Ua Sas jeung Bandung Kidul (Ngeunaan infrastruktur kasenian) Mun urang leukeun nitenan kota Bandung, tetela sesa kolonialisme teh masih nyampak. Malah ngadagleg pisan. Sesa kolonialisme teh lain dina perkara kahirupan atawa watek birokrasina. Tapi, oge dina infrastruktur kaseniannana. Persisna mah fasilitas kasenian nu aya di dinya, nu teu walatra. Coba bae titetan: Selasar Sunaryo, Sanggar Luhur, Studio Tatang Ganar, Dago Teahouse, Studio Jeihan, Saung Mang Ujo, (almarhum) Babakan Siliwangi, (almarhum) Galeri Barak, (almarhum) Rumah Nusantara, Sabuga, AACC, Galeri Kita, YPK, Studio Ranggagempol, nepi ka Rumentang Siang jeung CCL. Kabeh aya di kalereun koridor Jalan Asia Afrika-Ahmad Yani-Jendral Sudirman, nu minangka gurat tengah kota Bandung. Karuhan fasilitas nu diadegkeun atawa dikokolakeun ku pamarentah atawa lembaga asing mah, siga Goethe jeung CCF. Di beh kidulna lain euweuh. Ngan, jumlah jeung nu penting gengsina" eleh ku beh kaler, nu ngagumpluk sabudeureun pasir Dago jeung Ledeng. Enya di beh kidul teh aya ASTI, SMKI, Padepokan Seni, Saung Pa Baun, jeung Studio Heri Dim. Tapi, mun urang ngomong soal Bandung dina konteks kasenian, nu kasawang teh pasti wewengkon Bandung kaler. Lain nu lianna. Kukituna, pantes mun jelema pantar Heri Dim gogorowokan soal Kaler jeung Kidul teh. Malah, manehna mah, alatan sapopoena neuleu jeung ngarasa kumaha hirup di beh kidul, ngarasa diteungteuingan ku urang Bandung kaler: Bandung kidul ngan jadi paruntahan urang Bandung kaler. Paruntahan teh boh dina harti silib, boh dina maksud saujratna. Da, enya. Sanajan karamijudan geus jadi hiji endemi di Bandung, oge umumna kota-kota di Indonesia, Bandung kidul mah asa leuwih ramijud. Coba bae asaan ngulampreng ka Cicadas, Kiara Condong, Gedebage, Cigereleng, Cibaduyut, Sayati, Babakan Ciparay, parat ka Cijerah, Cigondewah, jeung Kampung Mahmud. Kaayaannana khas nagara berkembang mun lain nagara tulalit ge: Patalimarga macet jeung pajurawet, jalanna laledug mun halodo, becek mun usum ngijih, pagalo jeung pakarangan nu ngajejembrung atawa reumbeuy ku popoean, kamalir nu mengpet, kasadaran masarakat kana keandahan, kabersihan, jeung kaendahan nu teu nyambung jeung tingkat pendidikan tur karaharjaan. Beh dituna mah, keur kuring, diamparan ku watek korupsi boh alatan belegug boh alatan teu percaya kana Kaasih Pangeran nu ngadagleg dina kahirupan urang, nu ngabalukarkeun tatar ruang jeung kahirupan nu aya di dinya siga amuba: Kuma karep. Siga euweuh pamarentah, siga euweuh sakola, siga tuna agama. Siga lain di Tatar Sunda. Balik deui kana fasilitas kasenian tadi, kaayaan eta teh tangtu bae teu adil. Kaayaan eta ngan leuwih ngogo urang Bandung kaler. Urang Bandung kidul mah siga dilurjeunkeun dina perkara kasenian ieu. Enya. Pan sakalina rek lalajo kasenian kudu ngadangkal ka beh kaler, nu hartina kudu ucul ongkos leuwih gede manan maranehna nu caricing di beh kaler, nu umumna leuwih raharja (Jalmi nyondong, ceuk babaturan kuring mah, awewe, urang Srimahi). Dibarungan