Emmanueltxu:
Nik gordeta daukat mezu kate hori, baiña testu artxibo baten, eta
txukundu barik. Hortxe beheian daukak dana, baiña kontuan hartu erantzun
ahala pillatuta dagozela mezuak, eta ordenatu biharko dala.
O.
Asunto:
RE: [eibar] hittanua dala eta ez dala
Fecha:
Thu, 20 Jul 2000 00:37:15 +0200
De:
"Aranberri" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
<[EMAIL PROTECTED]>
Amatiñok esan zeban (nik esan neban)
> Arrazoia daukak. Pareko kasuak honela behar leukek: Asper-asper
einda
> nauzu/nozu.
Eta Asier Sarasuak erantzun:
Barkatuko destazu oinguan be kontra egitten badetsut (erdizka,
gitxienez). Hori
be, alokutibua baiño gehixago, aurretik ipini zenduan adibidian (NAUKAZU)
parekua
dala uste dot: ZUK NI asper-asper eginda NoZU. Alokutibua litzake
asperguria
eragin destana hirugarren pertsona bat balitza. Orduan, errespetua
detsadan bati
berba egitterakuan: HAREK NI aspertu egin NAUZU. Edo, berez aspertu
baldin
banaix, NI gaur aspertu egin NAIZU. Azken horixe litzake Iparraldeko NUZU
alokutibuan antzerako formia gure inguruan. Hittanoko forman AU>O
aldaketia egon
da (Gaur goixian etorri NAUK>NOK), Bizkaiera aldian nahiko arrunta;
NAIZUren
kasuan, ostera, ez dot uste holakorik gertau leikianik Eibar inguruko
arau
fonologikuak jarraittuta. Normalagua NAIZU>NAXU).
Barkatuko destak hik be, baina etxuat uste bide zuzenetik ari haizenik.
Tira. Ia ba, berben gainetik, aditzak errezkadan jartzen ditugun, argiago
gertatu dakigun, nik neuk etxuat uste-eta bizkaieraz zukako hirugarren
erregistro hori dagoanik eta, orduan, NAIZU>NAXU hori egon be iñun
dagoanik.
1. Ni iruten ari naiz - neutroa
2. Ni iruten ari nauk/naun - nok/non - hika
3. Ni iruten ari NAUZU - zuka. Erregistro hau ez ei jagok bizkaieraz.
Bestetik
1. Horrek ni ikusi nau - neutroa
2. Horrek ni ikusi nik/nin - hika (eta bizkaieraz zelan?)
3. Horrek nik ikusi NIZU - zuka. Erregistro hau ez ei jagok bizkaieraz.
Eta, azkenik
1. Zuk ni ikusi NAUZU/Nozu -neutroa.
Beraz, NAUZU bi jagozak, iturri berekoak ez diranak.
Dana dala, filologorik badago, agertu dedilla.
Amatiño
Asunto:
Re: [eibar] Pasion hitana
Fecha:
Mon, 24 Jul 2000 14:35:35 +0200
De:
"P.Zubiria" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
Empresa:
Argia Euskal Herriko Astekaria
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1 , 2
Hitanoaren gai honek hainbat buelta eman du asteotan Eibartarren zerrendan,
baina eztabaida bere sorburura eraman nahi nuke berriro. Nire proposamenean
ez naiz berriro luzatuko, baina datu inportante bat jakin dut joan den
astean hasierako gaia (emakumeak diskriminatzen ditugula gizon eta
emakumeak gauden solasaldian toka arituz) berriz ukitzera naramana.
