Minangkabau Sabana Istimewa
* Dicigok Ranah Minangkabau
dari saisuak lah istimewa
Manga kini takah bagalau
mungkin ijuak indak basaga
* Maliek parak Bundo Kanduang
paganyo lah ado nan umpang
ado nan rabahnyo kadalam
rabah kalua ado pulo
ka disisik jo talang sariak
rotan pangabek sulik dicari
Musik rang kini badantuang-dantuang
tasisiah sajo Salawat Dulang
gaganyo ka Bukik Marapalam
gauangnyo sampai ka Gunuang Sago
Singgalang Marapi kok mamakiak
tangih nan indak tapujuak lai
Mambaco tulisan Angku Darman Moenir di koran Singgalang 6 Januari 2015,
ditambah pulo jo tulisan Angku-angku nan cadiak candokio di koran-koran lain
nan mampakatokan DIM (Daerah Istimewa Minangkabau), nan sadonyo tu disampaikan
liau ka ambo, manggaritih lo tangan ko nak baraja manulih, bialah jari lah
muloi manggaretek dikayai juo.
Dek karano nan dipakatokan ko nagari awak, untuak kaparaluan awak, izinkan ambo
manulih jo bahaso awak, kalo kato Prof. Arief Rachman “bahasa ibu”.
Dari tulisan nan dibaco, baiak nan dikarateh laweh ataupun nan singgah
disalapah batuah ambo, kiro-kiro ado tigo pandapek:
Partamo “lah mandadeh dek yakin”, kaduo “jaaan lai”, nan katigo “nambek cah”.
Ambo satuju bana kasado pandapek tu, malah sanang ati manyimaknyo.
Tantu ado nan batanyo-tanyo dalam ati, baa lo pangana gaek ko, co Balam Jambi,
ka sia sajo inyo maangguak.
Jaan badatak-datak ati dulu, coiko sabananyo: Ambo mambayangkan pandapek nan
takah bagalau tu bak ombak basilang di lauik, masiang-masiang jo arah
surang-surang, tapi baa kabaa maampehnyo “katapian” juo. Ikolah nan
manyanangkan ati, sabab dasar pamikiran kasadonyo tu pasti samo, iyolah “kasiah
jo cinto” Minangkabau.
Nan diarokkan mudah-mudahan dek lah panek maampeh, samo-samo duduak dilapiak
nan salai baiyo batido, bialah bak kayu basilang dalam tungku, disinan api
mangkonyo iduik, api nan indak kijok-kijokan, manggalagak indak malimpah, nasi
masak indak lambiak badatuih, dek aia nan sadang elok indak dikadang, samalero
mamakannyo, bialah jo sambalado uok taruang pucuak parancih, samba “babali”
indak mandayo lai. Tapi jan lupo dek pandai “mandeh” maambuih saluang, apinyo
rato bak dirageh, ikua pariuak indak maupek.
Nan mancameh ado pandapek nan indak tadanga tapi dapek disimak kiro-kiro bak
nangko:
“suko ati nyo lah, awak ka coiko juo”.
Raso dibao naiak pareso dibao turun, kok diinok-inokkan masuak aka juo pandapek
nan coitu, walaupun agak sulik ditarimo aka.
Sajak tasumbuanyo angan-angan DIM ko, pasal 18 UUD 1945 lah jadi buah bibia
pulo. Dalam pasal 18 UUD 1945 “nan asli” iyo ado tatulih antaro lain tantang
“hak-hak asa usua dalam daerah-daerah nan basipaik istimewa”. Dalam “Penjelasan
UUD 1945” tu disabuikkan salah cieknyo Minangkabau. Tantu indak mancirupuih
baitu sajo Minangkabau tamasuak nan istimewa, pasti PPUPKI (Panitia Penyelidik
Usaha-usaha Persiapan Kemerdekaan Indonesia) nan mambuek UUD 1945 lah mamahami
bana baraso Minangkabau memang istimewa, lain dari nan lain, sajak baratuih
taun sabalun Indonesia Mardeka.
Kalo kini kito nak mamintak dilewakan pulo jo namo DIM, apo indak samo jo
mamintak barang nan lah ado diawak, tapi mungkin dek lah lamo lupo dima
tasaleknyo, antah lah balumuik tasaok lunau, antah lah mumuak dek anai-anai,
antah lah linyak talunyah dek urang lalu dek parak Bundo takah indak bapaga,
namun awak tatap maraso punyo. Dek kini jaman sagalo bamerek, tantu iyo indak
salah kalo ado nan bausao mamintak merek pulo.
