Šest je vekova kako je despot Stefan Lazarević
proglasio Beograd srpskom prestonicom, nakon što ga je 1403. godine dobio
na dar od ugarskog kralja Žigmunda, u znak savezništva i prijateljstva.
U Povelji gradu Beogradu, prema svedočenju Konstantina Filozofa, Despot
je zapisao: "Nađoh najlepše mesto od davnina, grad Beograd... sazidah ga i
posvetih presvetoj Bogorodici".
Nazvavši ovog srpskog vladara "prvim stvarnim i potonjim počasnim
gradonačelnikom Beograda za sva vremena", poznati humorista Radivoje
Bojičić je period njegove vladavine tom srpskom prestonicom nazvao
"vrhunac beograđanštine" u istoimenom tekstu.
Istok na Zapadu
Po preuzimanju Beograda, koga je zatekao "razrušenog i zapustelog",
despot Stefan je prvo pristupio izgradnji tvrđave Gornji grad. Jer,
"Beograd je bio, pre svega, vojno utvrđenje, opasano dvostrukim zidovima i
dubokim jarkom sa kopnene strane", navodi se u prvoj knjizi trotomnog dela
"Istorija Beograda", čiji je izdavač bila Srpska akademija nauka i
umetnosti.
Prema navodima iz tog kapitalnog dela, dvor i riznica su se nalazili u
Gornjem gradu koji je bio posebno utvrđen, dok je u Donjem gradu, na
padinama brežuljka i u ravnici prema rekama, bilo naselje – kuće trgovaca,
zanatlija i crkve, među kojima je najznačajnija bila beogradska
Mitropolija. Grad je imao i pristanište na Dunavu, ratnu luku, koja je
primala i trgovačke brodove.
U novoj srpskoj prestonici, koju je Despot
osmislio kao Zapad na Istoku, "slobodno su se mešale vizantijska i zapadna
kultura, i tako kulminirale do nečega što zovem zorom renesanse, koja će
se kasnije javiti u Italiji", reči su Vladana Zdravkovića Avakuma,
arhitekte koji je kompjuterski rekonstruisao beogradski grad i zamak
Despota Stefana.
"Orijent koji se u Beogradu bude osećao neće imati zadah štavljene
kože. Imaće miris skladne i obrazovane vizantijske prestonice i
arhitektonsko savršenstvo njenih kupola. Zato je i beogradska zaštitnica
ista kao i carigradska i Svetogorska – njegova Vladičica", zapisala je
Ivana Hadži Popović, u nevelikom romanu "Knez", posvećenom Stefanu
Lazareviću.
Za nešto više od dve decenije koliko je prestonicom stolovao ovaj
"kratkoveki, a najlepši vladalac kojeg je Srbija imala", kako je napisao
Vladeta Jerotić u eseju o despotu Stefanu, od Beograda je stvoreno vojno
utvrđenje i gradsko naselje, privredni, kulturni i crkveni centar Srbije.
Stanovnici Beograda, pretežno Srbi, ali i Dubrovčani, Mleci, Ugari,
uživali su razne povlastice, ukoliko su posedovali "knjigu s pečatom",
neku vrstu lične karte, koja ih je oslobađala raznih "rabota" u korist
vladara i države.
U gradu je Despot od "sviju sa svih strana" sabrao najbogatije ljude i
za malo vremena postala je to gusto naseljena varoš u koju su trgovci,
Dubrovčani ponajviše, donosili tovare svile, kadife, zlatnog brokata,
bisere, trgovalo se oružjem, kao i poljoprivrednim i zanatskim
proizvodima.
U to vreme sazidana je crkva Uspenija prečiste Vladičice – beogradska
mitropolija, a postojali su i drugi pravoslavni hramovi – crkva u slavu
Tri jerarha, crkva Svetog Nikole u krugu bolnice i prihvatilišta za
strance, a 1417. godine je okončana i gradnja crkve Svete Petke, u kojoj
su, prema predanju, počivale mošti ove pravoslavne svetice.
