Ako niste do sada procitali...
==============
http://www.nspm.rs/istina-i-pomirenje-na-ex-yu-prostorima/sta-nam-je-1-decembar.html?alphabet=l
Šta nam je 1. decembar
Milovan Vitezović
subota, 29. novembar 2008.
(NIN, 27.11.2008)
Ističe ovaj recesijski novembar i kao mesec devedesetogodišnjice okončanja
Prvog svetskog rata i stvaranja novih država Evrope na prostoru porazom nestale
Austrougarske monarhije.
Ovu godišnjicu su uz evropsko-unijalne obzire slavile i slave zemlje saveznice
iz pobedničke Antante i tada novostvorene zemlje.
Beograd nije posebnije slavio 1. novembar, kada ga je pre devedeset godina
oslobodila Prva armija generala Petra Bojovića i kada je srpska vojska i vojska
jugoslovenskih dobrovoljaca, izlaskom na južni Jadran i prelaskom Drine, Save i
Dunava, započela desetodnevno oslobađanje svih krajeva u kojima žive Srbi, koji
će se završiti srpskim potpisom mira sa Mađarskom, odnosno Ugarskom, južnim
delom dvojedine kraljevine. Ovaj mir je 11. novembra 1918. sa mađarskim
ministrom rata u Beogradu potpisao vojvoda Živojin Mišić, načelnik Srpske
vrhovne komande, u ime savezničkog komandanta armija Solunskog fronta Franšea
d’Eperea.
Srbija je 11. novembra, kad i saveznici, obeležila dan okončanja Prvog svetskog
rata, ali ne Mišićevog potpisa, već istodnevnog glavnog potpisa Petenovog na
dokumentu o kapitulaciji Nemačke.
Ova velika godišnjica na jugoslovenskim prostorima obeležava se samo u Srbiji.
U Novom Sadu je 25. novembra obeležena godišnjica Velike skupštine od 757
poslanika Srba, Bunjevaca, Slovaka, Rusina, Šokaca, Hrvata i Nemaca iz 211
opština Banata, Bačke i Baranje, čija je jednoglasna odluka bila:
„Priključujemo se Kraljevini Srbiji, koja svojim dosadašnjim radom i razvitkom
ujemčava slobodu, ravnopravnost, napredak u svakom pravcu, ne samo nama, nego i
svima slovenskim, pa i neslovenskim narodima koji s nama zajedno žive.”
Crna Gora nije 26. novembra slavila devedesetogodišnjicu Podgoričke skupštine
poslanika, sazvane na sličan način kao i skupština u Novom Sadu, sa skoro istom
odlukom, formulisanom kao ujedinjenje Kraljevine Crne Gore sa Kraljevinom
Srbijom i da se dinastija Petrović zamenjuje dinastijom Karađorđević. Pred ovu
neobeleženu godišnjicu bilo je najava ljudi aktuelne vlasti da se ova
skupština, u svetlu sadašnjih prilika, proglasi istorijski ništavnom, pa čak i
izdajničkom.
Makedonija sem Ilindana ne priznaje i ne obeležava ništa pre njenog
vaspostavljanja. Takav je njen odnos i prema srpskim vojničkim grobljima.
Bosna i Hercegovina, koja se za pristup Kraljevini Srbiji izjašnjavala tokom
novembra 1918. godine po okruzima i opštinama u sadašnjem pretprincipovom
evropskom guvernerstvu i ne pomišlja na ovu godišnjicu, koja bi se mogla
pretvoriti u nove podele.
Što se Hrvatske i Slovenije tiče, one su za prećutkivanje ako ne cele
godišnjice, ono bar glavnih istorijskih činjenica, ili ih, ako se ne mogu
prećutati, daju u sopstvenom svetlu, pa i preokrenute u sopstvenu korist. O
tome je već pisano.
Zato je pitanje kako će se i Srbija, i Hrvatska i Slovenija odnositi prema 1.
decembru 1918 – devedesetogodišnjici koja baš dolazi.
Prvi decembar 1918. godine činio nam se kao najnesporniji datum u skoro
osmodecenijskoj istoriji Jugoslavije. Istorije, udžbenici i enciklopedije ga
beleže kao dan proglašenja ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca u istoimenu
kraljevinu, koja će se potom nazvati Jugoslavija, a posle Drugog svetskog rata
Republika Jugoslavija, uz razne demokratske, federalne i socijalističke
atribute.
Međutim, taj datum je sam za sebe sporan.
Pogledajmo u najkraćem neka zbivanja koja su prethodila ovom datumu.
Avgusta 1917. godine srpska vlada i Jugoslovenski odbor izdali su na Krfu
deklaraciju kao jedini i neodstupni zahtev Srba, Hrvata i Slovenaca da posle
rata, po načelu slobodnog samoopredeljenja, budu u jednoj slobodnoj i
nezavisnoj državi, koja će biti ustavna, parlamentarna monarhija sa dinastijom
Karađorđevića.