Lan kontu bat dela eta, joan den astean mahainguru batean parte hartzeko
aukera izan dut Baionan, eta ondoren trago bat hartzera joanda, hitanoaren
gaia atera dut hiruzpalau pertsonaren artean. Tartean zegoen Emilio Lopez
Adan, "Beltza". Bere liburu eta artikulu inportanteez at, ginekologo
ezaguna ere bada Beltza. Emakumeekin tratu handia du, izugarrizko
errespetoz tratatzen ezagutu dut beti emakumeak. Bere emaztea Anuntxi Arana
da, eta seguruenik bere artikuluren batean irakurriko zenuten "gizatasuna"
hitzaren ordez "jendetasun" kontzeptua aldarrikatzen. Zertara dator guzti
hau? Bakarrik argi uztera inor bizi bada matxismoarekin zerikusirik ez
duen giro
batean, Beltza dela horietako bat.
Eta gizon honek eman didan datua ez nuen ezagutzen: emakumeak bere
buruarekin solasean ari denean toka hitz egiten duela. Informazio zaharra
ote da eta nik jakin ez? Ziurrenik Amatiñok gehiago daki (oso ona, Alberto,
hi-hiek horrena!). Harritu nintzen hori entzunda, eta Beltzak berriz
inkesta egina duela. Nahi badut, etxean galdetzeko.
Emaztea Zaldibikoa dut, eta toka-noka ondo bereizten usatua. Hurrengo
arratsean, haurren aurrean egin dut testa, motu honetara: "Hi, bakarrik
hagonanean eta zerbait puskatu edo oker egin, nola esaten dun 'dios, ederra
egin det' esateko, hire buruarekin ari haizela". Eta emazteak: "Ederra egin
diat". Eta ez dun esaten "ederra egin dinat?". Eta berak: "Sekula ez".
Ondoren esplikatu diot nire galderaren zergatia, kontatu diot Beltzaren
tesia, hasi da bere ama, izeba eta abarrengan pentsatzen, eta berdin. Bera
ere ez zen ohartu ordura arte. Emakumeak toka hitz egiten dio bere buruari.
Ez naiz filologoa, ez hizkuntzalaria, eta ez dut adarra jotzeko (ezta
polemizatzeko ere) asmorik. Igoal dago gainera kontu hau ere
hizkuntzalariek aldetik aztertua. Baina orain arte ezagutzen ez nuen datu
bat hor dago, eta interpretaziorik ez daukat.
Pello Zubiria
Asunto:
[eibar] Zuzenketa bitxia
Fecha:
Wed, 26 Jul 2000 14:49:38 +0200
De:
[EMAIL PROTECTED]
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
[EMAIL PROTECTED]
Orain hurrengo esan najuan oraintsu arte Azitaingo Doloresek
erabili
izaten zebala "zu" plurala, lagun-taldea afaltzeko asmotan joan eta
galdetzean zebanean: ZENBAT ZARA.
Zentzun honetan, begira zer idatzi zeban Azkuen bere "Morfologia"n
(1925): "ZU significa, aún hoy, vosotros (pero sólo en la conjugación) en
pueblos como Eibar y Bakio del dialecto B, así como en muchas locuciones
bizkainas que nos son familiares y en las sacadas principalmente de
ICASIQUIZUNAC de Fray Bartolomé... En dicha obra, las fexiones de la
segunda
persona del plural (zuek) , todas sin excepción, pertenecen
morfológicamente
al pronombre ZU".
Nik neuk etxean daukat ICASIQUIZUNAC deritxonaren lehen ale bat
(1819), eta begira hitzez hitz: "Ta aimbat arguiruen CEUBEI aituten
emoteco,
sail onetan jaquin biar DOZUNA esango DEUTSUT Sacramentu onen
Eracutsijetan.... Ara CRISTIÑAUBAC, guztioc jaquitia ondo dana ezcontzaco
Sacramentubaren gainian. BAQUIZU, ascori jagocazan Icasiquizunac diriana
oneec. Berau gaiti escatuten DEUTSUT guztioi.... etorri ZAITEZALA guztiok
entzutera... uts eguin BADOZU norbaitec, jaquin DAGUIZUN, aurrera cer eguin
biar DOZUN". Etab. etab.