ku macet, antukna jadi mumul liar. Mumul berkesenian. Padahal, ku wangwangan, cacah jiwa di beh kidul teh leuwih gegek manan di kaler. Hartina, ditambah ku asumsi ngeunaan tingkat pendidikan urang kidul nu leuwih handap manan urang kaler (?), nya urang kidul satemenna nu kudu leuwih loba diwewelan ku kasenian-kabudayaan, nu sok diwawaas cenah boga pangaruh lahuta kana kahirupan. (Malah, pan, sakapeung mah kasenian, jeung iptek, teh sok dianggap mataholang kahirupan?). Kuring can boga data nu paheut, kumaha jeung sabaraha loba prak-prakan acara kasenian nu diayakeun fasilitas-fasilitas kasenian di beh kidul teh. Ngan, siga ceuk tadi, ku pangalaman salila ieu, boh salaku wartawan atawa urang Bandung, kahirupan kasenian di beh kaler jauh leuwih hirup. Nepi ka tadi oge: Seni di Bandung identik jeung beh kaler tea. Maksud kuring, mun tea mah fasilitas-fasilitas nu aya tadi leuwih hirup, boh ku frekuensi atawa ku prak-prakannana, misalna ngayakeun acara nu sipatna leuwih daria dina perkara publikasi beh dituna mah sebut bae, ringkesna, leuwih dioptimalkeun tanwande lain bae Bandung kidul bakal leuwih kadenge. Tapi, Bandung oge bakal leuwih hirup. Leuwih beunghar. Sabab, di luar fasilitas kasenian nu geus disebut tadi, beh kidul oge boga Museum Jawa Barat, pabukon Dodi Tisna Amijaya, pabukon Jawa Barat (atawa pabukon kodya kitu? Nu di bypass tea?!), jeung...Pabukon Buku Sunda jeung Sajabana (PBSS)! Hartina, mun tempat-tempat nu aya ieu dioptimalkeun, dibarungan ku masigit-masigit nu aya, tangtuna Bandung bakal leuwih tumaninah meureun. Paling heunteu dina kahirupan kasenian, kabudayaan, karohanian, atawa kahirupan intelektual. Nu engke, meureun deui bae, bakal aya pangaruhna kana kahirupan nu leuwih nyata, nu leuwih kadeuleu jeung karagap. Geus kasawang, nu jadi hahalang pikeun ngaoptimalkeun fasilitas nu aya teh, lian ti perkara ego sektoral (masing-masing sok hayang tanjeur sorangan, bae ripuh atawa goreng oge), taya lian ti perkara waragad. Perkara Mang Dana. Enya. Tong boroning nyieun sawala, festival buku, festival monolog, festival maca, festival Islam-Sunda, jeste, keur ngadata jeung nyieun sistem pabukon pikeun buku nu aya ge mun rek alus jeung profesional beayana tangtu teu saeutik. Ti mana? Encan, dina halna nambah koleksi buku, nu jadi program poko hiji pabukon. Keur Bandung, perkara dana satemenna teu kudu liar jauh. Sanajan kiwari industri tekstil geus nyirorot, sesana masih keneh bisa diandelkeun. Ditambah ku industri-industri lianna, kaasup sawatara perwakilan pausahaan roko nu ngajengjreng di lebah Gedebage atawa industri sapanjang Cigereleng-Dayeuhkolot, bisa dipuntangan. Paling heunteu, keur ngajalankeun program-program nu sipatna insidental. Malah, mun dileukeunan mah, sigana, teu mustahil bisa ngabayuan sakabeh program nu aya. Tinggal saha jeung kumaha ngadeukeutan para industrialis eta, jeung kumaha ngokolakeun eta fasilitas. (Deui-deui, perkara waragad ieu, kuring inget ngeunaan Dana Abadi Sunda!). Husus PBSS, keur kuring, satemenna