Zamišljalo se kako će se oslobođenje i ujedinjenje izvršiti tako što će srpska
i saveznička vojska isterati austrijsku iz tih krajeva, osvojiti ih i
proglasiti državu po odredbama Krfske deklaracije.
Sa srpskom i savezničkim ofanzivama Austrougarska se brže raspadala iznutra,
nego što je vojno gubila položaje. I njeni narodi, osećajući kraj carstva,
oslobađali su se sami i stvarala svoje odbore i svoja veća. Ti odbori i ta veća
su se odmah postavljali kao „države” sa kojima bi tek trebalo pregovarati i
pogađati se da pristanu na ujedinjenje sa Srbijom. Tako je 29. oktobra 1918. u
Zagrebu osnovano Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba, sastavljeno većinom
od poslanika ugarskog parlamenta u Pešti i Carevinskog veća u Beču, koji su
tamo glasali i za ratne kredite i rat sa Srbijom. Oni su sada izjavili želju da
srpska vojska ne prelazi preko Drine, Save i Dunava. I pre nego što su te želje
stigle, srpske armije su već prešle i Drinu, i Savu i Dunav.
Italijanska vojska je, po Londonskom ugovoru, započela svoje napade 24. oktobra
1918. na armije austrijskog generala Borojevića i brzo ih pobedila u bici kod
Vitorio Veneta. Austrougarska vojska se na ovom frontu povlačila u rasulu, uz
sve manje otpore.
Već prvih nedelja oktobra italijanska vojska je prošla Trst i započela
nadiranje u dva pravca. U pravcu Istre i Dalmacije, koje su joj obećane
Londonskim ugovorom, i prema Zagrebu i Ljubljani.
Narodno vijeće iz Zagreba je tražilo pomoć od Srpske vrhovne komande, ali i od
regenta Aleksandra Karađorđevića da im pošalje diplomatskog zastupnika.
Srpska vrhovna komanda im je hitno poslala pukove u Zagreb, u Ljubljanu i u
Sušak, a potom i u Split. Vojvoda Stepa Stepanović je dobio zapovest da prvo
zaposedne Ploče, a potom i južnu Dalmaciju.
Prestolonaslednik Aleksandar je za diplomatskog izaslanika Srbije kod Narodnog
vijeća imenovao pukovnika Dušana Simovića.
Sa pukovnikom Dušanom Simovićem prvaci Narodnog vijeća su pokušali da započnu
pregovore o ujedinjenju, postavljajući preduslov prvog formiranja države SHS na
celom južnoslovenskom prostoru iz Austrougarske.
Ne okolišući, pukovnik Simović im je rekao: „Srbija, koja je u ovom ratu dala
1,5 milion žrtava za oslobođenje i ujedinjenje svoje jednokrvne braće preko
Dunava, Save i Drine, ne može ni u kom slučaju dozvoliti da se ne njenim
granicama formira neka nova država, koja bi u svoj sastav uzela sve njene
sunarodnike, i da, posle četvorogodišnjih muka i potpunog poraza neprijatelja,
ostane u pozadini i sve plodove dobijene pobede prepusti drugima, koji su u
ratu učestvovali na neprijateljskoj strani. Srbiji – po pravu oružja, a na
osnovu ugovora o primirju s Mađarskom, koji je potpisao vojvoda Mišić, kao
opunomoćenik komandanta savezničkih vojski na Solunskom frontu, đenerala
Franšea d’Eperea, pripada sledeća teritorija: Banat do linije Oršava –
Karansebeš – Maroš – Arad – ispod Segedina; Bačka do linije Horgoš – Subotica –
Baja; Baranja do linije Batasek – Pečuj – Barč, i dalje rekom Dravom do
Osijeka; Srem i
Slavonija do linije železničke pruge Osijek – Đakovo – Šamac; cela Bosna i
Hercegovina i Dalmacija do rta Planke. Van te teritorije vi se možete
opredeljivati po volji; da idete sa Srbijom ili da formirate zasebnu državu.”
Posle saznanja šta je u mirovnom ugovoru, došlo je do podele u Narodnom vijeću,
koje je u gnevu raspustio Stjepan Radić, započevši svoju borbu protiv Srbije,
protiv Srba i protiv Karađorđevića, pa u mnogo čemu i protiv interesa Hrvata,
ulazeći u saveze sa Italijanima i Mađarima.
Preokret, pa i otrežnjenje u Narodnom vijeću, doneo je doktor Josip Smodlaka,
delegat Dalmacije: „Gospodo, došao sam iz Dalmacije sa porukom Zagrepčanima da
vam kažem da ne možete diktirati uslove ujedinjenja sa slavnom Srbijom... Vi
hoćete da pravite ortakluk sa jednom slavnom firmom... I ulazeći u ortakluk, vi
hoćete da postavljate uslove, vi koji niste ni propala firma... U taj ortakluk
Dalmacija će ući izdvojeno ako vi nećete odmah bezuslovno... Dok nas talijanska
vojska ne zaposedne...”
Na doktora Smodlaku nadovezao se Mate Drinković: „Moramo ipak glasno priznati
da je srpska Kraljevina izašla u ovom ratu pobjednicom, a mi da smo pobijeđeni.
