*ΜΕΡΟΣ Δ: ΟΙ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ 1930-1940 ΚΑΙ Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ «ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΩΝ
ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΠΙ ΣΤΑΛΙΝ***
Η πάλη ενάντια στις εθνικιστικές αποκλίσεις, δηλαδή το Μεγαλορωσικό
σωβινισμό από τη μία και τον τοπικό αστικό εθνικισμό από την άλλη,
υπήρξε ένας από τους κυριότερους άξονες της σοβιετικής πολιτικής
απέναντι στο εθνικό ζήτημα. Ας μην ξεχνάμε πως η ΕΣΣΔ κληρονόμησε την
πολυεθνική της σύνθεση από την Τσαρική Αυτοκρατορία και ως σοσιαλιστικό
πολυεθνικό κράτος, από τη γέννησή του ακόμα, είχε να αντιμετωπίσει
σωρεία συσσωρευμένων προβλημάτων των εθνοτήτων που την απάρτιζαν, μίση
και πάθη ριζωμένα στις συνειδήσεις των λαών αυτών εδώ και αιώνες. Τη
δεκαετία του 1920, τη σοβιετική πολιτική στο ζήτημα αυτό συνόδευε και η
πεποίθηση πως οι διάφορες εθνικές ταυτότητες και πολιτισμοί, όχι μόνο
δεν έρχονταν σε αντίθεση, αλλά αλληλοσυμπλήρωναν δημιουργικά τη
σοσιαλιστική κουλτούρα. Αυτό σήμαινε, σύμφωνα με τον Αμερικανό ερευνητή
TerryMartin, πως «όλα τα αρνητικά εθνικά χαρακτηριστικά μπορούσαν να
αντιμετωπισθούν μέσω της εκπαίδευσης αντί μιας πολιτικής διώξεων σε
εθνικό επίπεδο, ανάλογης με αυτή της
αποκουλακοποίησης»[98]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn99>.
Αυτή η πολιτική ομολογουμένως υπέστη αλλαγές τη δεκαετία του 1930, και
κυρίως μετά το 1933-1934. Τι είχε μεσολαβήσει; α) Η άνοδος του φασισμού
στη Γερμανία και η διαπίστωση ότι ένας δεύτερος ιμπεριαλιστικός πόλεμος
ήταν αναπόφευκτος. β) Η αποκάλυψη της δράσης εθνικιστικών - φασιστικών
οργανώσεων στην Ουκρανία, συμπεριλαμβανομένης της Ουκρανικής
Στρατιωτικής Οργάνωσης (UVO) και της Οργάνωσης των Ουκρανών Εθνικιστών
(OUN), οι οποίες αποτέλεσαν κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου
τη μαγιά της ουκρανικής «πέμπτης φάλαγγας» που συνεργάστηκε με τους
φασίστες
εισβολείς.[99]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn100>Δεδομένης
της εμπειρίας της περιόδου 1918-1920, κατά την οποία τα διάφορα
εθνικιστικά πάθη και επιδιώξεις καλλιεργήθηκαν και αξιοποιήθηκαν από
τους ιμπεριαλιστές για ιδίους σκοπούς, η σοβιετική κυβέρνηση προέβη σε
μια σειρά μέτρα ώστε να αποφύγει επανάληψη παρόμοιων εξελίξεων. Ετσι,
στις αρχές του 1938, το ΠΓ της ΚΕ του ΠΚΚ(μπ) ανέθεσε στο Λαϊκό
Επιτροπάτο Εσωτερικών την εξουδετέρωση «των κατασκοπευτικών -
σαμποταριστικών εφεδρικών σωμάτων» που είχαν εντοπισθεί να δρουν σε μια
σειρά εθνότητες, ανάμεσα στους οποίους και
Ελληνες.[100]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn101>
Η οδηγία αυτή, που φαίνεται ότι έδωσε ο ίδιος ο Στάλιν στο Γιεζόφ,
αναφέρει συγκεκριμένα: «Να επιτραπεί στη Λαϊκή Επιτροπή Εσωτερικών
Υποθέσεων να συνεχίσει μέχρι 15.4.38 την επιχείρηση συντριβής ομάδων
σαμποτέρ Πολωνών, Λετονών, Γερμανών, Εσθονών, Φινλανδών, Ελλήνων, και
ξένων και σοβιετικών υπηκόων σύμφωνα με τις υπάρχουσες εντολές της
Λαϊκής Επιτροπής Εσωτερικών
Υποθέσεων»[101]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn102>.
Το ντοκουμέντο αυτό, το οποίο προσκομίζεται προς «απόδειξη» ενός
υποτιθέμενου σχεδίου της σοβιετικής κυβέρνησης να προχωρήσει σε
εκκαθαρίσεις των εθνικών μειονοτήτων, καταρρίπτει από μόνο του τους εν
λόγω ισχυρισμούς, αφού δε μιλάει για συντριβή εθνικών μειονοτήτων
γενικά, αλλά πολύ συγκεκριμένα για ομάδες σαμποτέρ που
δραστηριοποιούνταν μέσα στη Σοβιετική Ενωση, ανεξαρτήτως εθνικότητας. Η
διαστρέβλωση της παραπάνω οδηγίας είναι οφθαλμοφανής, καθώς και οι λόγοι
για τους οποίους γίνεται αυτή η εσκεμμένη -και το λιγότερο κακότεχνη-
παράφρασή της και έχουν να κάνουν με πολιτικές σκοπιμότητες και όχι
βέβαια με εθνικές ανησυχίες.
