YTH. Anggota Milis Kusnet
Punten,
Ieu abdi ngintunkeun tulisan ringan tentang ungkal biang
hatur nuhun
salam,
agni
Ungkal Biang: Mémoar Éksisténsi Seni Tradisi
Agni Malagina
diterjemahkeun ku Kang Mumu
Prosési unik nu disebut "Ungkal Biang" geus dilaksanakeun di hiji tempat nu
dikurilingan ku 78 titik situs bersejarah mangrupa ménhir, dolmén, pundén
berundak, batu tapak, batu dakon, batu kursi, sumber matacai suci,
Sindangabarang Bogor. Di tempat nu ditiupan titik cai ti Gunung Salak téh,
Minggu, 16 Novémber 2008, ungkal biang (batu induk mangrupa batu tugu ciri
atawa tetengger ngadegna hiji kampung adat) diadegkeun.
Sajarah ungkal biang téh béjana geus aya ti saprak jaman Karajaan Pajajaran
(923–1579). Dina mangsa Sri Baduga Maharaja (1482-1521) mingpin, Mantenna
nancebkeun ungkal biang di gédéngeun prasasti Batu Tulis–Bogor minangka
tetengger mangsa kapamingpinanana. Sababaraha kampung adat Sunda gé miboga
ungkal biang minangka tetengger ayana éta kampung, saperti di kampung Tegal
Umbu di Banten Kidul, misalna. Pupuhu (ketua adat) kampung budaya
Sindangabarang–Ahmad Mikami Sumawijaya–nétélakeun yén ieu ungkal biang gé
mangrupa lambang persatuan lembur (désa) Sindangbarang.
Milih batu tugu téh hiji hal nu teu gampang. Pupuhu nu akrab disebat Rama Maki
gé dibantu ku budayawan Sunda–Anis Djatisunda–dina nangtukeun batu tugu. Ungkal
biang téh 'dicokot' teu jauh ti titik Taman Sri Bagénda jeung Sumur Jalatunda
nu geus diresmikeun jadi situs purbakala ku Dinas Pariwisata Kabupatén Bogor.
"Ungkal biang diangkat ti sisi walungan ku 30 urang,"ceuk Abah Encém, sesepuh
adat Sindangbarang. Prosési dimimitian ku acara ngadegkeun ungkal biang.
Susah-payah para kokolot ngadegkeun batu ngagunakeun tuas jeung tambang, teu
aya téknologi modérn
nu marengan diangkatna éta batu téh. Éta batu tugu ngadeg kalawan weweg bari
disiraman cikembang 7 matacai nu dianggap karamat ku warga Sindangbarang
minangka simbol ngaleungitkeun énergi goréng nu aya dina éta batu. Prosési
ungkal biang ditutup ku ngalungkeun hayam jago bodas ka luhur. Upacara éta
isuk-isuk téh dipungkas ku upacara murak tumpeng atawa dahar tumpeng babarengan.
"Tadi waktu prosési aya heulang 'ngaliwat' kan?" tanya Pupuhu.
Si kuring spontan ngaenyakeun.
"Éta téh luluhur nu milu ngaluuhan upacara," tembal Rama Maki bari nambahkeun
yén upacara ngadegkeun batu tugu téh lain wangun sesembahan kana batu,"ieu
ungkal biang téh ngan mémoar pikeun anak-incu, yén di dieu ngadeg kampung
budaya Sindangbarang."
Dina waktu nu sarua, sakabéh nu hadir dina upacara nu ngan sakali dilaksanakeun
ku hiji kampung adat téh dihibur ku rupa-rupa kasenian Sunda, hasil karancagéan
jeung kontémplasi para seniman Kampung Budaya Sindangbarang nu kagabung di
Padépokan Giri Sunda Pura. Jaipongan, réog, jeung angklung gubrag (diajar ti
seniman di daérah Cipining) jadi andelan kasenian kampung budaya nu anyar kénéh
ngalaman prosés révitalisasi dina taun 2007. Rampak penca jeung parebut
sééng--nu mibanda dasar seni béladiri Cimandé--ogé milu dipagelarkeun. Di
kampung nu ogé boga ratusan pangrajin sapatu, seni tradisi Sunda dimekarkeun.
Hiji tarékah pikeun ngawangun katahanan budaya ku jalan prosés modifikasi
minangka panyaluyuan kana tungtutan masarakat nu deukeut jeung paradigma
globalisasi. Komodifikasi seni tradisi téh jadi salah sahiji alternatif pikeun
ngagenjot gairah berkesenian; bari tetep miharep, seni tradisi tetep éksis
marengan ngadegna hiji réplika kampung adat. Karancagéan atawa révitalisasi
berkesenian lain pikeun ngaleungitkeun budaya tradisi, tapi malah mah pikeun
'ngawangun' supaya éta kasenian ngamétamorfosa jadi kukupu nu deukeut tur
nyampur jeung kakiwarian.