Srbi, koji bi u toj hrvatskoj državi bili, a kojih ima 20 posto, zacijelo bi, i
to s pravom, tražili i nadalje sjedinjenje sa Srbijom. Talijani bi tražili
ispunjenje Londonskog ugovora, i tako bi došli među Talijane i Srbiju koja
zaista onda ne bi imala razloga da se radi nas izlaže talijanskom
neprijateljstvu... Stojimo pred dilemom, ili da prihvatimo samostalnu
republiku, koja bi obuhvatila 4 županije, ili da prionemo uz Srbiju. Tu nema
više dileme...”
Posle Drinkovića govorio je doktor stomatologije Ante Pavelić: „Stvaranje
državne zajednice sa Srbijom biće više u interesu ugrožene Hrvatske nego
Srbije, koja svoju državu već ima. Štaviše, kad Srbija ne bi htjela
sjedinjenje, mi bi Hrvati i Slovenci morali to uporno zahtijevati, ponajviše u
našem interesu. Tko pogleda geografsku kartu, vidjet će da je teritorij na koji
mogu računati Hrvati nepodesan za snažnu državu. Sjedinjenjem sa Srbijom,
Hrvatska se više ne smatra neprijateljskom teritorijom i pošteđena je plaćanja
ratne štete. Mi nismo pobijeđeni, koji će morati platiti ratne troškove,
izgraditi porušeno i popravljeno, izdržavati pobjediteljeve invalide i
sirotinju, nego smo i mi, bratstvom sa Srbijom, dospjeli među pobjeditelje.”
Naravno, u preokretu ni Velika Srbija nije zaboravljena. O njoj je govorio
Jovan Banjanin: „Kad bismo mi sad izašli pred Evropu sa tezom o tri naroda, tri
individualnosti, Srbija bi dobila velike kompenzacije i bila bi Velika Srbija,
a Hrvati i Slovenci bi bili smatrani kao neprijateljski narodi u sastavu
pobijeđene Austrougarske. Mi, Hrvati, bismo doživjeli najveću nesreću i
nepopravljivu katastrofu – bili bismo podijeljeni između Italije, Austrije,
Mađarske i Srbije. To je istina koja se ničim ne može pobiti. Zato mi sve svoje
pristalice moramo uvjeriti u prihvatljivost srpske monarhije... Uostalom,
pogledajte današnje naše novine, koje pišu ‘Ako su Hrvati i Srbi jedan narod –
onda je to jasno... Ako su Srbi samo pravoslavni Hrvati, kako čitamo u knjigama
mnogih naših starih pravaša, onda je kralj Petar pravoslavni Hrvat...”
Posle svega izabrana je delegacija koja će poći u Beograd da preda adresu –
predlog o ujedinjenju prestolonasledniku Aleksandru. Da se preduhitri nadiranje
Italije.
Delegacija se u Beogradu suočila sa velikim problemom. Problem je bio srpska
demokratija. Ujedinjenje nije mogao proglasiti prestolonaslednik, iako u svemu
zastupnik kralja Petra. Srbija je bila ustavna parlamentarna monarhija.
Ujedinjenje je mogao da proglasi samo parlament. A Narodna skupština Kraljevine
Srbije je još bila na Krfu. Krf je daleko, a Italijani u Sloveniji i Istri.
Posle demokratskog traženja rešenja, pronađen je lex specialis, kao privremeno
rešenje: prestolonaslednik će u ime kralja Petra primiti adresu sa odlukom
Narodnog vijeća o ujedinjenju sa Kraljevinom Srbijom u ustavnu i parlamentarnu
Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca i saglasiti je sa svojom željom da do
ujedinjenja dođe, kad ga potvrdi Narodna skupština Srbije.
Tako je 1. decembra 1918. u Krsmanovića kući na Terazijama, privremenom dvoru
regenta Aleksandra, izvršeno v.d. ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca.
Primanje adrese je bilo bez pompe, bez sjaja i bez većeg prisustva srpskih
političara i drugih viđenika srpskih (prisutni Stojan Protić i Momčilo Ninčić).
Kamerno „ujedinjenje”, na kome je brojnija delegacija Narodnog vijeća.
„Ujedinjenje” je bilo za spoljni utisak, da zadrži Italijane. Proglasa radi.
V.d. ujedinjenje je trajalo 28 dana. U Beogradu 29. decembra, na poslednjem
svome zasedanju, Narodna skupština Kraljevine Srbije je primila proglas i
izglasala ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca u Kraljevinu Srba, Hrvata i
Slovenaca.
Branislav Gligorijević, biograf kralja Aleksandra, beleži: „Prvi decembar u
dnevniku aktivnosti regenta Aleksandra nije posebno obeležen nekim dodatnim
informacijama, osim prijema delegacije Vijeća i njegovog odgovora na adresu.”
__________________________________________________________________
Get the name you've always wanted @ymail.com or @rocketmail.com! Go to
http://ca.promos.yahoo.com/jacko/
[Non-text portions of this message have been removed]