Σε αυτό το σημείο λοιπόν «πάτησε» και αναπτύχθηκε μια ολόκληρη φιλολογία
περί «εθνικών εκκαθαρίσεων» (σε κάποιες περιπτώσεις γίνεται λόγος ακόμα
και για
«γενοκτονία»[102]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn103>),
ξεκομμένη τόσο από το γενικότερο πλαίσιο της ιστορικής πραγματικότητας
υπό την οποία τα συγκεκριμένα μέτρα πραγματοποιήθηκαν όσο και από το
ειδικότερο περιεχόμενο αυτών των μέτρων. Ετσι, αν κάποιος διαβάσει για
παράδειγμα την «έρευνα» στον «Ταχυδρόμο», στις 18 Ιουνίου 2005, με τίτλο
«Οι διωγμοί των Ελλήνων επί
Στάλιν»[103]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn104>θα
σχηματίσει την εικόνα (και δικαίως ίσως από τον τρόπο που παρουσιάζεται
το θέμα) πως μια νύκτα, ως κεραυνός εν αιθρία, κάποιοι ιθύνοντες ενός
παράλογου και αστυνομοκρατούμενου κράτους αποφάσισαν να εξαφανίσουν με
τον έναν ή τον άλλο τρόπο τους Ελληνες της ΕΣΣΔ.
Το εν λόγω άρθρο, παρά το γεγονός ότι στην πρώτη σελίδα τονίζεται πως
«για πρώτη φορά, έπειτα από 68 χρόνια, μια έρευνα ρίχνει φως σ’ αυτή τη
σκοτεινή σελίδα της ιστορίας του ελληνισμού», δεν αποτελεί βέβαια κάτι
καινούργιο. Τουναντίον, αναπαράγεται μια «κλασσική» πλέον
αντικομμουνιστική προπαγάνδα που έχει τις ρίζες της στις ψυχροπολεμικές
«μελέτες» της δεκαετίας του 1950 και 1960 και φτάνει ως τις μέρες μας,
με πολυάριθμα σχετικά άρθρα και βιβλία που εμφανίστηκαν μετά το
1991.[104]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn105>
Τι περιλάμβαναν λοιπόν τα μέτρα αυτά; Πρώτα και κύρια πρόβλεπαν τη
μετεγκατάσταση κάποιων πληθυσμών, οι οποίοι βρίσκονταν σε ευαίσθητες
στρατηγικές περιοχές (Βόλγας, Καύκασος κλπ.), που είτε είχαν
εθνολογικούς δεσμούς με εχθρικά κράτη είτε είχαν χαρακτηριστεί στο
παρελθόν από εθνικιστικές, αποσχιστικές τάσεις. Για τους λόγους αυτούς
λοιπόν, ο κύριος όγκος των πληθυσμών που μετεγκατεστάθησαν αφορούσε τα
γερμανικά φύλα του Βόλγα (που ανήκαν στην πρώτη κατηγορία στην οποία
αναφερθήκαμε πιο πάνω). Παρόμοια μέτρα λήφθηκαν για τους τουρκογενείς
πληθυσμούς του Νοτίου Καυκάσου, εν όψει της προσέγγισης της Τουρκίας από
τις δυνάμεις του Αξονα με «δέλεαρ» την προσάρτηση περιοχών της
σοβιετικής Υπερκαυκασίας. Η διαδικασία αυτή έγινε με την υλική
υποστήριξη του Κράτους, ενώ τη δεκαετία του 1950 επετράπη σε όσους το
επιθυμούσαν να επανεγκατασταθούν στους τόπους καταγωγής
τους.[105]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn106>
Εν όψει λοιπόν του επερχόμενου πολέμου οι σοβιετικές αρχές προέβησαν σε
δραστικές ενέργειες αναφορικά με μερίδα των πληθυσμών που κατοικούσαν σε
γεωγραφικά ευαίσθητες περιοχές και στις οποίες ο επιτιθέμενος θα
μπορούσε ενδεχομένως να βρει έρεισμα και υποστήριξη (λόγω εθνικής
συγγένειας). Ως πρώτο παράδειγμα ο Β. Αγτζίδης παραθέτει την περίπτωση
των Κορεατών της Απω Ανατολής. Ειδικότερα αναφέρει πως «την περίοδο αυτή
είχαν αρχίσει να επικρατούν και εθνικά κριτήρια στις διώξεις. Η αρχή
έγινε με τους Κορεάτες της Απω Ανατολής, που εκτοπίστηκαν από το Ντάλνι
Βοστόκ στα εδάφη της Κεντρικής Ασίας. Η επίσημη κατηγορία ήταν ότι
ολόκληρη η κορεατική εθνότητα της ΕΣΣΔ ήταν κατάσκοπος των Γιαπωνέζων.
