| LICNI STAV | Protosindjel Sava (Janjic) |
Kakav je stvarni odnos Rimokatolicke crkve prema stradanju pravoslavnih hriscana na Kosovu
Biskupov refren o "politickim crkvama"
Uoci velikog hriscanskog praznika Bozica i najava o predstojecoj poseti visoke delegacije Svetog arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve Rimu sasvim se legitimno postavlja pitanje kakav je stvarni odnos Rimokatolicke crkve prema stradanju pravoslavnih hriscana na Kosovu i Metohiji. U prvi mah moze se odmah reci - veoma kontradiktoran. Dok je, s jedne strane u italijanskoj javnosti sve vise clanaka u kojima se govori o varvarskom unistenju vise od sto pravoslavnih crkava na Kosovu i Metohiji nakon zavrsetka rata i dok italijanska vlada obecava pomoc u obnovi srpskih spomenika kulture na Kosovu i Metohiji, rimokatolicke strukture u Pokrajini ostaju na pozicijama velikoalbanskog istorijskog revizionizma i direktno ili indirektno podsticu teorije da su pravoslavni Srbi dosljaci na Kosovu i Metohiji i da su zapravo najznacajnije srpske crkve i manastiri rimokatolicki i albanski.
Biskupska konferencija Jugoslavije i apostolski nunicije u Beogradu dosad nikad nisu javno reagovali na ove tvrdnje, iako su njihovi predstavnici vise puta posecivali ove prostore, tako da nema razloga za verovanje da nisu obavesteni sta njihova braca po veri misle i govore i sta se uci po njihovim skolama.
Ova albanska teorija, mora se priznati, nije novijeg porekla i dosad se mogla naci u mnogobrojnim novijim "istorijskim" knjigama albanskih istoricara, posebno sa Kosova i Metohije. Medjutim, posle zavrsetka rata i pocetka sistematskog unistenja srpskih pravoslavnih crkava i grobalja na Kosovu i Metohiji veoma je zabrinjavajuca cinjenica da je ova teorija dobila legitimitet zvanicnog istorijskog ucenja koje se predaje i djacima u skolama. Ona isto tako postaje izgovor za nastavak kampanje unistavanja srpskih svetinja i proterivanje preostalih pravoslavnih Srba. Medjutim, ova teorija posebno dobija na znacaju zato sto je strateski cilj kosovskih Albanaca da se afirmisu pred svetom kao evropski narod hriscanske tradicije, iako su najvecim delom muslimani.
Za Rimokatolicku crkvu na ovim prostorima to je jos jedna prilika da osnazi svoje pozicije i poveca broj vernika. U ne tako davnom 19. veku rimokatolici su nudili manastiru Visoki Decani veliku finansijsku pomoc i zastitu Austrijske carevine, samo ako pristanu da u molitve ukljuce ime pape. Naravno, monasi nisu pristali i manastir je i dalje cuvao i sacuvao Sveti kralj Stefan, a papino ime se nikad nije pominjalo.
Na cemu rimokatolicki ideolozi sa Kosova i Metohije zasnivaju svoje teorije? Pre svega na istorijski sasvim neutemeljenim cinjenicama po kojima albanski narod ima neprekinuti etnicki kontinuitet iz vremena Rimske imperije i balkanskih Ilira. Po toj logici, Albanci su najstariji hriscani Balkana i sve prve hriscanske crkve od Kopra do Elbasana morale su biti "albanske". Nema nikakve potrebe dokazivati da nijedan narod na Balkanu i celom svetu nema neprekinuti etnicki kontinuitet i da je cela teorija sa naucnog stanovista potpuno besmislena, posebno imajuci u vidu da se Albanci kao poseban narod u sacuvanim istorijskim spomenicima spominju tek od 11. veka.
Posle mnogobrojnih seoba i mesanja naroda sasvim je irelevantno ko vuce od koga poreklo. Po ucenjima novih "istoricara", Srbi su kao Sloveni na prostore Kosova i Metohije pristigli kao dosljaci i naravno porusili ili posvojili sve "albanske" crkve koje su tamo zatekli. Rimokatolickoj crkvi, koja ima sediste u Prizrenu, posebno je za oko zapala katedralna pravoslavna crkva Bogorodice Ljeviske, sazidana jos u vizantijsko vreme, koju je temeljito obnovio srpski kralj Milutin pocetkom 14. veka.
Tu je, takodje, i decanski manastir, koji je po zelji Svetog kralja Stefana Decanskog u 14. veku sagradio franjevac iz Kotora, majstor Vita sa lokalnim srpskim majstorima i klesarima. Cinjenica da je glavni arhitekta bio rimokatolik ne znaci i da je najveca zaduzbina pravoslavnog srpskog kralja bila rimokatolicka crkva. Medjutim, upravo taj argument za albanske istoricare ima naucnu snagu. Medju njima je najdalje otisnuo izvesni Muharem Carabregu koji tvrdi da decanski manastir uopste nije ni podigao srpski kralj Stefan Uros Treci, cija je povelja do danas sacuvana na pergamentu, nego lokalno albansko pleme Gasi (Gashi). Ne prodje ni dan, a da albanska deca u toku leta pored izvora kisele vode ne doviknu monasima: "Idite i ostavite nam nasu crkvu!"
