Wanoja, Indung Manusa
Mun diibaratkeun kana logam mulia, wanoja téh
emas. Emas tea boga ejen luhur jeung mahal, nunda
jeung makena oge ditempat nu hade. Jadi pantes
mun sacara adat ogé agama, kacirina loba aturan
nu dilarapkeun ka atawa pikeun wanoja. Cék
salérét mah katémbongna siga nu ngahengker
laku-lampah wanoja, padahal boh pikukuh adat boh
agama, justeru pikeun ngajaga diri jeung ajén wanoja, sabab emas tea.
Cara teu meunang indit-inditan
sorangan, komo ti peuting jeung jauh, kudu aya
nu nganteur pikeun jadi pangawal. Komo munggah
haji mah, dikudukeun pisan aya batur lalaki nu
masih muhrim, jsb. Lain hartina ngaheureutan hak
pribadi wanoja, tapi sabenerna pikeun protéksi
atawa ngalindungi, kusabab ari wanoja mah, mun
diibaratkeun kana logam téh, sarua jeung emas
téa. Sedeng lalaki mah beusi. Kusabab emas,
tangtu teu bisa sagayawah. Béda jeung beusi. Di
kampung-kampung baheula mah, barudak lalaki bisa
disebut teu pati dipaliré atawa teu pati
dipiroséa ku kolotna. Sare di tajug atawa di bale
oge teu nanaon. Béda jeung wanoja.
Kautamaan Wanoja
Mun noong tetempoan batur, cara Søren
Kierkegaard, filsuf néoéksisténsialis urang
Dénmark, kapanggih yén nu ngaran wanoja mah, boga
ajén inajén atawa harkat nu béda unggal tahapan
hirup nu kasorang ku dirina. Nincak umur beuki
ngaluhuran tah ajéna teh, alatan posisi atawa statusna ogé robah jeung nambah.
Cék manéhna mah, salaku pangantén,
wanoja leuwih geulis tibatan masih parawan.
Salaku istri hiji salaki, wanoja jadi leuwih
geulis, sabab geus hirup papasangan, geus jadi
pangawasa di rumah tangga. Kecap pamajikan teh
cenah asalna ti kecap majik, nu hartina cicing
atawa dumuk. Jadi istri téh nu dumuk di bumi
atawa panguasa imah. Harti beh dieu, bisa ti
majikan, nu hartina nya meureun dunungan atawa
bos, ka saha salaki nyetorkeun panghasilanana,
jeung nu ngatur pangaluaran rumah tangga.
Istri robah atawa nambah status jadi
indung. Parobahan katara oge dina aurana. Geura
ari keur kakandungan, raray hiji istri sok
cahayaan. Siga nu méré tanda yén éta istri téh
calon indung, keur ngasuh calon manusa dina
rahimna. Geus ngalahirkeun, salaku indung, wanoja
jadi langkung geulis tibatan panganten. Salaku
istri jeung indung, wanoja teh éstuning nu jadi
matak dunya terus muter mangtaun-taun kahareup.
Kumaha mun éta wanoja geus jadi
nini? Ajéna malah beuki luhur deui sabab jadi
sumber pikeun sasaha, jadi pananggeuhan jeung
tujuan saréréa. Sok we geura, mun budak ménta
duit ka kolotna teu dibéré, aya nini, pasti
lumpatna ka nini, da nini mah gedé kamungkinana bakal méré!
Nini atawa enin (nya aki oge sebut
wé, bisi pundung) jadi tujuan saréréa unggal
mudik lebaran. Bibi, mamang, ua, kitu deui kolot
sorangan, marudik lebaran teh ka sepuhna utamana
ka indungna, nya nini téa. Dina soal kanyaah nu
jadi nini ka incu-incuna ketembongna leuwih gede
batan ka anak-anakna. Pangna kitu, kahijina, nya
da anak-anakna geus gedé, kaduana, sigana nempo
incu téh aya rasa waas atawa kahudang rasa, jadi
panineungan nini ka mangsa keur ngora, keur boga
budak laleutik kénéh. Ogé yen incu nu balatak
teh nu baris neruskeun katurunan.