boga lolongkrang nu istimewa. Utamana pakait jeung nu kagungan tur ngokolakeunnana: Ua Sas. Si Ua, sanajan nelah Ua Uun, pangsiunan, boga modal anu gede. Lain bae perkara getih goib, kahaat, atawa sumanget, kaweruh, jeung kapercakaan dina widang kasundaan atawa kamanusaan umumna. Tapi, oge perkara fasilitas: Si Ua linggih di hiji komplek nu diantawisna ngagaduhan fasilitas umum mangrupi taman. Ku implengan, ngamangpaatkeun wiwahana salaku sesepuh di eta komplek, atawa salaku sesepuh YP/Kusnet pisan, anjeunna iasa nyulap eta fasilitas umum janten hiji ruang publik nu langkung jembar. Tempat di mana, sanes bae urang dinya, tapi nu ti Sapan, Majalaya, Dayeuhkolot, Margahayu Raya, Gedebage, Buahbatu, barudak Uninus, jste, ngadon berkesenian-berkebudayaan. Boh ukur lalajo, meuli buku, atawa dilalajoanan. Atawa milu sawala nu diayakeun di eta tempat. Dalah, pangajian oge satemenna teu haram diayakeun di eta ruang publik teh. Hiji-hijina hahalang kana ieu prak-prakan: Si Ua sosoranganan. Euweuh nu mantuan. Boh tanaga, pikiran, oge waragad keur ngamimitiannana. Mun tea mah aya nu haat, hideng mantuan si Ua, tanwande ieu bisa diconto ku kota-kota lianna: Hiji ruang publik nu diadegkeun jeung dikokolakeun ku warga masyarakat. Lain ti pamarentah -- sanajan gawe bareng jeung pamarentah, misalna kacamatan, lain hal nu dipungpang. Hartina, naon nu jadi salah sahiji ciciren jeung udagan civil society ngilu kalakonan. Ari perkara ikon lianna nu bisa dijual atawa ngarempegan eta komunitas mah teu hariwang. Wewengkon si Ua jeung sabudeureunnana leubeut ku inohong. Contona: Kang Ibing (aktor jenius, nu tafsir jeung aktingna salaku si Kabayan can aya nu bisa nyaruaan), Tatang Benyamin (putra Mang Koko nu neraskeun tapak almarhum dina widang karawatitan), Mamannoor (dosen, kritikus, kurator Galeri Nasional, nu oge miboga karep dina widang potensi lokal tesisna ngeunaan kosmologi), Teh Ika (pejabat Bapeda Jabar, anggota Kusnet, sponsor PSK di Karawang), Asep Salmon (pejabat Telkom Bandung nu oge boga kahaat ka Sunda), dosen ITB jeung Uninus nu lalilinggih lebah dinya. (Hanjakal Pa Edi S.Ekajati tos pupus. Upami masih aya mah, bisa nambah kakuatan eta komunitas). Kabeh potensi eta bisa dikokolakein jadi hiji komunitas, nu bisa ngilu mere wanda kana kahirupan Bandung jeung, karep daek, Indonesia. Tinggal kumaha urang, nu nyampak di Kusnet, utamana nu cicing di Bandung atawa Dayeuhkolot, Majalaya, atawa Margacinta pisan, wani heunteu ngaropea eta lolongkrang? Kaasup ngayonan kasusah jeung kabantetna? Beh dituna mah, wani heunteu urang ngalegaan layar komputer urang singkil dina kahirupan nu leuwih nyata? Dina raraga ngamajukeun Sunda, nu geus diamanatkeun Gusti ka urang sarerea, dina harti nu leuwih jembar. Tepis Wiring Bogor-Sukabumi, 19 September 2006
Maman Gantra Jalan Salemba Tengah 51, Jakarta 10440. 0812-940-5441 __________________________________________________ Do You Yahoo!? Tired of spam? Yahoo! Mail has the best spam protection around http://mail.yahoo.com