Baina politena ez da hau. Politena zera da, nik etxean daukadan
aleak Foruko frantziskotarren komentuko ex-librisa daroiala eta, noizbait,
borondate oneko frantziskotarren batek aditz guzti horreik zuzentzen jardun
dala, daneri E bat eskuz (lumaz) liburuan bertan zuzenduz eta ezarriz.
Amatiño
Asunto:
Re: [eibar] Pasion hitana
Reenviado-Fecha:
Wed, 26 Jul 2000 15:58:50 +0200
Reenviado-De:
[EMAIL PROTECTED]
Reenviado-A:
[EMAIL PROTECTED], [EMAIL PROTECTED]
Fecha:
Wed, 26 Jul 2000 15:42:57 +0200
De:
asier sarasua <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1 , 2 , 3
P.Zubiriak:
emakumeak bere buruarekin solasean ari denean toka hitz egiten duela.
Informazio zaharra ote da eta nik jakin ez? Ziurrenik Amatiñok gehiago daki
(oso ona, Alberto, hi-hiek horrena!). Harritu nintzen hori entzunda, eta
Beltzak berriz inkesta egina duela. Nahi badut, etxean galdetzeko.
Pellok Zaldibiko adibidia ipini desku. Holako kontuak euskalkiz euskalki,
batzuetan, aldatu egitten dira, baiña hau, behintzat, Eibarren be betetzen
da. Batzuek jakingo dozuen lez, azkenengo urtiotan Eibarko nagusixenen
artian jardun dogu alkarrizketak egitten, eta andra guztien artian betetzen
dan kontua da. Baitta beste andrazko batekin barriketan diharduenian be.
Esate baterako:
"Hi, Dolores, atzo Maritxu ikusi najonan. Borobil borobilla dagon! 'Hau
potolatu DOK ona!' pentsau najonan ikusi nebanian"
Neuk be, Pellok moduan, ez dakitt arrazoi (sozio)linguistikua zein ete dan,
baiña andra nagusixen artian, Zaldibian moduan Eibarren be, zuzen-zuzen
betetzen dan araua da. Matxistenak andrak ete, Elena?
asier
Asunto:
Re: [eibar] hittanua dala eta ez dala
Fecha:
Wed, 26 Jul 2000 15:48:22 +0200
De:
asier sarasua <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1
Arratsaldeon Jangoikuak,
Lavinen murgak aspalditxo falta jakuzela eta, hamentxe antzerako
astunkerixak!
Astebete berandu bada be... "hittanua dala eta ez dala" telesaillaren 5.
atala.
Aranberrik:
Ia ba, berben gainetik, aditzak errezkadan jartzen ditugun, argiago
gertatu dakigun
1. Ni iruten ari naiz - neutroa
2. Ni iruten ari nauk/naun - nok/non - hika
3. Ni iruten ari NAUZU - zuka. Erregistro hau ez ei jagok bizkaieraz.
Nundik etaratzen dozu NAUZU hori? Bizkaierazko zuka alokutiboko forma
hipotetiko moduan proposatu nahi badozu, konforme. Baiña zuk diñozun
moduan,
zuka alokutibua Behenafarrua eta Zuberuako kontua besterik ez da izan, eta,
nik
behintzat, idazle guztien artian (klasikuenetatik hasi eta mende honetara
arte)
NUZU/NÜZÜ formia besterik ez dot billau.
Etxepareren lanetan milla adibide. Lehengunian zuk zeuk aipatutako
abestixan
be:
Iruten ari NUZU (=naiz)
Atharratzeko Jauregian pastoralian:
Geroztik hain goibel NÜZÜ (=naiz)
Eta horren parekuak:
Gizon hori berandu joan DUZU/DÜZÜ (='da')
Basoilarrak kantatzen DÜZÜ (=du) Iratiko basoan
...
Dana dala, filologorik badago, agertu dedilla.
