NOVI REPORTER, Banja Luka, 11. mart 2010
«Sačuvati mir u Bosni – mitovi, izazovi i šanse» Knjiga utemeljenih upozorenja i dobrih namjera Posljednji korak u dugom nizu, koji zaslužuje apsolutni respekt, jeste kolekcija analiza Saving peace in Bosnia – myths, challenges, opportunities, nedavno objavljena u izdanju Fondacije lorda Bajrona. Riječ je o zborniku radova, prezentovanih tokom 2009. na konferencijama i tribinama u Torontu, Vašingtonu i Beogradu, u organizaciji ovog kruga intelektualaca. Deset autora, u sadržajno bogatoj kolekciji sažete forme, na engleskom jeziku, izuzetno stručno i uvjerljivo tumače potencijalnim čitaocima, zapadnim, ali i srpskim, sve nijanse aktuelnog pristupa Vašingtona i pratećih evropskih transmisija moći u odnosu na političku situaciju u BiH Saša Bižić U sjenci kontroverznih zvaničnih odnosa Sjedinjenih Američkih Država i zemalja Evropske unije sa Srbijom i Republikom Srpskom, od početka devedesetih godina prošlog vijeka do danas odvija se interesantna intelektualna komunikacija Zapada i Srba. Međutim, ona nije jednodimenzionalna, jer se unutar takvih relacija, uslovno rečeno, mogu prepoznati dvije škole mišljenja. U prvom slučaju, nije riječ o dijalogu ravnopravnih sagovornika, već o monologu aktera zapadnog akademskog i medijskog establišmenta, uz bespogovorno odobravanje domaćih konzumenata svake pseudomisaone splačine, ukoliko ima vašingtonski ili briselski pečat «moralno-političke» podobnosti. Jer, nema tog istraživačkog napora pomoću koga bi se u sramnoj verbalnoj ili pisanoj zaostavštini Ivana Čolovića, Borke Pavićević i sličnih kreatura, uglavnom okupljenih oko adrese poznate kao «Peščanik», pronašao bar trag neslaganja sa pogledima na Balkan iz ugla Kristofera Hičensa, Bernar-Anri Levija, Gintera Grasa i pokojne Suzan Zontag, pa čak ni njihovih epigona s istočne strane bivše «željezne zavjese», poput Slavoja Žižeka i Adama Mihnjika. Naravno, postoje i alternativne analize ovdašnjih prilika. Za razliku od besprizorne konkurencije, ti drugačiji osvrti na odnose Srba s obe strane Drine i ostalih etničkih zajednica na prostoru bivše Jugoslavije nemaju privilegovan status na globalnoj i lokalnoj javnoj sceni. Posebno mjesto među braniocima istinskih vrijednosti u koordinatama zapadne civilizacije zauzimaju ljudi koji su se od 1994. godine angažovali u Fondaciji lorda Bajrona za balkanske studije. Utemeljena u geografskom trouglu Otava – Čikago - London, ta institucija, od osnivača ser Alfreda Šermana pa nadalje, obilježila je sopstveno trajanje, ali i burne događaje koji su pratili krvavi raspad SFRJ, časnom i dobronamjernom pozicijom kada je riječ o Srbima, ali i spremnošću da najsatanizovanijem narodu u novijoj istoriji konstruktivno ukaže na greške i lutanja. Povampireni klintonisti: Posljednji korak u dugom nizu, koji zaslužuje apsolutni respekt, jeste knjiga Saving peace in Bosnia – myths, challenges, opportunities (Sačuvati mir u Bosni – mitovi, izazovi i šanse), nedavno objavljena u izdanju Fondacije lorda Bajrona. Riječ je o zborniku radova, prezentovanih tokom 2009. na konferencijama i tribinama u Torontu, Vašingtonu i Beogradu, u organizaciji ovog kruga intelektualaca, čija svaka rečenica s punim pravom nastavlja tradiciju čiji je simbol bard engleske i svjetske