Munggah haji lir ibarat mudik ka
nini. Deukeutna ka Siti Hajar (garwana nabi
Ibrahim), jauhna ka Siti Hawa, pasangan nabi Adam
téa- pasangan manusa munggaran di alam dunya.
Ngaran wewengkon di Arab Saudi nu pangheulana
didatangan ku nu munggah haji ti sabrang, boh nu
maké kapal laut boh nu maké kapal udara téh, kota
palabuhan Jedah. Ari kecap jedah teh basa Arab
nu hartina nini. Naha wewengkon éta disebut
kitu? Sabab cenah di dinya pisan aya makam Siti
Hawa. Di urang baheula, anak nu lahir ku cara
teu sah (kolotna teu akad nikah heula), sok
disebut anak jadah. Sabab kalolobana baheula,
si anak sok terus dikukut ku ninina!
Salah sahiji rukun haji, nyaeta
Syai téa, lumpat leutik ti Syafa ka Marwah,
minangka napak tilas baheula basa Siti Hajar
lulumpatan néangan cai pikeun anakna,
Ismail. Eta siloka pikeun ngajenan para ibu,
indung nu ngandung, pikeun ngarasakeun kumaha
indung susah payah ngurus barudakna. Numutkeun
hadis Nabi, kautamaan indung lobana atawa
darajatna tilu kalieun bapa. Tangtu kitu. Sabab
ti indung manusa lahir, tugas bapa mah ngan ukur
jadi donor sperma nu ngangkut kromosom X. Cék
élmu Biologi mah, manusa teh dasarna kromosom Y,
nu nyampak di indung jeung Y eta teh ciri
kromosom wanoja. Nu jadi lalaki, katambahan
kromosom X ti bapa. Jadi kromosom wanoja rumusna
YY, kromosom lalaki XY, hartina, sabenerna mah di
diri lalaki, aya unsur wanoja nu jadi dasar kromosom manusa.
Mun urang nganjang ka kebon
binatang, katembong merak nu endah buluna teh
merak jalu. Kitu deui, singa jalu nu buluna
panjang teh. Hartina, di dunya sato mah nu endah
teh jalu. Sabalikna, di dunya manusa mah nu endah
atawa geulis sacara lahiriah teh wanoja. Malah
salian ti ciri lahiriah atawa bakat alam eta,
wanoja boga cara deuih pikeun nambah atawa mapaes
kaendahan atawa kageulisan nu geus jadi ciri
wanoja eta, nyaeta ku cara dangdan tea.
Wanoja Dina Babasan & Paribasa
Di dunya, nu cek si cenah dikuasa ku lalaki ieu,
geus nempatkeun wanoja dina posisi nu dianggap
nomer dua. Cara babasan baheula, awewe dulang
tinande, nu nunjukkeun nasib hiji istri kumaha
salaki. Eta dina mangsa istri can milu neangan
kipayah cara jaman kiwari. Tapi babasan kitu bisa
keneh kapake ayeuna dina soal kapamingpinan di
rumah tangga, yen salaki nu jadi pilot, istri
jadi kopilot. Tapi sanajan kitu aya awewe mah
gede bendunganana nu hartina, wanoja mah leuwih
kuat narima pangajak kalakuan nu teu bener (Ajip Rosidi, 2005:26).
Loba babasan nu nunjukeun kautamaan
atawa muliana hiji indung. Aya babasan duka
timana asalna (sigana ti Arab), yén sorga teh
ayana dihandapeun dampal suku indung. Babasan
éta lain hartina naraka aya handapeun dampal suku
bapa, tapi pikeun nembongkeun yén indung teh mun
dibanding pasanganana, bapa téa, posisina leuwih
utama. Kukituna mah pantes jeung geus sawajarna
mun sok aya manusa ménta hampura ka indung bari
jeung sujud atawa nyium suku indungna. Ongkoh dan
pangeran moal rido ka hiji manusa mun indung (bapa) éta manusa teu rido.