Amatiño
Hala bedi; edo ez. Bestela Lavinen sermoiak baiño astunaguak izango dira
hamengo barriketak, (berak eukiko dau bai zeozer esateko honen inguruan;
Leizarraga dixit eta abar).
asier
ondo ibili danok oporretan
Asunto:
Re: [eibar] Pasion hitana
Fecha:
Thu, 27 Jul 2000 09:12:57 +0200
De:
"P.Zubiria" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
Empresa:
Argia Euskal Herriko Astekaria
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1
Hitanoari buruzko eztabaida hizkuntzan ematen den sexismoaren inguruko
arrazoien bueltan abiatu zen hemen, eta ez nau harritu Asierrek berriro
matxismoaren amua bota eta Elenak horri hortzakada egin izanak. Edonola
ere,
hitanoa eta matxismoa hain estu lotzeak ez dut uste urrutira eramango
gaituenik.
Nik behintzat aurreko gutunean (eta ez dizuet ohar luze haren inguruan
orain
lata emango) hizkuntza aldetik adierazgarri edo nabarmen iruditu zaidan
zerbait nahi nuen azpimarratu, eta besteren informazioaz osatu nahiko
nukeela
abisatu. Desdeluego, Beltzak emandako informaziotik (Euskal Herri osoko
emakumeekin egiten du lana, eta sexuari buruzko kontuetan adineko
emakumeek
erabiltzen duten hizkera ederki kontrolatzen duela aspaldi ohartu nintzen)
batek atera lezake "emakumeak bere buruari gizonezkoari bezala hitz egiten
diola eta horregatik matxistena emakumea dela". Atera lezake, diot, baina
hori
horrela planteatuta lagun artean adarra jotzeko edo elkarri txisteak
(sexoen
arteko gerrak jolas askotarako ematen du) aurpegiratzeko eremuan gabiltzala
garbi eduki behar dugu, eta horretan ibili, haserretu gabe.
Baina emakumeak bere buruari toka hitz egite horrek hizkuntzaren aldetik
beste
esplikazioren bat behar du. Agian oker gaude toka gizonentzako eta noka
emakumeentzako era automatikoan aplikatzen direla uste genuenok.
Hika-zuka-neutroa eskemara iritsi garen bezala, zer falta zaigu toka-noka
ondo
ulertzeko?
Pello Zubiria.
Elena Laka escribió:
Asierrek:
> Neuk be, Pellok moduan, ez dakitt arrazoi (sozio)linguistikua zein ete
dan, baiña andra nagusixen artian, Zaldibian moduan Eibarren be,
zuzen-zuzen betetzen dan araua da. Matxistenak andrak ete, Elena?
Duda barik, Asier, matxistenak andrak gaittuk, arrazoi
sozio(linguistikua)
zein ete dan ez dakigula.
Elena
Asunto:
RE: [eibar] hittanua dala eta ez dala
Fecha:
Fri, 28 Jul 2000 21:02:49 +0200
De:
"Aranberri" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
<[EMAIL PROTECTED]>
Aranberrik esan:
> Ia ba, berben gainetik, aditzak errezkadan jartzen ditugun, argiago
> gertatu dakigun
> 1. Ni iruten ari naiz - neutroa
> 2. Ni iruten ari nauk/naun - hika
> 3. Ni iruten ari NAUZU - zuka.
Eta Asier Sarasuak:
Nundik etaratzen dozu NAUZU hori? ...Nik
behintzat, idazle guztien artian (klasikuenetatik hasi eta mende honetara
arte)
NUZU/NÜZÜ formia besterik ez dot billau.
Etxepareren lanetan milla adibide. Lehengunian zuk zeuk aipatutako
abestixan
be: Iruten ari NUZU (=naiz)
-- Ba nik etara... etara, aditz paradigmetatik etara juat NAUZU
hori,
liburuetatik alegia. Nik asmatu... asmatu, gitxi asmatzen juat-eta.