poezije, koji je izgubio život dajući doprinos borbi balkanskih hrišćana protiv otomanskog jarma, na početku 19. vijeka u Grčkoj. Deset autora, u sadržajno bogatoj kolekciji sažete forme, na engleskom jeziku, tumače potencijalnim čitaocima, zapadnim, ali i srpskim, sve nijanse aktuelnog pristupa Vašingtona i pratećih evropskih transmisija moći u odnosu na političku situaciju u Bosni i Hercegovini. Nije slučajno to što se knjiga pojavljuje u ovom momentu, jer se u predgovoru ukazuje na činjenicu da je, nakon trinaest godina relativne stabilnosti postdejtonske BiH, s dolaskom nove administracije na vlast u SAD, ponovo dobila zamah politika koja «rješenje» vidi u unitarizaciji tamnog vilajeta. U tom kontekstu, posebno su apostrofirane izjave Hilari Klinton, poslije preuzimanja funkcije državnog sekretara, o «nedovršenom poslu na Balkanu», kao i konkretni potezi na terenu, poput pritisaka u režiji podsekretara u Stejt departmentu Džejmsa Stajnberga, tokom pregovora u Butmiru tokom prošle jeseni. Uz podsjećanje da namjera SAD da u BiH izdejstvuje ustavne promjene s centralističkim predznakom počiva na kontinuiranoj iluziji američkih zvaničnika «da će u islamskom svijetu zaraditi ugled, a možda i zahvalnost, ako budu podržavali muslimanske interese u Evropi», predgovor je obilježen i pesimističnom procjenom da će se «nametanje ustavnih reformi nastaviti i u drugoj deceniji 21. vijeka, što je za žaljenje, jer se time samo ometa trajna stabilizacija zapadnog Balkana uopšte, a BiH posebno». A o tome s kolikim uvjerenjem i entuzijazmom sami izvršioci tekuće politike Sjedinjenih Država i Ujedinjenog Kraljevstva učestvuju u deprimirajućem povratku Zapada na «mjesto zločina», svjedoče i krupni retorički zaokreti donedavnog američkog, odnosno, britanskog ambasadora u Beogradu – Vilijama Montgomerija i Čarlsa Kroforda, u godinama nakon odlaska s funkcija, ističu autori «Saving peace in Bosnia» u uvodnom dijelu knjige. Zatim slijede lucidne opservacije autorskog tima Fondacije lorda Bajrona, a otvara ih uvjerljiv negativni odgovor Stivena Majera na pitanje iz naslova teksta «Da li je Bosni potreban 'drugi Dejton'». Logično, u pitanju je vještačka dilema, nametnuta kao prioritet u projekcijama kadrova iz vremena Bila Klintona, povampirenih pod okriljem vlasti sadašnjeg američkog predsjednika Baraka Obame. «Ta grupa je zaslijepljena sopstvenom arogancijom i nepoznavanjem Bosne, Balkana i realnosti međunarodne politike. U stvarnosti, nema nikakvog racionalnog razloga za američko angažovanje u Bosni i na Balkanu. U regiji nema značajnog američkog interesa, dok se Obamina administracija složenih i opasnih izazova drugdje u svijetu», nedvosmisleno ističe Stiven Majer, profesor političkih nauka na Univerzitetu za nacionalnu odbranu u Vašingtonu i bivši analitičar CIA. Ignorisanje jednostavnog imperativa: «Novu bosansku krizu» očekuje i predsjednik Fondacije lorda Bajrona, ambasador Kanade u Beogradu u periodu raspada Jugoslavije Džejms Biset, locirajući njen ključni uzrok u obnovljenom nastojanju Vašingtona da ojača centralnu vlast u Sarajevu na račun Republike Srpske. Međutim, za razliku od vremena kada je posljednji diplomata SAD u SFRJ Voren Cimerman uticao na Aliju Izetbegovića da odustane od već potpisanog Lisabonskog