Masalahnyo, apo salah kalo ado nan mampatanyokan:
1. Lai juo kolah dimakan “patuik” jo “mungkin” barang nan kadimintakkan merek
tu ? Lai indak barubah isinyo ?
Kito caliak salah ciek pokok karehnyo untuak mintak merek DIM nan banamo
ABS-SBK, nan tiok insan Minangkabau pasiah bana manyabuiknyo.
a. Cubo disigi nan “A” nyo sangenek.
Manuruik Angku Dt. B. Nurdin Yakub (Minangkabau Tanah Pusaka 1987), Adaik jo
Budi kaik bakaik, sainggo “urang nan babudi adolah urang nan baradaik, urang
nan baradaik adolah urang nan babudi”.
Kato gaek saisuak, “budi” ko adolah barang nan murah-murah sarik, kadibali
indak ado dijua urang, baabih tapak sipatu mancari kasagalo toko indak kabasuo.
Dikatokan murah sabab agak sa-sen indak ka kalua pitih doh untuak mandapeknyo.
Niniak muyang kito walaupun urang indak basikola, pangananyo “malangkaui maso”.
Baliau-baliau tu bukan sajo manyabikkan buahnyo untuak “anak baranak” tapi
manyamaikan baniahnyo dilubuak ati anak jo kamanakan sacaro turun tamurun.
Dimato nan gaek-gaek kini masih tabayang-bayang mandeh, etek jo anduang sambia
manyalisiak kapalo anak gadihnyo mancilotehkan pitua-pitua baa manjadi padusi
Minang, muloi dari caro mangecek (kato nan ampek) sampai ka Amban Puruak Aluang
Bunian, kadang-kadang jo dendang nan mandayu-dayu manyalinok kalubuak ati.
Baitu pulo ayah, mamak jo inyiak ka anak laki-laki, biasonyo sadang minun kawa
sudah makan.
Anak laki-laki bialah lalok di surau bukannyo lapeh laleh sajo, sacaro bagilia
ado Mak Katik, Mak Pandeka jo Angku Datuak nan mambimbiang sasuai jo panaruahan
baliau tu surang-surang.
Kalo nan bujang talampau mudo balun mandanga curito ko, biasonyo mambirutun
sambia malengah: “itu lah anyuik gaeek, indak lepel untuak mama, tante, oma,
papa, om jo opa jaman kiniko” (?)
Mungkin sajo ado nan lupo, kabanyo labiah dari saparo pamimpin-pamimpin nan
mampajuangkan kamardekaan Indonesia ko adolah urang Minang. Indak takuik atau
manyasa kalua masuak pinjaro, malah dibuang ka Boven Digul sampai ka Banda
Neira bagai (ingek: bukan karano korupsi). Kasadonyo pamimpin-pamimpin tu iduik
sampai jadi urang adolah dijaman kuno tu…
Mangecek masalah “Adaik” ko, rasonyo lah siang bak ari tarang bak bulan, kito
lah samo-samo manyimak baa saisuak baa kini, baa sabananyo baa nan tajadi,
antah lah lungga nan babuhua mati, nan babuhua sintak antah lah lapeh tali…
* Baa rumah mangko baroyak
Antah gunuang maurak selo
Antah pulau bakisa duduak
Antah lungga sagalo pasak
Antah bumi nan lapeh punco
Antah “sandi” nan lah tapuruak
Bialah saluang sajo nan manyudahkan.
b. Disilau pulo “S” nyo sapinteh.
Ikopun tamasuak nan istimewa di Minangkabau, sabab satu-satunyo suku bangso di
Indonesia nan baagamo tungga yaitu “Islam”. Kalo ado nan bukan Islam, inyo
“diusia” dari kaluarga/kampuang, gugua sagalo “hak” nyo sabagai urang Minang.
Itu saisuak, kini baa nyo (?).
* Jalan diasak urang lalu
cupak dipapek rang manggaleh
Kini kok icak indak tau
isuak kok anyuik indak tapinteh
Jauah sabalun Orde Baru, di Minangkabau lah banyak tampaik-tampaik “Pandidikan
Islam” nan tanamo, rasonyo indak ciek juo nan pakai istilah “pesantren” jo
“santri” ataupun “pontren”. Buahnyo boneh-boneh, malah sampai di lua Ranah
Minang dinikmati sarato dihormati urang. Taun 1342 H/1923 M badirinyo Perguruan
Diniyyah Puteri Padang Panjang.