Ολόκληρος πληθυσμός, ακόμα και τα μέλη του κόμματος,
εκτοπίστηκαν»[106]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn107>.
Η περιγραφή αυτή βέβαια αποτελεί τη μισή αλήθεια, ενώ παραπέμπει
σκοπίμως τον αναγνώστη σε συνειρμούς που δεν ανταποκρίνονται στην
πραγματικότητα.
Ενας άλλος αμερικανός μελετητής ιστορικός, ο TerryMartin, επίσης έντονα
αντικομμουνιστής (ο οποίος μάλιστα αναφέρεται στην ΕΣΣΔ ως
αυτοκρατορία), παρουσιάζει τουλάχιστον μια πιο ψύχραιμη και ειλικρινή
καταγραφή της κατάστασης, βάσει και πλούσιου πρωτογενούς υλικού από τα
σοβιετικά κρατικά αρχεία. Η μετεγκατάσταση (και όχι εκτόπιση όπως θα
δούμε στη συνέχεια) προέκυψε μετά από αίτημα της τοπικής περιοχής
(/Kraikom/) στο Συμβούλιο των Λαϊκών Επιτρόπων (/Sovnarkom/)//τον Ιούλιο
του 1936 για την άμεση λήψη μέτρων, ώστε να αντιμετωπιστούν «οι
επιθετικές τακτικές των τοπικών αρχών της Manchuriaκαι των Ιαπώνων, οι
οποίοι εκμεταλλεύονται κάθε πέρασμα των συνόρων στη μεριά μας, είτε για
να στρατολογήσουν κατασκόπους και δολιοφθορείς, είτε για να
συκοφαντήσουν την Σοβιετική
Ενωση»[107]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn108>.
Οι σοβιετικές αρχές, που περίμεναν επίθεση από την Ιαπωνία αρκετά χρόνια
πριν την απειλή της φασιστικής Γερμανίας, αποφάσισαν τελικά τη λήψη
δραστικών μέτρων: Τη μετεγκατάσταση όλου του κορεατικού πληθυσμού σε
περιοχές του Καζακστάν και του Ουζμπεκιστάν.
Γιατί μετεγκατάσταση και όχι εκτόπιση; Η εκτόπιση είναι ένας
περιγραφικός όρος που δε χρησιμοποιείται τυχαία στη βιβλιογραφία, αφού
παραπέμπει στην εξορία, σε συνθήκες διαβίωσης δύσκολες, σχεδόν
απάνθρωπες. Ομως τίποτε τέτοιο δεν ίσχυε για τους κορεατικούς
πληθυσμούς, οι οποίοι αποκαταστάθηκαν βιοποριστικά σε συλλογικά
αγροκτήματα, διέθεταν αυτονομία στη διαχείριση των υποθέσεών τους, ενώ η
σοβιετική κυβέρνηση φρόντισε ακόμα και για τη δημιουργία ειδικών
σχολείων, όπου τα μαθήματα διδάσκονταν στη μητρική τους γλώσσα κλπ. Ο T.
Martinαναφέρει επίσης πως ο ίδιος ο Γιεζόφ, μόνο για τις εκπαιδευτικές
ανάγκες του πληθυσμού, εξουσιοδότησε προσωπικά τη μεταφορά μιας
ολόκληρης κορεατικής παιδαγωγικής σχολής, έναν κορεατικό εκδοτικό οίκο,
καθώς και τις εγκαταστάσεις μιας κορεατικής εφημερίδας, στην Κεντρική
Ασία.[108]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn109>
Οσον αφορά τους Ελληνικούς πληθυσμούς βέβαια, σε καμιά περίπτωση δεν
επηρεάστηκαν στον ίδιο βαθμό από τις διεθνείς εξελίξεις και την απειλή
πολέμου, αλλά περισσότερο από την ταξική πάλη στο εσωτερικό της ΕΣΣΔ.
Ακόμα όμως και ανάμεσα σε αυτούς που κάποιος γνωστός ή συγγενής
συνελήφθη ή εκτοπίστηκε, αναγνωρίστηκε η άμεση σύνδεση αυτών των μέτρων
(συλλήψεις κλπ.) με τη φασιστική απειλή. «Τα σύννεφα της ανησυχίας»,
αναφέρει η Β. Μουρατίδου, «φάνηκαν στον ορίζοντα πολύ ενωρίτερα. Η
δημιουργία φασιστικών καθεστώτων στη Γερμανία, την Ιταλία κ.α. έθεσε σε
μεγάλη ανησυχία την ηγεσία της Σοβιετικής Ρωσίας, όπως και η ενίσχυση
της Γερμανίας (με σκοπό την επίθεση της τελευταίας ενάντια στην ΕΣΣΔ, η
οποία δεν ήταν ακόμη έτοιμη για
πόλεμο)»[109]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn110>.
Οι μετακινήσεις πληθυσμών, μεταξύ αυτών και ελληνικών, στα ενδότερα κατά
την περίοδο 1941-1942 πραγματοποιήθηκε και στα πλαίσια της προστασίας
τους από την προέλαση της φασιστικής πολεμικής μηχανής (χωρίς αυτό να
σημαίνει πως πολλοί δε συγκαταλέγουν ακόμα και αυτό στην αναγκαστική
μετατόπιση των πληθυσμών της περιοχής από το «σταλινικό καθεστώς»).
