Samo neki oblici diskriminacije Srba u Federaciji Bosne i Hercegovine, jednom
od dva ravnopravna entiteta koji zajedno sa Republikom Srpskom čine BiH.
Piše: Slavko Jovičić Slavuj
Ovih dana objavljeni su rezultati istraživanja pod nazivom «Antiksenofobija –
kampanja bazirana na pravima, podršci pomirenju i promovisanju reintegracije
povratničke manjine», koje su proveli Centar za promociju civilnog društva i
nevladina organizacija KJODO. Osnov ovog istraživanja bio je poseban Izvještaj
ombudsmena Federacije BiH o proporcionalnoj zastupljenosti konstitutivnih
naroda u organima vlasti u Federaciji u prošloj godini, te izvještaj Helsinškog
odbora za ljudska prava Republike Srpske.
Analiza koja se odnosi na Republiku Srpsku biće objavljena kao drugi dio
jedinstvenog istraživanja, a za sada su javnosti prezentirani rezultati za
Federaciju i to na osnovu izvještaja i zapažanja tri ombudsmena Federacije BiH.
Ombudsmeni Federacije sačinili su izvještaj na osnovu žalbi građana, koje se
odnose na povrede njihovih prava utvrđenih odredbama amandmana na federalni
ustav, odnosno na nesrazmjernu zastupljenost u organima državne službe.
Ustvari, radi se prije svega o ugroženim pravima povratnika, tačnije srpskog
naroda.
U ranijim godišnjim izvještajima ombudsmena ukazivano je na opstrukcije
povratka i kršenje zakona, što je za posljedicu imalo da se veliki broj
izbjeglica nije vratio u prijeratne domove. To su, na primjer, bile prijetnje,
uznemiravanja, skrnavljenje vjerskih objekata, rušenje grobalja, devastiranje
stanova, paljenje privatnih kuća, izmjene dugogodišnjih naziva ulica i gradova,
izmjene naziva nekih gradova, izgradnja velikog broja novih vjerskih objekata,
postavljanje vjerskih simbola u sredinama koje su nakon rata promijenile
nacionalni sastav stanovništva. Svjesno i planski su formirana tri razdvojena
nacionalna i vjerska ambijenta i u detaljima se veoma brzo i lako prepoznaje
dominacija jednog (bošnjačkog) naroda i poruka drugima da u toj sredini nema
tolerancije i suživota, odnosno da nema mjesta za druge i drugačije. Kad
povratnici vide takva upozorenja u svojoj sredini, nije ni čudo da se ogromna
večina odlučuje na prodaju svoje imovine. Prodaju? Prodaje se sva nepokretna
imovina u bescjenje.
Ovakvo stanje u suštini šalje poruke etničke i vjerske diskriminacije, koja se
manifestuje, prije svega, u pravu pristupa javnim funkcijama ili na pravu na
zapošljavanje u državnim organima ili u javnim preduzećima. Slična je situacija
i u drugim sferama života kao što su obrazovanje djece kroz pravo na vlastitu
kulturu, jezik, religiju, zdravstveno i penzijsko osiguranje, socijalnu
zaštitu, sfera privatizacije koja takođe ima karakter nacionalne privatizacije.
Ombudsmeni su u svim tim svojim izvještajima ukazivali i upozoravali organe
Federacije BiH na to da je povratak izbjeglica i raseljenih osoba ustvari uslov
svih uslova mira i napretka, da je to ustvari ključno političko i socijalno
pitanje za budućnost Bosne i Hercegovine. Međutim, sve ovo vrijeme, oni koji su
obavljali vlast, posebno izvršnu, nisu bili spremni prihvatiti činjenicu da je
različitost izvor bogatstva, ne samo u kulturološkom ili socijalnom, nego i
ekonomskom statusu. Zbog toga je ovo istraživanje bilo pokušaj da se odgovori
na pitanje u kojoj mjeri je danas poštivanje odnosno nepoštivanje ljudskih
prava pripadnika konstitutivnih naroda uticalo da se odnosi, a s tim u vezi i
problemi većine u odnosu na brojčano manje konstitutivne narode u Federaciji
BiH dodatno prodube ili da se poprave, posebno u sferi izvršne vlasti u kojoj
je implementacija unaprijed citiranih propisa najznačajnija s aspekta
ostvarivanja zaštite ljudskih prava. Kako kraj rata odmiče, kako se godine
protekle nakon kraja rata redaju jedna za drugom, umjesto da se poprave, ti
loši odnosi većine prema brojčano manjim konstitutivnim narodima su se
produbili, dakle iako je od rata prošlo skoro 13 godina.
Za analizu katastrofalnog stanja i nepodnošljivog položaja Srba u Federaciji
BiH pokazuju analize koje su rađene samo u 20 opština u Federaciji BiH, deset
kantona i federalne i kantonalne zavode za zapošljavanje. Govoriću o nekim
karakterističnim stvarima, odnosno kantonima. Popis stanovništva nije poznavao
kantone, u to vrijeme ih nije bilo, tako da su istraživanja se morala raditi
na bazi opština. Najkarakterističniji i najdrastičniji je Kanton Sarajevo, u
prvom redu zbog toga što je Sarajevo glavni grad i što bi Sarajevo kao grad i
sarajevske opštine ustvari trebali da budu najmultietničniji, kao što su bili
ranije.
Evo nekih pokazatelja samo za Stari Grad. U Starom Gradu je prije rata bilo 76
posto Bošnjaka, a danas procentualno u opštini radi 95,4 posto Bošnjaka. Prije
rata je u Starom Gradu bilo 10,15 posto Srba, dakle proporcionalno bi sad
trebalo da u opštini bude zaposlen taj procent, međutim, sad ih je 2,9 posto.