Nik ikusten dotena zera dok:
. "Ni iruten ari NAUZU" eta "zuk ikusi NAUZU", bi iturri
ezbardinetako
aditz-modu berberak dirala itxuraz, baina ez zentzunez.
. Eta honen pareko dirala (ikus XVII mendeko lirika) "Goizian
goizik jaiki
NINDUZUN" eta "zuk atzo ikusi NINDUZUN".
. Eta, azkenik, inungo aditz-paradigmatan agertzen ez dana NUZU
dala,
NAUZUren era dialektala dok-eta. Etxuat esaten zuzena ez danik, euskalki
forma dala baino eta, agertzekotan, euskalki-liburuetan agertuko dala, eta
ez aditzera batu, normaldu edo gramatika konmentzionaletakoetan.
Eta hau esanda, banajoiak eta akabo neregatik gai hau, arrazoia
euki zein
ez.
Eta, bestela, agertu dedilla ezkutuko filologoa.
Amatiño
Asunto:
[eibar] Bakarrik gagozak
Fecha:
Fri, 4 Aug 2000 13:34:17 +0200
De:
[EMAIL PROTECTED]
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
[EMAIL PROTECTED]
Hi, OierG:
Uste juat bakarrik geratu garala hi eta bixok. Edo beste guztiak
hanka egin juek edo mutututa geldi dittuk gure jakituriaz harrituta.
Orduan ba... hona eskuartean jarabixaguzen gaiak:
-- Amandria. Nere Bergarako famelixiarentzat <amandria> amama
besterik ez dok. Nik neuk esango neukek, ostera, nere aittarentzat (1908an
Eibarren jaioa) <amandria> amama baino zaharragoa zala, amamaren ama edo.
Edota, nolabait esateko, etxean bizirik geratzen dan atsorik zaharrena edo.
-- Hika eta zaharrak. Nere ustez, gaurregun behintzat, hikaz berba
egitea, zahar eta gazteen arteko arazoa baino, konfiantza-kontua dok. Behar
bada erderaren mimetismoz edo, baina gaurregun gero eta jende
zaharragoari
egiten jakok TUka.
-- Gayola. Seguru gero aparteko leku ona dala oporretarako.
Baina...
nun jagok?
Ondo ibili.
Amatiño
Asunto:
Re: [eibar] Bakarrik gagozak
Fecha:
Fri, 04 Aug 2000 14:06:35 +0200
De:
"P.Zubiria" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
Empresa:
Argia Euskal Herriko Astekaria
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1
Lasai, ez zaudete bakarrik; eta gainera oporretan daudenak itzultzen
direnean
mezu guztiak bildu eta erantzuten hasiko dituk.
Amandrearena ez nuen ezagutzen, zentzu horretan bederen. Baina amama eta
aittitteren kontu horretan, duela gutxi jakin dut Zuberoan (herri batzuetan
bederen) amona-amatxi-amañiri amama ere deitzen diotela eta
aitona-aitatxiri
aitaita. Liginagan jaiotako batek kontatu zidan.
Hikaren kontu horretan, neska-mutil kontu horretaz aparte, adin-posizio
kontu
bat ere badago. Eta hor gauzak aldatzen ari direla nabarmena da. Gaur
berrogei-berrogeitamar artean gabiltzan euskaldunzaharroi ez zitzaigun
burutik
pasako ez bakarrik gurasoei, ezta adinez zaharrago bati ere hika hitz
egiterik.
Salbu eta mutilzaharrei: agian horiek gure juergetan-eta segitzen zutelako?
Orain aldiz, nahastuagoa da kontua. Baina Iparraldean, eta batik bat
Zuberoan,
aita-amei hika hitz egiten dieten haurrak aurkitu ditut behin eta berritan.
Ez
dakit den hemen ere dagoen nahasketa horren kontua, ala han tradizioa beste
bat
izan delako.