Ποια ήταν τα αρχικά εναύσματα που οδήγησαν στην απόφαση της σοβιετικής
κυβέρνησης στη λήψη δραστικών μέτρων; Η αρχή έγινε με τους γερμανικούς
πληθυσμούς. Ο T. Martinτην προσδιορίζει χρονολογικά το 1933-1934, όταν
στη ναζιστική Γερμανία εγκαινιάστηκε μια καμπάνια με τίτλο «Αδέρφια σε
Ανάγκη» και είχε διακηρυγμένο σκοπό την ενίσχυση των γερμανικών
πληθυσμών της ΕΣΣΔ (και ιδιαίτερα της Ουκρανίας) σε είδος και σε
συνάλλαγμα. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε, σύμφωνα με τον ίδιο, την πιο
αδιάψευστη απόδειξη του πώς μια εθνική διασπορά μπορεί «να
χρησιμοποιηθεί ως όπλο εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης». Παραπέμπει δε σε
σχετικό κρατικό έγγραφο στο οποίο αναφέρεται μεταξύ άλλων: «Από τη
στιγμή που ο Χίτλερ ανέβηκε στην εξουσία, παρατηρήθηκε αυξανόμενη
κινητικότητα στις δραστηριότητες των Γερμανικών εθνικών σοβιέτ και
μεταξύ των Γερμανικών συμβουλίων στην Ουκρανία… Η Χιτλερική κυβέρνηση
μέσω των παγγερμανικών της οργανώσεων εκτόξευσε μέσα από το φασιστικό
τύπο μια εκτεταμένη αντισοβιετική καμπάνια περί λιμού στην Ουκρανία,
οργάνωσε εκθέσεις φωτογραφιών λιμοκτονούντων Ουκρανών και δημοσίευσε
προβοκατόρικες δηλώσεις του Γερμανικού πληθυσμού της Ουκρανίας που
ζητούσε
βοήθεια»[110]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn111>.
Οι εξελίξεις αυτές ήρθαν να προστεθούν στη διαπίστωση των σοβιετικών
αρχών στις αρχές της δεκαετίας του 1930, πως οι εθνικές οργανώσεις και
θεσμοί (όπως οι αυτόνομες εθνικές περιοχές, τα εθνικά σχολεία κλπ.),
αντί για να αφοπλίσουν τις εθνικιστικές τάσεις στις περιοχές αυτές,
μετατράπηκαν σε εφαλτήρια για την ενίσχυσή τους.
Το μέτρο της μετεγκατάστασης μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού ήταν
ομολογουμένως μια δύσκολη απόφαση (αν και σε καμιά περίπτωση δε
στοιχειοθετούν «εθνοκάθαρση», όπως ισχυρίζονται ορισμένοι), όμως θα
πρέπει να εκτιμηθεί στο πρίσμα των συνθηκών που διαμόρφωναν τα γεγονότα
της εποχής: Αραγε πόσο διαφορετικά θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί οι
επιχειρήσεις στις όχθες του Βόλγα στο Στάλινγκραντ -που σφράγισαν την
τροπή ολόκληρου του πολέμου- αν υπήρχαν ακόμα πάνω από μισό εκατομμύριο
άτομα γερμανικής καταγωγής στην περιοχή; Κανείς δεν μπορεί να πει με
βεβαιότητα. Ομως θέτοντας τις επιλογές αυτές της σοβιετικής κυβέρνησης
στην πραγματική ιστορική τους βάση, μπορεί ίσως να κατανοήσει τη λογική
και την αναγκαιότητά τους.
Αξίζει να σημειωθεί πως, ειδικότερα στην περίπτωση των ελληνικών
πληθυσμών, παράλληλα με τη διαδικασία της μετεγκατάστασης, δόθηκε και η
εναλλακτική λύση της παλιννόστησης, την οποία φαίνεται να επέλεξαν
20.000 περίπου Ελληνες. Και εδώ βέβαια οι ελληνικές αρχές δε στάθηκαν
στο ύψος των περιστάσεων: «η ελληνική πρεσβεία στη Μόσχα είχε λάβει
οδηγίες να χορηγεί θεωρήσεις σε όποιον Ελληνα επιθυμούσε να
επαναπατρισθεί, αλλά [υπόμνημα του Σωματείου των εκ Ρωσίας Ελλήνων]
πρόσθετε ότι η πρεσβεία δεν είχε κυκλοφορήσει εγκύκλιο για να
πληροφορήσει τους Ελληνες της Ρωσίας ότι μπορούσαν να επιστρέψουν στην
Ελλάδα χωρίς κανένα
περιορισμό»[111]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn112>.
Σε αντίθεση, άλλες κυβερνήσεις (όπως η γερμανική και η πολωνική)
προέβησαν άμεσα σε μέτρα γι’ αυτούς που επιθυμούσαν να εγκατασταθούν
μόνιμα εκτός συνόρων της ΕΣΣΔ.
