυτή του έντονου πολιτικού και καλλιτεχνικού αναβρασμού και λίγο καιρό πριν από την ισοπεδωτική εδραίωση του σοσιαλιστικού ρεαλισμού στη Ρωσία, τον οποίο θα αλώσει το κίνημα της ρωσικής πρωτοπορίας και του φουτουρισμού, ο Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ (1891-1940), γιατρός, λογοτέχνης και θεατρικός συγγραφέας, θα συγγράψει μια σειρά από παρεμβατικές νουβέλες, λίγο πριν ξεκινήσει, γύρω στα 1929, τη συγγραφή τού «Ο Μετρ και η Μαργαρίτα», του αριστουργήματος του φανταστικού ρεαλισμού που τον καθιέρωσε ως έναν από τους κορυφαίους Ρώσους λογοτέχνες του 20ού αιώνα. Η «Καρδιά σκύλου», γραμμένη τους πρώτους μήνες του 1925, αποτελεί ένα έξοχο δείγμα της λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας που, με όχημα το φανταστικό και συχνά το γκροτέσκο, ασκεί σάτιρα και στηλιτεύει δυστοπικές πτυχές της επιστήμης και της κοινωνίας. Ο διεθνούς φήμης καθηγητής Φιλίπ Φιλίποβιτς Πρεομπραζένσκι επιχειρεί μια καινοτόμο μέθοδο αναζωογόνησης του ανθρώπινου σώματος, μεταμοσχεύοντας τους όρχεις και την υπόφυση του μικροκακοποιού Κλιμ σε έναν αδέσποτο αλλά ευφυή και αγαθό σκύλο, τον Σάρικ, ο οποίος μεταμορφώνεται σταδιακά στον ανυπόφορο και ανεπίδεκτο μαθήσεως πολίτη Πολυγκράφ Πολυγκράφοβιτς. Η διαμόρφωση του νεοεισαχθέντος στη μοσχοβίτικη κοινωνία πολίτη Σάρικοφ υπό την επίβλεψη του καθεστωτικού προέδρου της επιτροπής του κοινοβιακού κτιρίου, στο οποίο βρίσκονται και τα διαμερίσματα του καθηγητή Πρεομπραζένσκι, θα προκαλέσει μια σειρά από σατιρικά επεισόδια που θα αποτελέσουν κόλαφο και για τις δύο πλευρές του κοινωνικού διπόλου, τόσο για την αστική τάξη, όσο και για τους προλετάριους. Ασφαλώς και δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ενώ η πρώτη δημόσια ανάγνωση της «Καρδιάς σκύλου» έγινε μόλις λίγους μήνες μετά τη συγγραφή του έργου, τον Μάρτιο του 1925, το χειρόγραφο δεν δημοσιεύτηκε παρά μόνο το 1987, κι ενώ είχε διασωθεί με άνωθεν παρέμβαση από βέβαιη καταστροφή. Παρά την αποπροσανατολιστική λειτουργία που ίσως επιτελεί η επιλογή της λογοτεχνίας του φανταστικού και τη δυσαρμονία και αίσθηση του παράδοξου που προκαλεί η σύζευξη του κωμικού με το μυστηριώδες και το αποκρουστικό, δεν γίνεται παρά να αποδεχτούμε τη μεταδομιστική άποψη που θεωρεί ότι τα έκδηλα νοήματα ενός κειμένου συγκαλύπτουν ή υποκαθιστούν τα λανθάνοντα νοήματα χάριν ορισμένων έλλογων αναγκαιοτήτων. Στην περίπτωση της «Καρδιάς σκύλου» ο Μπουλγκάκοφ στρέφει, αναμφίβολα, την κριτική και τη σάτιρά του στο ολοένα εδραιούμενο σοβιετικό καθεστώς της συμμόρφωσης, του ελέγχου και της λογοκρισίας, υπογραμμίζοντας τις τερατογενέσεις που μπορεί να προκαλέσουν οι ακραίες απόπειρες αναμόρφωσης. Το υπο-κείμενο (subtext) της ευσύνοπτης αυτής νουβέλας, σύμφωνα με την ερμηνευτική της υποψίας, έννοια που εισήγαγε ο Paul Ricoeur, δεν είναι παρά μια επικριτική αλληγορία απέναντι στη σταδιακά δεσπόζουσα νέα τάξη πραγμάτων. Μια πιο μετανεωτερική ανάγνωση, βέβαια, θα μπορούσε να υποστηρίξει τη θέση του Greenblatt σχετικά με τη «διαλεκτική ανατροπής και ανάσχεσης»∙ σύμφωνα με τo εννοιολογικό αυτό σχήμα, κάθε μακρόβια πολιτική όχι μόνο επιτρέπει ώς ένα σημείο, αλλά κυριολεκτικά υποθάλπει στοιχεία και δυνάμεις ανατροπής, με τέτοιο τρόπο όμως, ώστε να συγκρατεί πιο αποτελεσματικά ανάλογες προκλήσεις απέναντι στην υφιστάμενη τάξη. Εξάλλου, το τολμηρό επιστημονικό πείραμα του καθηγητή Πρεομπραζένσκι για έναν «αναζωογονημένο» homo sovieticus φάνηκε να αποτυγχάνει και πήρε τον δρόμο της αναστροφής. Η νουβέλα του Μπουλγκάκοφ «Καρδιά σκύλου» είναι ευκολοδιάβαστη, διασκεδαστική, με κυρίαρχες αφηγηματικές τεχνικές τον διάλογο και την ημερολογιακή γραφή. Η Ελένη Μπακοπούλου πραγματώνει μια άριστη μεταφραστική μεσιτεία απευθείας από την πρωτότυπη γλώσσα, δεξιώνοντας άλλον έναν Ρώσο κλασικό στη νεοελληνική. Τέλος, χρήσιμο πλοηγό στην ανάγνωση του έργου αποτελεί το διαφωτιστικό επίμετρο του Κώστα Σπαθαράκη. http://www.efsyn.gr/arthro/mia-parenthesi-anamorfosis-sti-metepanastatiki-rosia http://www.efsyn.gr/arthro/mia-parenthesi-anamorfosis-sti-metepanastatiki-rosia ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Κατάλογος ηχητικών βιβλίων για ανάγνωση http://www.hostvis.net/audiobooks/katalogos.xls Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ____________