Pello Zubiria
[EMAIL PROTECTED] escribió:
Hi, OierG:
Uste juat bakarrik geratu garala hi eta bixok. Edo beste guztiak
hanka egin juek edo mutututa geldi dittuk gure jakituriaz harrituta.
Orduan ba... hona eskuartean jarabixaguzen gaiak:
-- Amandria. Nere Bergarako famelixiarentzat <amandria> amama
besterik ez dok. Nik neuk esango neukek, ostera, nere aittarentzat
(1908an
Eibarren jaioa) <amandria> amama baino zaharragoa zala, amamaren ama edo.
Edota, nolabait esateko, etxean bizirik geratzen dan atsorik zaharrena
edo.
-- Hika eta zaharrak. Nere ustez, gaurregun behintzat, hikaz
berba
egitea, zahar eta gazteen arteko arazoa baino, konfiantza-kontua dok.
Behar
bada erderaren mimetismoz edo, baina gaurregun gero eta jende
zaharragoari
egiten jakok TUka.
-- Gayola. Seguru gero aparteko leku ona dala oporretarako.
Baina...
nun jagok?
Ondo ibili.
Amatiño
Asunto:
Re: [eibar] Bakarrik gagozak
Reenviado-Fecha:
Fri, 4 Aug 2000 15:47:13 +0200
De:
Eneko Astigarraga <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1
Askok oporretan eta ordenagailuetatik aparte dabiltzala nabaria da,
baina bakar bakarrik ez zaudete.
Nik ere, oraintxe bertan, ordenagailua amatatu eta egun batzuk oporretan
emango ditut. Baina tira, igual jarraituko dut zuen jakituri eta kontu
kontetaz ikasten etxeko tresnatik.
P.D.k:
Amadria-rena: gutxi gora behera Amatiñok ematen dion zentzuan erabiltzen
zen gure etxean. Zentzu bietan, nik uste, amama baino ez hasieran, eta
etxeko zaharrena, bilobak jaio zirenez geroztik. Amama eta amandria,
biak erabiltzen ziren, baina bigarrena gehiago erabili izan zan bilobak
jaio ondoren.
Hika-rena: nik ez dut ia sekulan erabili, beraz .... Oierrek bezala
erdaraz egiten genuen lagunekin kalean; nebarik ez; nagusieri egitea
errespeto falta bezela hartzen nuen;... ikastaroa antolatu beharko
duzue!
Gayola: (?), "klabe"-ren bat edo... zelakoan.... :-)
ondo izan
eneko
Asunto:
[eibar] Detxepare zuka
Fecha:
Wed, 19 Jul 2000 01:10:39 +0200
De:
"Aranberri" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
<[EMAIL PROTECTED]>
Hona Detxepareren ahapaldi bat, nun gitxienez bi zukako forma agertzen
diran:
-- Orai forogatzen DIZIT dakitenen errana,
nehork ere utzi eztala eskuetan duena.
Elas, itzul albaneza iragan den denbora¡
Segur orai ENIKEZI dudan goganbeharra.
Amatiño
Asunto:
[eibar] Hi eta hiek
Fecha:
Wed, 19 Jul 2000 01:31:25 +0200
De:
"Aranberri" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
<[EMAIL PROTECTED]>
Egun honeitan aittatu izan dan ZU pluralaren singularizaziño
prozesua
Azkuek kontatzen dau argi asko bere "Diccionario Vasco-Español-Francés"
hiztegian. Labur esanda, bataz beste orain arte esandako berbera. Eta
azalpen hau: "El orgullo humano empujó a los señores feudales a subir, aun
gramaticalmente, del nivel de sus siervos y les impulsó a que se hicieran
llamar -vos-, nuestro altisonante -zu- , que nos vino de su contagio". Eta
beste nunbait diño, jauntxo eta harroputzei honako esaeria leporatzen
jakuela: "Horrek bere buruari ZU esaten dio".