Πώς συμπεριλήφθησαν οι Ελληνες της Νότιας Ρωσίας στα παραπάνω μέτρα; Ο
ερευνητής Ιβάν Τσούχα, τον οποίο επικαλείται το άρθρο του «Ταχυδρόμου»,
αναφέρει πως «μια εκδοχή είναι… η πληροφορία από την Αθήνα [η οποία
έγινε και η αιτία για την εφαρμογή των μέτρων στους Ελληνες] να μιλούσε
για ενδεχόμενη αυτονομιστική κίνηση Ελλήνων που έμεναν στην περιοχή της
Μαύρης Θάλασσας και δημιουργία ακόμη και ανεξάρτητου κράτους στο Νότο
της ΕΣΣΔ. Πίσω από την κίνηση αυτή, σύμφωνα πάντοτε με τις ίδιες πηγές,
βρίσκονταν Ελληνες που διατηρούσαν στενές σχέσεις με το φασιστικό
καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά… Είχε προηγηθεί η άρνηση του μεταξικού
καθεστώτος να δεχτεί τον επαναπατρισμό αρκετών χιλιάδων Ελλήνων που
ζούσαν στη Σοβιετική Ενωση, δίχως ωστόσο να έχουν πάρει σοβιετικά
διαβατήρια»[112]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn113>.
Αυτή η εκδοχή φαίνεται να επιβεβαιώνεται ακόμα και από το
αντι-κομμουνιστικό βιβλίο των Beckκαι Godin(ψευδώνυμα δύο Σοβιετικών
συγγραφέων που ήταν στη φυλακή την εποχή εκείνη στην ΕΣΣΔ) που
δημοσιεύτηκε (για ευνόητους λόγους) στις ΗΠΑ το 1951: «Ετυχε να είμαστε
πολύ καλά πληροφορημένοι για τους Ελληνες αυτούς επειδή ένας από μας
μοιραζόταν το κελί με έναν άνθρωπο που, σύμφωνα με δική του ομολογία,
επρόκειτο να γίνει Υπουργός Παιδείας στη σχεδιαζόμενη Μεγάλη Ελληνική
Δημοκρατία, η οποία επρόκειτο να ιδρυθεί με ξένη -και ειδικά ελληνική-
βοήθεια στη Νότια
Ρωσία»[113]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn114>.
Το ότι υπήρχαν στην Ελλάδα σύλλογοι Ελλήνων από τη Ρωσία (κυρίως πρώην
κεφαλαιούχοι που είχαν χάσει τις περιουσίες τους από την αλλαγή του
καθεστώτος) που διατηρούσαν καλές σχέσεις και ιδεολογική συμπάθεια -
συγγένεια με το καθεστώς Μεταξά είναι γεγονός. Σε υπόμνημα του
«Σωματείου Ελλήνων εκ Ρωσίας» αναφέρεται πως ο εκτοπισμός Ελλήνων έγινε
με κριτήριο τις εθνικιστικές και αντικομμουνιστικές τους
πεποιθήσεις.[114]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn115>
Βέβαια αυτονομιστικές κινήσεις είχαν πραγματοποιηθεί και νωρίτερα. Ο Π.
Τανιμανίδης ισχυρίζεται πως «η σύγκρουση των Ελλήνων με το σοβιετικό
κράτος είχε αρχίσει ήδη από το 1931-32, γιατί επιθυμούσαν αυτοί να
ιδρύσουν μέσα στη Σοβιετική Ενωση αυτόνομες ελληνικές
περιοχές»[115]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn116>.
Την κατάσταση χειροτέρευαν και οι αναβιώσες φήμες περί πλοίων που
έρχονταν από την Ελλάδα για να μεταφέρουν τους ομογενείς πληθυσμούς στην
πατρίδα, τις οποίες καλλιεργούσαν διάφοροι αντιδραστικοί κύκλοι με σκοπό
τη δημιουργία ψεύτικων ελπίδων και αναταραχών (επαναλαμβάνοντας την
κατάσταση που επικρατούσε την περίοδο
1917-1921).[116]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn117>
Πολλοί ερευνητές ισχυρίζονται πως η ύπαρξη υπονομευτικών ομάδων ανάμεσα
στους Ελληνες -και γενικότερα- δεν ήταν τίποτε άλλο από χαλκευμένες
κατηγορίες των αρχών. Και όμως η ύπαρξή τους επιβεβαιώνεται και μέσα από
τα επίσημα στοιχεία του Ελληνικού Κράτους. Ετσι, στην αίτηση του Αλεξίου
Ελευθεριάδη προς τις προξενικές αρχές (22 Σεπτεμβρίου 1935) αναφέρεται
χαρακτηριστικά: «Πλην εάν εγώ απηλλάγην εκ των δεινών της Κομμουνιστικής
Ρωσίας υπάρχουν εκεί οικογένειαι υποφέρουσι τα πάνδεινα διότι είναι
εχθροί του Κομμουνιστικού καθεστώτος. /Οι άνθρωποι ούτοι υπό την ηγεσία
μου κατ’ επανάληψιν εξεγερθέντες κατά τα έτη 1929 και ιδίως κατά τα έτη
1931-1932 έστρεψαν τα όπλα εναντίον των κομμουνιστών,/ πλην όμως δεν
είχον την τύχην να ιδούν τας προσπάθειας των ευδοκιμούσας, βραδύτερον δε
συνελαμβάνοντο μεθ’ εμού και εξορίζοντο εις την Σιβηρίαν υποφέροντες τα
μέγιστα υπό των
κομμουνιστών»[117]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn118>.
