Sambungan ti bagean (5): KALEUNGITAN PAMAJIKAN DEUI
Kuring oge katarik gede kana nyieunan sasak-sasak. Dina inspeksi- inspeksi ka sakuliah kabupaten, kuring sering meuntas Citarum nu mangrupakeun walungan panggedena di daerah kuring. Sasak henteu aya, pameuntasan dilakukeun ku getek (rakit awi). Tangtu we ieu ngahesekeun. Kuring menta izin nyieun sababaraha hiji sasak awi nu bakal digawekeun keu padumuk desa eta sorangan. Teu lila ti harita, Citarum boga lima sasak: Ti Cicalengka ka Majalaya, ti Ujungberung ka Ciparay, ti Dayeuhkolot ka Banjaran, ti Cimahi ka Kopo jeung ti Rajamandala ka Cihea. Nu pangakhirna ieu ngahubungkeun jalan ka Batavia jeung ka Buitenzorg (Bogor). Unggal hiji sasak jadi, daratang para pejabat Eropa mariksa dina rangka perjalanan inspeksi maranehna. Kabeh wadana nu ngilu ulubiung meunang panghargaan tertulis, kitu oge kuring. Dua taun ti harita, kalima sasak teh diganti jadi sasak beusi, lalu-lintas jadi leuwih gampang. Salila kuring jadi Bupati, daerah jeung kota Bandung tumuwuh gancang pisan. Sajumlah gedong-gedong diwangun. Tangsi-tangsi militer diadegkeun di Cimahi jeung di Cikudapateuh. Industri pesawat(?) diwangun di Sindanglaya. Ku pamenta Asisten Residen Van Zuylen, taun 1912 kuring ngitung volume tipung tapioka nu dikirim make kareta api ka Batavia ti kabeh satasiun jeung halteu. Ti laporan para kapala stasiun Nagreg, Cicalengka, Rancaekek, Gedebage, Bandung jeung Cipatat kanyahoan unggal taun 310,000 tanggungan tipung tapioka dikirim ka Eropa, padahal samemehna ngan 200 tanggungan. Harga satanggungan f 15. Teu heran lamun daerah Bandung jeung sabudeureunana makmur jeung tambah makmur unggal taun. Areal sawah oge ngalegaan, nu ditaun 1896 ngan 800.000 bau, tapi ditaun 1912 jadi 1.100.000 bau. Taun 1897, R. Ayu Sangkan-ningrat ngalahirkeun deui, Aom Singgih. Tapi sabulan ti harita, pamajikan kuring teh wafat jeung dimakamkeun di Karanganyar (WLY: kompleks makam menak Bandung?). Kurang leuwih sataun ti harita, kuring kawin deui jeung Nyai Raden Rajaningrat. Anak awewe Paman Pangeran oge (Pangeran Sugih) ti Nyai Raden Muliakusumah. Nyai Raden Rajaningrat kakara umur opat taun, waktu Paman pangeran wafat. Manehna digedekeun ku Pangeran Suriaatmja (WLY: Bupati Sumedang, gaganti Pangeran Sugih). Manehna mere kuring tilu urang budak: Aom Mahar nu lahir Februari 1899, Agan Juaeni nu lahir Juni 1907 jeung Aom Kanas nu lahir ditaun 1912. MEUNANG MAKE PAYUNG EMAS Bulan Agustus 1900 kuring meunang panghargaan "bentang emas". Di taun 1903 keur kadua kalina kuring meunang gelar Aria, di taun 1906 meunang gelar adipati. Akhirna ditaun 1909 kuring meunang hak istemewa make PAYUNG EMAS. Taun 1901 raja Siam jeung putra mahkotana nganjrek dua bulan di Bandung kulantaran kasehatan. Nu ngiringkeun aranjeunna, saurang Jenderal, saurang admiral jeung sababaraha pejabat nu mondok di Hotel Homann, sesana ngalanjrek di Batavia. Gubernur Jendral nyadiakeun ajudan keur Raja, oge Juru Bahasa, nyaeta Meneer Valette, kulantaran urang Siam ieu ngan bisa basa Siam jeung Basa Inggris. Di Bandung, aranjeunna make pakean Eropa. Waktu balik ka Siam, Raja siam mere hadiah "bentang" ka kuring. Taun 1918, waktu kuring geus jadi bupati Bandung 25 taun 4 bulan jeung geus digawe ka pamarentah salila 56 taun, kuring mutuskeun rek pangsiun. Umur kuring geus 74 taun, kakuatan kuring rarasaan mah geus ngurangan. Surat kaputusan no.1 tanggal 14 Oktober 1918, kuring dipangsiun tur meunang duit pangsiun f 400 sabulan ditambah tunjangan f 160. Kuring ngajual parabot rumah tangga kulantaran boga maksud balik ka tempat asal kuring, Sumedang. Kulantaran di Sumedang kuring acan boga imah, samentara kuring nganjrek di bagean kidul gedong Kabupaten Sumedang. Bupati Sumedang, Pangeran Suriaatmaja, oge kakara pangsiun jeung pindah ka Sukaraja. Sabulan sanggeusna kuring pindah ka Sumedang, R. Kusumahdilaga, wadana Plumbon, diangkat jadi Bupati Sumedang. Manehna putra Pangeran Sugih ti R. Ayu Mustikaningrat. Sababaraha bulan ti harita, kuring pindah ka imah batu boga R. Demang Suriaamijaya, urut patih Sumedang. Samentara kuring nyieun imah di Burujul, di kuloneun kota. Baheula tempat eta teh sawah nu aya di sisi jalan, bogana Naib Cibeureum. Tadina mah manehna embung ngajual, ngan waktu kuring ngadesek supaya manehna ngaleupaskeun sawahna dua bau make harga pangluhurna keur sawah di Sumedang, nyaeta f 2.500 per bau, manehna nyerah. Sapuluh bulah ti harita, imah anyar anggeus diwangun, kuring pindah kadinya. [TAMAT] Sumber : "Anak Angkat Raden Saleh Menjadi Bupati Bandung", INTISARI, Januari 1987