Azkuek beste hau be badiño: hau da, ZU singularrak gehienbat
Bizkaian
iraun zebala, eta Peru Abarka eta beste hainbat idazlanetako adibideak
zehatz-mehatz aipatzen ditu. Esate baterako: "Neure mutil onak, iges EGIZU
gaurko neskatiletati". Kontu zaharra beraz.
Baina, Azkueren azalpenak irakurrita topatu dotena beste hau da,
ZU-ZUEK
bikotearen pareko HI-HIEK be sortu zala: "Que todavía se usa en Arratia,
según testimonio de Bonaparte, y en Lekeitio, donde lo he oído y lo he
dicho cien veces" Adibidez: Iek eztakiek ezer.
Amatiño
Asunto:
Re: [eibar] Pasion hitana
Fecha:
Wed, 19 Jul 2000 15:30:38 +0200
De:
asier sarasua <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1
Guisasolak:
Hika egitea oso zaila dala deritzat. Aditz erak ere ez dabe bat ere
laguntzen. Al dan moduan egiterakoetan, doala.
Ez dot uste beste aditz formak baiño zaillaguak diranik. Hika zuzeneko
formak ikastolan be erakusten dira (erakusten ziran, behintzat, gure
sasoian) eta alokutibuan ohitturia hartzia besterik ez da. Badagoz gitxi
erabiltzen diran forma ezezagun-edo-gatx batzuk, baiña 12-15 forma
alokutibokin konbersaziñuen %90 a betetzeko laiñ dakagu. Ohittutzia
besterik ez. Kontua da iñun ez dala horren aldeko indar haundirik egin.
Transmisiño naturala bizirik daguan tokixetan (Oñati, Zarautz, Aulesti...)
bizirik dago, berez, baiña transmisiñua ikastetxien esku daguan kasuan
(Eibarren, esate baterako) eta bateron batek arduria hartu bihar daben
orduan, jai-jai! Juan jaku
betirako. Gerran gehixago galdu genduan eta...
asier
Asunto:
Re: [eibar] hittanua dala eta ez dala
Fecha:
Wed, 19 Jul 2000 15:30:51 +0200
De:
asier sarasua <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1
Aranberrik:
Asierrek:
> Ez dot uste batak bestiakin zerikusirik
> dakanik. Lehelena zuka alokutiboa da
> (hikako NAUK, Eibarren NOK, formian
> kidia); bigarrena, ostera, registro
> neutro-neutrua, nor-nork paradigmako
> orainaldiko formia. Alokutibua esaldixan
> agertzen diran NOR (edo zer)-NORI-NORK
> formetatik aparte agertzen dan laugarren
> elementua da, entzulia. Ez dau ekintzan
> parterik hartzen. Horretxegaittik,
> lehelenguan iruten diharduana ez da
> entzulia (ZU), hizlarixa baizik (ni ari
> NUZU). NUZU forma horren azpixan NIZ +
> ZU (alokutibua) dagoz.
> Bigarren kasuan, NI eta ZU ekintzaren
> parte dira: Zuk NI aspertuta NaukaZU.
Arrazoia daukak. Pareko kasuak honela behar leukek: Asper-asper
einda
nauzu/nozu.
Amatiño
Barkatuko destazu oinguan be kontra egitten badetsut (erdizka, gitxienez).
Hori
be, alokutibua baiño gehixago, aurretik ipini zenduan adibidian (NAUKAZU)
parekua
dala uste dot: ZUK NI asper-asper eginda NoZU. Alokutibua litzake
asperguria
eragin destana hirugarren pertsona bat balitza. Orduan, errespetua detsadan
bati
berba egitterakuan: HAREK NI aspertu egin NAUZU. Edo, berez aspertu baldin
banaix, NI gaur aspertu egin NAIZU. Azken horixe litzake Iparraldeko NUZU
alokutibuan antzerako formia gure inguruan. Hittanoko forman AU>O aldaketia
egon
da (Gaur goixian etorri NAUK>NOK), Bizkaiera aldian nahiko arrunta;
NAIZUren
kasuan, ostera, ez dot uste holakorik gertau leikianik Eibar inguruko arau
fonologikuak jarraittuta. Normalagua NAIZU>NAXU).