Εχοντας υπόψη τα παραπάνω, σε «πρώτη προτεραιότητα» τέθηκαν οι Ελληνες
οι οποίοι «είχαν κρατήσει την ελληνική υπηκοότητα και ασκούσαν επικερδή
επαγγέλματα ή επαγγέλματα που θα μπορούσαν να προκαλέσουν προβλήματα
στον καθημερινό
βίο…»[118]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn119>.
Με άλλα λόγια, επρόκειτο για άτομα τα οποία: α) Είχαν ταξικό συμφέρον σε
μια πιθανή αλλαγή του κοινωνικοοικονομικού καθεστώτος. β) Δεν είχαν
εκπληρώσει τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις και ούτε θα στρατεύονταν σε
περίπτωση πολέμου. γ) Σε περίπτωση εμπόλεμης κατάστασης θα ήταν σε θέση
λόγω της επαγγελματικής τους κατάστασης να προκαλέσουν κάποιο σοβαρό
πρόβλημα. Εξ άλλου, όπως είδαμε και πιο πάνω, η ελληνική υπηκοότητα
αποκτήθηκε είτε την περίοδο 1917-1920 (εποχή της εθνικιστικής -
αυτονομιστικής έξαρσης) είτε την περίοδο 1927-1931 από γαιοκτήμονες που
ήθελαν να αποφύγουν την κολεκτιβοποίηση.
Ο ταξικός προσανατολισμός των ενεργειών των σοβιετικών αρχών κατά την
περίοδο 1936-1939 υποστηρίζεται από πληθώρα στοιχείων. Οπως ήδη
αναφέραμε, πολλοί Ελληνες, κατά την κρίσιμη περίοδο της ΝΕΠ, βρήκαν την
ευκαιρία να συγκεντρώσουν σημαντικές ποσότητες συναλλάγματος, τις οποίες
και έκρυβαν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τη δεκαετία του 1930
πραγματοποιήθηκαν εκτενείς έρευνες και συλλήψεις με την κατηγορία αυτή.
Η συντριπτική πλειοψηφία μάλιστα των περιπτώσεων σύλληψης Ελλήνων
υπηκόων που αναφέρθηκαν στην Πρεσβεία της Ελλάδας στη Μόσχα και στο
Υπουργείο Εξωτερικών αφορούν περιπτώσεις παράνομης κατοχής και
διακίνησης συναλλάγματος. Απόδειξη του ότι οι σοβιετικές αρχές είχαν
στόχο την καταπολέμηση της λαθραίας εμπορίας συναλλάγματος και όχι τις
εθνικές μειονότητες ή τις περιουσίες τους αποτελεί η αφήγηση του
παρακάτω σχετικού περιστατικού: «Κατά την επίσκεψή τους στο σπίτι μας,
οι άνδρες της ασφάλειας πήραν μαζί τους και όλα τα χρυσαφικά της μάνας
μου. Αυτά της τα επέστρεψαν μετά την αποφυλάκισή της, αφού κράτησαν τα
δολάρια [πρόκειται για το ποσό των 2.500 δολαρίων, διόλου ευκαταφρόνητο
για εκείνη την
εποχή]»[119]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn120>.
Τα στοιχεία που ενισχύουν ακόμα περισσότερο τη θέση ότι ο
προσανατολισμός των ενεργειών της σοβιετικής κυβέρνησης βασιζόταν σε
ταξικά και όχι σε εθνικά κριτήρια, έχουν να κάνουν και με το γεγονός ότι
επικεντρώθηκαν σε όσους «ασκούσαν διάφορα επικερδή επαγγέλματα και ήταν
ευκατάστατοι… άρχισαν πρώτα απ’ αυτούς που είχαν διάφορα επαγγέλματα στα
παλαιότερα χρόνια ή και την εποχή εκείνη και όχι από τους εργάτες και
τους αγρότες».
Σύμφωνα με την ίδια μαρτυρία, στον προσδιορισμό των ατόμων εκείνων που
περιλήφθηκαν στις διώξεις, συνέβαλαν αποφασιστικά «οι συμπατριώτες μας
οι Ελληνες, που ήταν στο κόμμα - είχαν εξέχουσες ή διοικητικές
θέσεις»[120]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn121>.
Από τους Ελληνες που συνελήφθηκαν από την Ελληνική περιοχή, το 32%
προερχόταν από τα κολχόζ (κατηγορούμενοι για σαμποτάζ), το 27% βρισκόταν
σε εξειδικευμένες θέσεις, το 13% κατείχε διευθυντικές θέσεις, το 10%
ήταν υπάλληλοι, το 6% εκπαιδευτικοί, ενώ μόλις το 3% ήταν
εργάτες.[121]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn122>Το
ταξικό υπόβαθρο των ενεργειών των σοβιετικών αρχών δε θα μπορούσε να
ήταν πιο σαφές.