* Almadrasatud Diniyyah lil Banaat
nan ditaruko dek Encik Rahmah
baitu namo mulo badiri
samak baduri nan liau tabeh
Sampai kiamaik tatap manfaat
bukan hanyo salingkuang rumah
bukan hanyo salingkuang nagari
kasubarang lauik buahnyo rareh
* Encik Rahmah kato rang saisuak
Diniyyah Puteri buah tangannyo
muriknyo basalendang balilik
jadi idaman anak padusi
Tagaknyo anggun pantang tarumuak
kaparuik bumi cangkam ureknyo
pucuak manjulang manjangkau langik
labiah bak cando lantak basi
* Liau nan usah dibandiang-bandiang
mungkin sarupo indak saroman
lai saroman indak saulah
indak ado duonyo di dunia
Urang karajo bagiriang-giriang
barabuik gala jadi pahlawan
liau babuek karano Allah
indak maarok bintang Kajora
* Pitaruah indak liau unyikan
pasan indak liau turuik-i
hanyo disarahkan ka Nan Satu
Di nan mudo tasandang baban
patah tumbuah ilang baganti
limau jan tasaok dek binalu
Itu kan curito sabalun Orde Baru, baa pulo sajak jaman Orde Baru sampai kini.
Ambo salin saketek tulisan Angku Nasaruddin Umar (bakeh wakia Mantari Agamo),
dalam koran Rakyat Merdeka tanggal 26 Desember 2014:
…Proses masuknya Islam di Indonesia melalui apa yang disebut Taufik Abdullah
dengan “relativering process”, yaitu melalui jalan damai, melewati proses tawar
menawar antara eksistensi nilai-nilai lokal dan nilai-nilai universal Islam.
Sebelum Islam melakukan Islamisasi terlebih dahulu harus merelakan dirinya
mengalami proses Indonesianisasi. Karena itu, Islamisasi di Indonesia
menurutnya harus dianggap sebagai “on-going process” yang harus selalu
dilanjutkan…
Manyimak apo nan disampaikan Angku Taufik Abdullah, dek karano budaya
Minangkabau lain dari nan lain, tantu pakambangan Islam di Minang indak mungkin
samo jo daerah lain, khususnyo jo Jawa. Ma’af sabalunnyo, iko pandapek ambo
surang, antah iyo antah indak, jaan masuak asi amek, maklumlah takok-takok uok,
kalo kato mak Kari Garejoh indak ilmiah.
Birowari sabalun Islam masuak ka Jawa, agamo Hindu jo Budha lah kuaik tagaknyo
di sinan, langkok jo tampaik-tampaik pandidikan agamonyo nan banamo “pesantren”
(DR. H. Shofwan Karim Elha, MA., Singgalang 17 Oktober 2008). Kutiko Islam lah
masuak, tantu para ulama baniaik pulo nak mambuek tampaik pandidikan Islam,
mako dibueklah Madrasah Islam. Mungkin indak sasuai jo nan diarokkan alias
kurang dilengong urang, mako tibo pangana nak mamakai siasek (mungkin ado urang
Minang nan mambisiakkan) “diiyokan nan di urang dilalukan nan di awak”. Indak
doh lai, bisuaknyo langsuang dituka mereknyo jo “pesantren Islam”, baru
bagaduru urang mandaftar. Baitu juo kalo ado acara bado’a syukuran sudah panen
gadang, musti dipanggang kumayan putiah, jadi malah. Kalo marayokan taun baru
Hijriyah (R.M. 16 November 2012), musti babarih taratik “maikua” kabau nan
diyakini sabagai katurunan Kiai Slamet, kok ‘u‘uk kabau tu di jalan,
diparabuikkan barang tu, jadi juo…
Mungkin barangkali “on-going process” nan dimukasuik Angku Taufik Abdullah alun
cukuik banyak nan lah dijalankan, para ulama nan disabuik Wali Songo tu lah
wafat, sadangkan umaik nan tingga alun pulo langkok dapek pitua tantang apo
sajo nan musti diluruihkan, lagi pulo indak ado titah rajo. Sainggo umaik
barikuiknyo maanggap baa kaadaan nan ditinggakan Wali Songo tu, itulah nan
batua, musti ditaruihkan indak barani maubah takuik kualaik…
Kalo di Minang mungkin sarupo di Jawa tu juo daulunyo, tapi sajak awa abaik 19,
sasudah H.Miskin, H.Sumaniak jo H.Piobang pulang dari Makah, baliau-baliaulah
nan mamulai garakan pamurnian ajaran Islam indak tarago baago-ago atau batulak
ansua, tibo dimato indak dipiciangkan tibo diparuik indak dikampihkan (Ahmad
Rifa’i, Perjuangan 29 Ulama Besar Ranah Minang).