Hrvata je prije bilo 2,2 posto, a sada ih je 1,6 posto. Prije rata je bio
veliki procent Jugoslovena (svi pokazatelji govore da se u to vrijeme najveći
broj Srba izjašnjavao nacionalno kao Jugosloveni – npa.) i veliki procent
ostalih (3,2 posto), a sad na ostale pripada negdje oko 0,2 posto. U 17 škola u
opštini Stari Grad, u školske i nadzorne odbore imenovano je 58 članova, a samo
četiri nisu pripadnici bošnjačke nacionalnosti.
U opštini Centar je prije rata bilo 50 posto Muslimana (kako su se tada zvali),
sada ih je takođe 50 posto, dakle sada Bošnjaka, a ostalih je 18,3 posto i
19,74 posto neizjašnjenih. Međutim, i u opštini Centar i u opštini Stari grad
se ljudi izjašnjavaju i kao Bošnjaci i kao Muslimani i kao Muslimani-Bošnjaci i
na taj način se neki od njih broje među ostale, jer se među ostale broje svi
oni koji nisu isključivo Bošnjaci. Naravno da jeste ljudsko pravo da se svako
izjašnjava kako želi, međutim, kod zapošljavanja, to ljudsko pravo jednih ne
može biti na uštrb ljudskih prava drugih. Prema tome, ljudi se mogu
izjašnjavati kako hoće, ali se mora voditi računa i o pripadnostima drugih
naroda. U opštini Centar je prije rata – 1991. godine – bilo 20 posto Srba, a
sada ih ima samo 4,7 posto. Hrvata je bilo 6,8 posto, sada ih je otprilike isto
toliko – oko šest posto. U opštini Centar, u 20 škola i tri javne ustanove za
kulturu, u upravne i nadzorne odbore imenovana su 93 člana, od kojih samo 16
nisu Bošnjaci.
U opštini Novo Sarajevo, Muslimana je bilo 35,6 posto, Srba je bilo 34 posto,
Hrvata je bilo 9,0 posto, a Jugoslovena je bilo 15 posto, međutim, istraživači
nisu mogli dobiti podatke o nacionalnom sastavu opštine, zbog toga što je
načelnik opštine dao odgovor da se ne vodi evidencija uposlenih po nacionalnoj
pripadnosti. Dakle, tu sad imamo 86,7 posto Bošnjaka. Ali, nažalost, ovi podaci
nisu dati direktno iz opštine, nego su istraživači pokušali na neki način
praviti kompromise – prema imenima. Naravno, to je vrlo opasno, postotak može
biti veći ili manji. Jer, kad načelnik nije htio dati te podatke, istraživači
su bili primorani da nekako do tog podatka dođu i na taj način su došli do tih
86,7 posto Bošnjaka.
U opštini Novi Grad, Muslimana je 1991. godine bilo 50,8 posto, a sada ih ima
86,7 posto. Srba je bilo 27 posto, a sada ih ima 3,4 posto. Hrvata je bilo 6,5
posto, a sada ih ima 3,8 posto. U 20 škola, u 13 školskih i sedam nadzornih
odbora je imenovano 87 članova, a samo devet od njih nisu pripadnici bošnjačke
nacionalnosti.
U opštini Ilidža je prema popisu iz 1991. godine bilo 43 posto Bošnjaka, a sada
ih ima 87,8 posto. Bilo je 36,8 posto Srba, a sada ih je samo 4,7 posto. Bilo
je 10 posto Hrvata, a sada ih je šest posto.
Slična situacija je i u opštini Vogošća i u opštini Ilijaš.
U Hadžićima je prema popisu iz 1991. godine bilo je 63 posto Bošnjaka i 26
posto Hrvata, a sada je 98,8 posto Bošnjaka, a samo 1,20 posto ostalih. Prema
tome, opština Hadžići je praktično etnički očišćena. Međutim, situacija nije
bolja ni u ostalim kantonima, ni u ostalim gradovima. Kao ilustraciju može
poslužiti opština Stolac. Prema popisu stanovništva iz 1991. godine, bilo je
43,3 posto Muslimana, 20,9 posto Srba i 33,12 posto Hrvata. Sada je
procentualno 78 posto Hrvata, 20 posto Bošnjaka i samo 2,0 posto Srba.
U gradu Mostaru je 1991. godine bilo 34,6 posto Muslimana, a sada je Bošnjaka
42 posto. Bilo je 33 posto Hrvata, a sada ih je 54 posto. Srba je bilo 18
posto, a sada ih je samo 2,2 posto.
U 25 školskih ustanova na području Kantona Sarajevo, u 15 upravnih odbora su
isključivo Bošnjaci. Radi se, na primjer, o Ekonomskom fakultetu,
Arhitektonskom fakultetu, Filozofskom fakultetu, Pravnom fakultetu,
Poljoprivrednom fakultetu, Stomatološkom fakultetu, Prirodno-matematskom
fakultetu, Veterinarskom fakultetu i Mašinskom fakultetu. U ostalih 10 upravnih
odbora imenovan je samo po jedan član nebošnjačke nacionalnosti.
Sve procjene govore da danas u Federaciji BiH (vlast pod kontrolom
Bošnjaka-muslimana i Hrvata) živi svega 3-4 posto Srba koji su ranije živjeli
na tom prostoru. Dakle, Federacija BiH je skoro etnički očišćena od Srba.