Ενα επιπλέον πολύ σημαντικό στοιχείο που προκύπτει από την έρευνα του
Ιβάν Τσούχα, καθώς και από τις μαρτυρίες που χρησιμοποιούνται στο άρθρο
του «Ταχυδρόμου», είναι ότι /η επιλογή ατόμων που κρίνονταν ύποπτοι
γινόταν κατά κύριο λόγο, όχι από τις σοβιετικές αρχές, αλλά από τα
τοπικά εθνικά συμβούλια των ίδιων των Ελλήνων της ΕΣΣΔ./ Και σημειώνει
ειδικότερα ο Ιβάν Τσούχα «που δεν μπορεί να κρύψει την απορία του», πως
/«σχεδόν κανένας από τους επιζώντες των γκουλάγκ αλλά και από τους
συγγενείς των θυμάτων εκείνης της περιόδου δεν εκφράστηκε αρνητικά για
τον Στάλιν/… Αντίθετα, όλοι κατηγορούν τον Γιεζόφ, που ως διευθυντής της
NKVD, είχε την ευθύνη για το σχεδιασμό των διώξεων, αλλά και τους
Ελληνες που κατέδωσαν τους ομοεθνείς
τους…»[122]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn123>!
Υπήρχαν βέβαια και περιπτώσεις ανθρώπων που συνελήφθησαν μετά από
κατηγορίες συντοπιτών τους, οι οποίοι -σύμφωνα πάντα με τους
κατηγορούμενους- τους σύναψαν διάφορα αδικήματα εξαιτίας προσωπικών
διαφορών, αντιδικιών κλπ. Πολλοί από αυτούς στη συνέχεια αθωώθηκαν και
κατάφεραν να αποκαταστήσουν την υπόληψή τους, λαμβάνοντας ακόμα και
υπεύθυνες θέσεις στο σοβιετικό
κράτος.[123]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn124>
Ενα σημαντικό στοιχείο, ωστόσο, που δεν αναφέρεται πουθενά στη σχετική
βιβλιογραφία είναι το γεγονός ότι /ένας μεγάλος αριθμός εξ αυτών που
συνελήφθησαν την περίοδο 1937-1939 αφέθησαν ελεύθεροι μέσα σε σύντομο
χρονικό διάστημα/. Σύμφωνα με σχετική έκθεση της Ελληνικής Πρεσβείας στη
Μόσχα, μόνο κατά το έτος 1938-1939 αποφυλακίστηκαν πάνω από 755 άτομα:
αριθμός που εκτιμάται πολύ μεγαλύτερος από την ίδια την Πρεσβεία λόγω
έλλειψης συνολικής
εικόνας.[124]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn125>
Οσον αφορά τέλος τα νούμερα που παρατίθενται (15.000 εκτελεσμένοι και
20.000 φυλακισμένοι στα γκουλάγκ) δεν αναφέρεται συγκεκριμένη πηγή, ώστε
να καταστεί δυνατή η διασταύρωσή τους (τα νούμερα τα δίνει ο Ιβάν
Τσούχα, αλλά δεν αναγράφεται η πρωτογενής πηγή). Αλλοι κάνουν λόγο ακόμα
και για 200.000
εκτοπισμένων.[125]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn126>Η
μόνη διασταύρωση που μπορούμε να κάνουμε εμείς είναι με τα στοιχεία που
παρατίθενται από μια παρόμοια έρευνα με βάση τα επίσημα κρατικά αρχεία
της ΕΣΣΔ και κάνουν λόγο για 2.610 έλληνες εκτοπισμένους το 1942
(αριθμός που έπεσε στους 1.247 το
1947).[126]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn127>Από
την άλλη μεριά, ο συνολικός αριθμός των μετεγκατεστημένων σύμφωνα με τα
αρχεία της KGB(αναφέρονται ως «ειδικοί μέτοικοι») μέχρι το 1953
ανερχόταν σε 14.760. Η γεωγραφική κατανομή τους επίσης δείχνει ότι
ελάχιστος αριθμός εξ αυτών εγκαταστάθηκε σε περιοχές της Σιβηρίας, ενώ η
συντριπτική πλειοψηφία τοποθετήθηκε σε προάστια μεγάλων αστικών κέντρων
(στις πόλεις Molotov, Sverdlovsk, ακόμα και στη
Μόσχα).[127]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn128>Ενδεικτικό
του «μαγειρέματος» των στοιχείων από διαφόρους μελετητές είναι το
γεγονός ότι στον υπολογισμό των εκτοπισμένων επί Στάλιν συμπεριλάμβαναν
ακόμα και τους πολιτικούς πρόσφυγες που κατέφυγαν από την Ελλάδα στη
Σοβιετική Ενωση μετά την υποχώρηση του
ΔΣΕ.[128]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn129>Τέλος
η αφερεγγυότητα του ιδεολογήματος περί «μαζικών διώξεων» και
«γενοκτονίας» αποδεικνύεται και από τη συνεχόμενη αυξητική πορεία του
συνολικού αριθμού των Ελλήνων στην ΕΣΣΔ, η οποία σε καμιά απολύτως
περίοδο δεν παρουσιάζει μείωση ή
στασιμότητα.[129]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn130>
Οι οποιεσδήποτε ενέργειες από πλευράς σοβιετικού κράτους είχαν