Despot Stefan, koji je u manastiru Resavi osnovao prepisivačku školu,
knjige je "sa usrdijem že i ljubavlju pročitavavše", navodi njegov biograf
Konstantin Filozof, i dodaje da je imao "mnoštvo knjiga po mestima i
manastirima i u domu". Vrlo je verovatno da se ova Despotova biblioteka
nalazila u Beogradu, a ukoliko je tako – "bila bi to prva biblioteka za
koju se zna u gradu", navodi se u "Istoriji Beograda".
Crni oblak nad Beogradom
U maju 1426. godine u Tati Despot je sa Žigmundom pregovarao o mogućem
nasledniku srpskog prestola, pošto nije imao dece. Ugarski kralj se
ugovorom obavezao na priznanje sestrića Stefanovog – Đurđa Brankovića za
naslednika srpskog vladarskog žezla, ali pod uslovom da se Ugarskoj, posle
Despotove smrti, vrate Mačva i Beograd.
"Život ovog velikog ratnika koji je umeo da vrati nadu u srca svojih
saplemenika i kratkotrajnu slobodu u pokorene regije, tog neumornog jahača
koji je stizao svuda u pravi čas dok su huke ratova i zla besnele nad
Balkanom, tog osvajača koji je, koliko veštinom viteza, toliko i mudrošću
i snagom sanjara od razorenog Beograda stvorio, kao prvi srpski graditelj,
rajsko naselje, okončan je, po današnjem kalendaru, 1. avgusta 1427.
godine", zapisala je Svetlana Velmar Janković u tekstu "Bdenje".
"Istog dana kad je Despotu pozlilo u Beogradu je udario strašan grom.
Nebo se već u podne navuklo crnim oblacima da se mislilo da je već noć i
jedva se malo razdanilo u sunčev smiraj", navodi Miodrag Purković u knjizi
"Knez i despot Stefan Lazarević".
"Vođa naroda kao cvet procveta i otpade", reči su Konstantina Filozofa.
Na vest o smrti vladara, koji je "bio poznat rodu svom po zagonetki svojih
očiju", ljudi su "bežali u gradove u strahu od budućih dana. Osobito u
Beograd gde su Beograđani bili u crnini", piše Purković i navodi da kad je
u grad stigao Đurađ Branković "ljudi su opet udarili u plač i ridanje".
Kralj Žigmund je za Stefanovu smrt saznao u Vlaškoj, odakle je odmah
pohitao da zauzme Beograd, došavši pod njegove zidine s vojskom gde je
čekao da novi vladar ispuni ujakovu zadatu reč. Istovremeno, na vest o
smrti srpskog vladara Turci su provalili u Srbiju, uzeli Kruševac i
krenuli u pljačku.
Premda su Beograđani s negodovanjem i strahom primili odluku o predaji
grada, a za mnoge je to značilo napuštanje domova, povlačenje na srpska
područja, pa čak i sklanjanje u Tursku, ipak je "predaja... nesumnjivo
bila mirna", navodi se u "Istoriji Beograda".
"Naslednik despota Stefana, čije je priznavanje od ugarskog kralja bilo
uslovljeno predajom Beograda, nije mogao misliti ni na kakav ozbiljniji
otpor, pogotovo u situaciji kad je Srbiji pretila opasnost s juga", navodi
isti izvor. Već 7. novembra 1427. godine, kralj Žigmund Beograd naziva
"svojim" u pismu kojim poziva zanatlije grada Šoprona da dođu i nasele se
u njemu. Dva dana docnije, pisao je i Dubrovčanima da se grad s tvrđavom
nalazi u njegovim rukama. U vremenu "zla koje ne prolazi", tako čestom u
srpskoj istoriji, Srbija je opet "kao beskućnica tražila i gradila novu
prestonicu – nedaleko, opet na rečnim tokovima i opet samo privremeno",
navodi se u "Istoriji Beograda".
Vesna Arsenić