Tapi sajak Orde Baru, muloi pulo parubahan-parubahan di Ranah Minang, mungkin
disabuik “kamajuan”. Antaro lain, sagalo tampaik-tampaik pandidikan Islam di
Minang musti pakai istilah “pesantren”. Dek tapaso kabaa juo (DR. Shofwan Karim
Elha, Singgalang 17 Oktober 2008).
Kini indak tapaso lai, tapi ampia kasadonyo nan lamo ataupun baru mamakai namo
pesantren. Mungkin pulo ado nan maraso labiah gagah mamakai namo Pesantren Aia
Tajun dari pado Madrasah Aia Tajun atau Surau Aia Tajun. Salah ? Tantu indak,
sia pulo nan barani manyalahkan, kan indak malangga Undang-Undang.
Ado pulo nan bapandapek bialah urang Hindu bana nan punyo istilah tu, dek
mukasuiknyo “tampaik pandidikan agamo”, kadia lo nyo kok dipakai diawak, lagi
pulo kan lah umum kini.
Batua, musajik, kuil, gereja samo-samo tampaik ibadah, kiro-kiro baa kalo
diganti urang Musajik Al Ichlas jo Gereja Al Ikhlas atau Kuil Al Ichlas ?
Pulang maklum ka nan cadiak candokio.
Nampaknyo kini takah lah ado “kasapakatan”, untuk “maikua” caro-caro urang
subarang tu. Kalo daulu tando baco nan diajakan guru mangaji hanyo, alif barih
di ateh “a” barih di bawah “i” barih di dapan “u”. Dek di subarang ado pulo
bunyi “o”, kito patuah pulo, sainggo urang manyabuik Alloh, sodakoh, Romadhon,
umroh, awak lah sato lo. Urang manyapo awak “mbak”, “mas”, jadi juo, diurang
“pendopo”, “alun-alun”, “blusukan”, awak indak amuah kalah lo. Kok sampai lo ka
lapau Uwo Pulin curito ko, pasti mak Udin Kuriak nan partamo mangatokan: “Itu
kan soal ketek, indak paralu digadang-gadangkan tu doh”. Batua bana,
mudah-mudahan batu ketek indak manaruang.
(ma’af gadang-gadang Angku Es Pe, tabao rendong anggota).
Sagalonyo ko dipapakan bukan karano banci, bingik, apo lai manyalahkan,
sakali-sakali bukan, jauuuah nan bak kian tu Angku. Kito mahormati siapopun
urangnyo apopun kayakinannyo salamo indak manyeso kito. Inyo dinyo awak diawak,
kito kan punyo “ceno” surang-surang dalam rumah gadang Bhineka Tunggal Ika ko.
Cuma nan takana, lai nan diawak apo paralu dituka jo nan diurang.
Rasanyo alun ka lupo papatah kuno “lalu pinjaik lalu kulindan”, pinjaik buliah
batuka bilo sajo, kulindan alun kaputuih salamo jaitan alun sudah. Kok takalok
“rono” kain lah barubah, awak tasintak ari lah patang, nan taicia indak
tajapuik lai.
Dikubiak-kubiak buku lusuah, sajak taun limo puluhan anai-anai lah muloi
mangupia-ngupia tunggak tuo.
Indak sio-sio Angku Ambiar Lani dalam tulisan Liau di Haluan 14 November 2014
nan mangutip pandangan Prof. Selo Sumardjan taun 1978 nan mangatokan:
“Kehidupan budaya atau kehidupan berbudaya, identik dengan kehidupan ikan di
tengah samudera, yang besar memakan yang kecil yang kuat mengalahkan yang
lemah”.
Mungkin kok lai ado nan ka tagalitiak.
* Nan manang alun tantu batuah
nan sudah alun tantu ka conto
Elok jalimek maninjau jarah
jan takicuah dipandangan mato
2. Lai juo kolah tabukak loket tampaik mamintak merek tu ?
Baa mangko baitu, cubo kito simak UUD 1945 nan lah diurak ungkai ampek kali ko.