συγκεκριμένα αίτια και σκοπούς που καθορίζονταν από το χαρακτήρα της
ταξικής πάλης στις δοσμένες ιστορικές συνθήκες. Εν τέλει αφορούσαν μια
μικρή μερίδα των Ελλήνων στην ΕΣΣΔ. Η πλειοψηφία του ελληνισμού στη
Σοβιετική Ενωση απέδειξε έμπρακτα την εκτίμηση και αφοσίωσή του στο νέο
κοινωνικοπολιτικό καθεστώς κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Χιλιάδες Ελληνες πολέμησαν στην πρώτη γραμμή ενάντια στη φασιστική
επίθεση και έδωσαν τη ζωή τους για την υπεράσπιση της σοσιαλιστικής τους
πατρίδας. Ακόμα και σε περιοχές κατεχόμενες από τους Ναζί, δεν ήταν
λίγοι οι Ελληνες που έσπευσαν μαζικά να ενισχύσουν τις γραμμές των
παρτιζάνων που δρούσαν στα μετόπισθεν. Σύμφωνα μάλιστα με τη μαρτυρία
ενός Ελληνα από την Κριμαία «κάθε δεύτερη ελληνική οικογένεια είχε έναν
αντάρτη»[130]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn131>.
Ωστόσο υπήρχαν και εξαιρέσεις. Τις εξαιρέσεις αυτές αφορούσαν και οι
ενέργειες των σοβιετικών αρχών έναντι μιας μερίδας Ελλήνων την περίοδο
1946-1949. Οι διώξεις μερίδας ανθρώπων που ανήκαν σε μια σειρά
μειονοτήτων που πραγματοποιήθηκαν κατά την περίοδο μετά τον πόλεμο είχαν
πολύ διαφορετικά κριτήρια, τα οποία παραθέτονται σε σχετικά έγγραφα του
Λαϊκού Επιτροπάτου Εσωτερικών Υποθέσεων: «Στην περίοδο της γερμανικής
κατοχής σημαντικό μέρος του βουλγαρικού πληθυσμού συμμετείχε ενεργά στην
εφαρμογή μέτρων για τη συγκέντρωση σιτηρών και τροφίμων για το γερμανικό
στρατό… Σημαντικό μέρος των Ελλήνων, ιδιαίτερα στις παραλιακές πόλεις με
την εισβολή των κατακτητών ασχολούνταν με το εμπόριο και την ελαφριά
βιομηχανία… οι Εθνικές επιτροπές των Αρμενίων… έκαναν προπαγανδιστική
δουλειά για “Ανεξάρτητη Αρμενία”». Ο συγγραφέας που παραθέτει και το
παραπάνω ντοκουμέντο επιχειρεί στη συνέχεια να δικαιολογήσει τα
αδικαιολόγητα, λέγοντας πως ήταν απόλυτα φυσιολογικό για μια μερίδα των
Ελλήνων «αντί να πεθάνουν από την πείνα» να προτιμήσουν «να ασχοληθούν
με το εμπόριο και την ελαφριά
βιομηχανία»[131]<http://www.komep.gr/2006-teyxos-4-5/o-pontiakos-ellhnismos-sth-sobietikh-enosh-mythos-kai-pragmatikothta#_ftn132>.
Ξεχνάει ίσως ότι τους αντίστοιχους ανθρώπους στην Ελλάδα τους
καταδικάζανε ως συνεργάτες των κατοχικών δυνάμεων και τους εκτελούσαν
επί τόπου (συγκριτικά οι σοβιετικές αρχές υπήρξαν ομολογουμένως πολύ πιο
μεγαλόψυχες περιοριζόμενες στη μετεγκατάσταση μακριά από τις συνοριακές
περιοχές ή τον εκτοπισμό τους). Για να μην αναλογιστούμε καν τι θα
συνέβαινε αν ο καθένας την εποχή αυτή λογάριαζε μόνο την επιβίωσή του
και δεν έκανε θυσίες για την απελευθέρωση του συνόλου. Ευτυχώς η
συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού, όπως και άλλων λαών, δε θεώρησε
εκείνη τη στιγμή αυτή τη στάση δικαιολογημένη…
συνεχίζεται
________
Orasi mailing list
για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση
[email protected]
και στο θέμα γράψτε unsubscribe
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας
στείλτε email στην διεύθυνση
[email protected]
διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα
http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net
Για το αρχείο της λίστας
http://www.mail-archive.com/[email protected]/
Εναλλακτικό αρχείο:
http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/
παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011)
http://www.freelists.org/archives/orasi
__________
NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού
http://www.nvda-project.org/
_____________
Κατάλογος ηχητικών βιβλίων για ανάγνωση
http://www.hostvis.net/audiobooks/katalogos.xls
Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που
λειτουργούν οι φορείς των τυφλών
____________