Ove "teze i sinteze" savremenih albanskih istoricara mozda bi bile povod obicnoj sali, kada takve teorije ne bi bile koriscene u ovom politickom trenutku kao ideoloska osnova za organizovani progon i unistavanje srpske pravoslavne kulture i Crkve na Kosovu i Metohiji. Ovakve teorije koje uce albanska deca u skolama jos vise podsticu omladinu da skrnave groblja i bacaju kamenje na monahinje i monahe koji "valjda vec jednom treba da odu sa Kosova i Metohije i ostave albanske spomenike kulture njihovom pravom vlasniku". Na internet prezentaciji "Albanian.com" crkva Bogorodica Ljeviska vec je ubelezena kao najstarija albanska crkva na ovim prostorima. Slicno se tvrdi i za "crkvu Ulpijanu" odnosno manastir Gracanicu, koju je Sveti kralj Milutin, navodno, samo opravoslavio, a koja u stvari pripada albanskoj rimokatolickoj tradiciji.
Ovakvim stavovima pokusava se osporiti znacaj Kosova i Metohije za srpski narod i stvoriti osnova za izgradnju novog kulturnog i etnickog identiteta ove pokrajine, koja je vec gotovo sasvim ociscena od Srba.
Za mnoge Albance je nezamislivo da Kosovo postane nezavisna drzava na cijoj teritoriji vise od 90 odsto najstarijih istorijskih spomenika i dalje pripada srpskom narodu i Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Da cela stvar nije toliko bezazlena, svedoci i situacija u obliznjoj Makedoniji, gde su mnogobrojne srpske pravoslavne crkve i manastiri, koje su podgli srpski srednjovekovni vladari i plemici, preko noci postale zaduzbine "makedonskih kraljeva" i kao takve otudjene od Srpske pravoslavne crkve i njenog naroda. Srpska kulturna javnost veoma je malo obavestena o ovim novim trendovima i cesto samouvereno oseca da joj ne preti nikakva opasnost "jer svet valjda zna kome sta pripada". Nazalost, zivimo u vremenu u kome istorija sve vise prestaje da bude nauka, a postaje ideologija i orudje dnevne politike.
Najbolji pokazatelj ovog trenda jeste vrtoglavi uspeh novog istoricara Balkana, Britanca Noela Makolma, koji je za nekoliko godina sastavio istoriju Bosne i Kosova u dve knjige i napravio ogroman uticaj na politicka zbivanja i shvatanja balkanskih problema.
Njegovu knjigu "Kratka istorija Kosova", koja je vec postala "neosporni" autoritet o istoriji ovog dela Balkana, Albanci dele kao Bibliju svim medjunarodnim posetiocima. Sa istorijske tacke gledista, knjiga je grub istorijski falsifikat koji ima za cilj da relativizuje sve "srpske mitove" od Kosovske bitke, u kojoj su Srbi navodno bili samo sporedni ucesnici, do Velike seobe pod Carnojevicima, koja se, prema Malkolmu, zapravo nikada nije ni dogodila.
Iako je, na primer, ilirsko poreklo Albanaca predmet dugogodisnjih istorijskih akademskih diskusija, u najnovijem elektronskom izdanju Enciklopedije Britanike 2003. to je vec naucna cinjenica, a srpski uticaji u zemlji u kojoj je jos najmanje 40 odsto (ako ne i vise) toponima slovenskog porekla svedeni su na kratko objasnjenje da je srpski car Dusan "zauzeo Albaniju u 14. veku i izvrsio strasan progon albanskog stanovnistva koje je velikim delom pobeglo u Grcku". Ovakvo grubo pojednostavljenje istorije, nazalost, moguce je, jer je to u skladu sa savremenim imidzom Srba koji su "uvek progonili druge i otimali tudje". Slicno je i sa knjigom "Izmedju srpskog i albanskog" koju je napisala Miranda Vickers, britanska istoricarka albanskog porekla, koja sasvim mirno govori o mnogobrojnim "katolickim crkvama koje su Srbi pretvorili u pravoslavne".
Rigidan stav rimokatolickih krugova na Kosovu i Metohiji i njihova podrska novim istorijskim i politickim teorijama sada je glavna prepreka za uspostavljanje normalne saradnje i dijaloga sa Pravoslavnom crkvom. Posle niza zajednickih sastanaka gotovo je izvesno da biskup Sopi nije u stanju da javno prizna pravo postojanja srpskim pravoslavnim crkvama i manastirima kao i da se javno ogradi od teorije o "albanskim crkvama koje su okupirali Srbi". Zanimljivo je da to dosad nije ucinio nijedan drugi predstavnik rimokatolicke jerarhije van Pokrajine. Sopijev stav da su posle rata, valjda s pravom, rusene samo tzv. "politicke crkve" postao je refren kojim albanski ekstremisti opravdavaju mnogobrojne napade i skrnavljenja pravoslavnih svetinja.
Medjutim, cinjenica je da su rusene crkve gradjene od 13. do 20. veka i jedino sto im je zajednicko jeste to sto su srpske i pravoslavne. Zavrsavajuci ovo pisanije nekoliko dana pred pravoslavni praznik Rodzestva Hristovog, postavljam pitanje koliko ce se pored fizickog unistavanja vise od sto crkava i brojnih grobalja nastaviti ubijanje i falsifikovanje srpske istorije i time srpskom narodu oduzeti i ono, mozda, jedino preostalo istorijsko pravo na ovim prostorima. Takodje se otvara ozbiljno pitanje kakav je stvarni odnos Rimokatolicke crkve prema pitanju SPC na Kosovu i Metohiji u svetlu najnovijih "ilirskih i dukljanskih" teorija koje potkopavaju pravoslavni identitet naseg naroda i prostora na kojima je on ostavio svoje najlepse i najvrednije tvorevine.
Imajuci u vidu dosadasnju kontroverznu ulogu Vatikana u srpsko-hrvatskim i srpsko-albanskim pitanjima, razlozi za sumnju izgledaju sasvim opravdani.
Autor je zamenik igumana manastira Visoki Decani