Bakat ku luhurna ajén atawa harkat
martabat indung, urang Yahudi mah boga babasan nu
aheng, pangéran nyiptakeun indung sabab pangéran
teu bisa aya diunggal tempat. Urang Yahudi nepi
ka boga babasan nu nabrak sipat pangeran kitu
bakating ku luhurna ngajénan kanu jadi indung.
Dina babasan jeung paribasa di
urang, indung loba dipaké mikeun ngagambarkeun
mangrupa-rupa perkara. Cara indung peuting,
indung suku, ibu pare indung beurang, malah
di bahasa nasional mah aya kecap ibu kota
sagala pikeun puseur dayeuh nagara. Fitrah indung
papasangan jeung bapa, jadi aya indung hukum
bapa darigama, indung lembu bapa banténg. Ka
saha urang munjung jeung muja sangkan hirup
bagja, lain ka , nyaéta munjung ka indung muja
ka bapa sabab indung tunggul rahayu bapa
tangkal darajat oge sabab indung nu ngandung
bapa nu ngayuga. Unikna, unggal babasan atawa
paribasa nempatkeun indung ti heula. Punten we ka para bapa!
Wanoja teh tihang nagara. Ari nagara
aya tilu unsurna nyaéta rahayat, wilayah jeung nu
ngurus. Ayana rahayat jeung nu ngurus nagara teh
apan sasatna mah dilahirkeun ti rahim
indung, Lian ti ngalahirkeun manusa, ogé indung
teh apan nu sacara tradisional jeung empiris nu
leuwih loba waktu jeung deukeut jeung barudak.
Hartina, indung pisan nu leuwih loba méré
pangaruh mangrupa atikan, utamana étika, ka
barudakna. Rumah tangga teh bisa diibaratkeun
nagara leutik. Matak indung atawa istri sok disebut ratu rumah tangga.
Wanoja Leuwih Kuat
Wanoja, kusabab ditakdirkeun pikeun kakandungan,
cék si cenahm jadi boga bakat atawa naluri
ngurus. Leutik kénéh oge wanoja mah geus bisa
milu mantuan kolot ngurus imah. Kiwari, kusabab
nagara can bisa nyadiakeun tempat gawe pikeun
sakumna rakyat, bakat eta dijadikeun modal pikeun
nyiar kipayah nepi ka luar negeri. Ayeuna
milyaran devisa dikaririm ti luar negeri, ku para
wanoja nu digarawe jadi TKI tea. Kalolobana
digawe jadi rencang, ngurus rumah tangga nu jadi
dunungan. Sok sanajan ngan jadi rencang, para
wanoja eta meunang jujuluk pikeun ngajenan, nyaeta pahlawan devisa tea.
Kusabab tugasna leuwih ti lalaki, nu
utamana mah ngalahirkeun manusa, wanoja dibere
kamampu leuwih kuat jauh tibatan lalaki. Kaasup
nahan kanyeri basa keur ngalahirkeun. Sanajan
kitu, kamampu wanoja dina soal kakandungan
disaluyukeun jeung umurna. Geus nepi ka umur nu
tangtu, wanoja eureun kareseban atawa menstruasi,
nu jadi tanda pangsiun ti kamungkinan bisa
ngandung jeung ngalahirkeun. Tada teuing ripuhna
mun nini nu sepuh masih keneh ngandung.
Sanajan teu nalungtik statistik, ku
lobana bukti nunjukkeun yén pikeun nu kungsi
hirup rarabi, papasangan mangtaun-taun terus
hirup nyorangan, wanoja leuwih kuat hirup
nyorangan batan lalaki. Geura upami nini pupus
tipayun, aki téh sok tara lami ngaduda, da sok
teras nuturkeun nini ka ahérat. Sabalikna mun aki
pupus ti payun, nini mah sok ngaranda teh rada
lami. Salah sahiji alesan, sigana, sabab nini
jadi leuwih santai, da pangsiun ngurus aki. Eta
nembongkeun kaayaan yen nini mah langkung kuat
batan aki, tapi aki mah, nu biasa diurus
nini, kaciri ripuh mun kudu hirup teu dibarengan nini.
------
kamari indung budak milangkala, poho. beu....
hadena we bageur. teu pundung...