UUD 1945 asli tadiri dari: 1. Pembukaan 2. Pasal-pasal 3. Penjelasan.
Sasudah diurak ungkai, lah dikunci jo pasal II Aturan Tambahan nan babunyi:
Dengan ditetapkannya perubahan UUD ini, UUD Negara R.I. tahun 1945
terdiri atas “Pembukaan” dan “Pasal-pasal”.
Liek lo bunyi pasal 18b ayat 2 UUD 1945:
Negara mengakui dan menghormati kesatuan-kesatuan masyarakat hukum adat
beserta hak-hak tradisionalnya “sepanjang masih hidup” dan sesuai dengan
perkembangan masyarakat dan prinsip NKRI yang diatur dalam Undang-Undang.
Nan cadiak candokio nan arih bijaksano tantu labiah paham manyimak nan tasirek
dalam tigo kato “sepanjang masih hidup” tu, kok io juo nak mambangkik batang
tarandam, tantu labiah paham pulo manimbang ma nan labiah paralu antaro “merek”
jo “mutu”, sainggo Minangkabau nan bukan sajo marupokan pusako nan kito
paliaro, tapi juo pitaruah dari anak cucu kito nan alun laia, baa supayo
didapek-inyo isuak lai indak tasio-sio, tatap jombang dalam nan rami, tacelak
tampak jauah, tampaik batanyo diurang cadiak, tampaik baguru diurang pandai.
Insyaallah.
Alam Takambang Jadi Guru baa pulo manyimaknyo, sagalo nan nampak apo lai
dipikia diinok-inokkan, atau indak tarago dipikia lansuang ditiru, tantu hanyo
kito pulo nan dapek manjaweknyo.
* Minangkabau Ranah Pusako
Rumah Gadang sambilan ruang
sawah dilereng tingkek batingkek
Surau Musajik lambang Nagari
Adaik jo Syarak pidoman iduik
Kito indak sato manaruko
indak manambah jan mangurang
maso katibo nan diingek
bantuak boneh kok indak barisi
apolah gala nan ka patuik
* Surau Nyiak Djambek Surau Parabek
Surau Nyiak Tjandoeang tanamo pulo
banyak mancetak urang santiang
urang cadiak sarato saliah
musaua bana maso saisuak
sarang alemu bak mato aia
Dunie baputa indak taambek
kito tabao dilenongnyo
indak sato awak tapalantiang
dipilah sabalun dipiliah
tampaik bagantuang jan nan lapuak
tampaik bapijak jan alia
* Pisang diparak lauak ditabek
dangau kok tingga pipik kuaso
Adaik jo syarak duo sakabek
buhua kok lungga Nagari seso
* Sabuang salapeh ari patang
simbek pandeka manyudahi
silek abih sasaran tingga
Gaek taragak randang kacang
antah lupo indak bagigi
kacang maempa suok kida
* Kok ado tuan nan talantuang
bari ma’af malah ambo
diakiraik jan jadi baban
Iyo sangajo ambo singguang
kok indak kini antah bilo
pado lalok jadi rasian
Bogor, 21 Februari 2015
Panulih “Parantau Minang tingga di Bogor”,
Muchtar Yazra, St. Rajo Endah
--
.
* Posting yg berasal dari Palanta RantauNet, dipublikasikan di tempat lain
wajib mencantumkan sumber: ~dari Palanta R@ntauNet~
* Isi email, menjadi tanggung jawab pengirim email.
===========================================================
UNTUK DIPERHATIKAN, yang melanggar akan dimoderasi:
* DILARANG:
1. Email besar dari 200KB;
2. Email attachment, tawarkan & kirim melalui jalur pribadi;
3. Email One Liner.
* Anggota WAJIB mematuhi peraturan (lihat di http://goo.gl/MScz7) serta
mengirimkan biodata!
* Tulis Nama, Umur & Lokasi disetiap posting
* Hapus footer & seluruh bagian tdk perlu dlm melakukan reply
* Untuk topik/subjek baru buat email baru, tdk mereply email lama & mengganti
subjeknya.
===========================================================
Berhenti, bergabung kembali, mengubah konfigurasi/setting keanggotaan di:
http://groups.google.com/group/RantauNet/
---
Anda menerima pesan ini karena Anda berlangganan grup "RantauNet" dari Google
Grup.
Untuk berhenti berlangganan dan berhenti menerima email dari grup ini, kirim
email ke [email protected].
Untuk opsi lainnya, kunjungi https://groups.google.com/d/optout.