sporazuma o uređenju BiH, Džejms Biset izražava očekivanje da se neće ponoviti gotovo unisona podrška Evropljana američko-bošnjačkom avanturizmu od prije dvije decenije. Takođe, Biset ukazuje i na činjenicu da nasilnik daleko teže ostvaruje ili uopšte ne realizuje vlastite planove, ako mu u tome ne asistira potencijalna žrtva. U slučaju Bosne i Hercegovine, to znači da «nikakve radikalne izmjene postojećeg ustavnog okvira neće biti moguće ukoliko RS bude odlučna u odbijanju da joj se nametnu rješenja koja su suprotna njenim osnovnim interesima». Dag Bandau, spoljnopolitički analitičar Kejto instituta iz Vašingtona i nekadašnji savjetnik američkog predsjednika Ronalda Regana, analizira duple standarde Vašingtona u regionu, oličene u intenciji da se zemljama zapadnog Balkana nameće multikulturalna matrica kao sredstvo za postizanje neokolonijalnih ciljeva, osim u situacijama kada taj model prihvataju Srbi, budući da vodeći zapadni centar moći tada naprasno forsira etnički motivisani secesionizam srbofobične provenijencije. Bandau poručuje administraciji SAD: «Ostavite Balkan Balkancima», a Vilijam Lind, američki vojno-politički analitičar i ekspert za takozvanu doktrinu rata četvrte generacije, opisuje kuda vodi vašingtonsko ignorisanje tog jednostavnog imperativa, posebno kada je riječ o posljedicama pogoršanja odnosa SAD i Rusije, kao i sve težoj poziciji NATO-snaga u Avganistanu. Uvjerenje da BiH ni u prošlosti, ni u sadašnjosti, ni u budućnosti ne posjeduje kapacitet da bude država ili bar nešto više od prinudnog braka tri naroda, prisutno je i u analizama ostalih autora. Ronald Hačet, još jedan bivši saradnik predsjednika Regana, a sadašnji direktor Centra za globalne studije i profesor međunarodnih odnosa na Univerzitetu Šrajner u Teksasu, osvrće se na ulogu Evropske unije u procesima u današnjoj BiH. Džejms Džatras produbljuje temu «posljednje balkanske avanture» Vašingtona, a Džon Loland piše o «totemu novog svjetskog poretka» - «genocidu» u Srebrenici. Producent dokumentarnog filma «Islam: šta Zapad treba da zna» i saradnik relevantnih američkih medija Gregori Dejvis, osvrće se na relacije islama, Zapada i pravoslavlja. Seriju fascinantnih pogleda na aktuelnost BiH i upliv SAD u ovdašnje politička tenzije zatvaraju dva precizna pregleda ključnih dimenzija ne tako davnih oružanih sukoba u Bosni i Hercegovini. Prvi predsjednik Fondacije lorda Bajrona Alfred Šerman 1997. secirao je američku ulogu u bh. krvoproliću, dok je dr Srđa Trifković analizirao uzroke i nasljeđe bosanskog rata. Kao spiritus movens ovog izuzetnog projekta, vodeći srpski intelektualac u Sjedinjenim Američkim Državama i poznati istoričar je, zajedno sa ljudima besprekornog stručnog autoriteta i ličnog integriteta, ponudio pouzdan vodič za orijentaciju u predstojećim balkanskim i planetarnim maglama. «Tiha većina» među Srbima i na Zapadu znaće da shvati na pravi način utemeljena upozorenja autora «Saving peace in Bosnia», a one političke adrese preko okeana koje, po definiciji, treba da imaju ključno mjesto u poduhvatu iz naslova knjige, prije ili kasnije, suočiće se sa drugačijom terapijom otrežnjenja od snage argumenata. Jer, hronologija čovječanstva prepuna je imperija koje su znale da mogu kako hoće, ali ne i do kada hoće.