Dana dala, filologoren bat ez inguruan???? Animo BEGOibarra!!! Lakarrak zer
diño
honen guzti honen inguruan?
asier
Asunto:
[eibar] Pasion hitana.
Fecha:
Fri, 14 Jul 2000 17:38:08 +0200
De:
"Guisasola" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
"eibar" <[EMAIL PROTECTED]>
Kaixo:
P.Zubiriak diñona, den gauza da, berak horrela dio eta, baina nik ez dut
entzun, ez Eibarren ezta beste inon be, "etorri nauzu" giro hori.
Transitibo eta intransitibotasuna aipatzen dituzu eta, nire ustez, euskeraz
ez daude holakorik. Zeuk zerorrek esaten duzun bezela, nor-nork edo
nor-nori nork kasuak, aditzaren asannahiakin erabili behar liratezke. Hau
da: niri gaizki deritzat, adi bidez, "atera naiz" esatea zeren eta "atera"
esaterakoan, zerbait atera beharra dago, kasu honetan, "atera dut nere
gorputza" izango litzateke eta, nik uste, hori zuzenean esateko, ba du
euskerak beste modo bereizi bat, "irten naiz". Gauza bera gertatzen zait
aditz laguntzaileekin. Niretzako, UKAN eta IZAN, naiz eta gendeak normalki
horrela erabili, ba dute sentzun propio bat. Adi bidez, ez deritzat "hemen
naiz" esatea "hemen nago" esatea baino hobea denik, naiz eta horrela
erabili. Gastelaniazko efektoa? Ba, igual bai.
Bestetil "hitato" eta "hitano" erabiltzearekin ere, nik uste, influentzia
gaiztoa dela, naiz eta gendeak onharto. Urrestillan, 50etako hamarkadan,
Krstau Dotriña ematera joan nintzen lehen egunean, hika hasi nintzen
neskato txiki batzukin eta batek: "Aizu, gu neskak gara gero, eh? Eta nik,
ikusten nuela, agirian zegoela. Eibarrera handik hiru egunetara joan eta
nere aitari esan nion gertatutakoa eta aitak: "Jakina, leziño ederra emon
deutsue. Gizonezkoak emakumezkoei beti zuka. Hika lagun arteko gauza da
zein hitaton eta zein hitanon".
Horrekin gelditu nintzen. Horregatik tartekoan emakumeak egoterakoetan,
zuka.
Sarri gertatzen dena da, izenordeak hika, zein hitatoz edo hitanoz,
erabiltzen ditugula eta aditza zuka. Hori garbi ikusi izan dut Euskal Herri
osoan, baita Iparraldean ere.
Ez dakit ba errespetozko gauza den ala ez.
Eta beste kontutxu bat. Behin euskeraz ez zekiten batzuk galdetu zidaten
euskeraz generorik ez zegoela entzun nindutenean. ¿Cómo decís vosotros élla
era él? Ba no zen to.
Gero arte
Gisasola.
Asunto:
RE: [eibar] Auñamendi
Fecha:
Sun, 16 Jul 2000 23:36:28 +0200
De:
"Aranberri" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
<[EMAIL PROTECTED]>
Imanolek kontatua:
Pasadizo bat: behin nire anai batek nire aitaren kuadrilarekin topo
egin zeban eta
horko batekin berriketan jardun eta hikaz egin zetsan.
Aitta etxera ailegatzean kriston orrua bota zetsan: baina zein zan
bera bere lagun
bati hikaz egiteko!!!
Beraz, eta besterik entzuten ez doten bitartean, badaezpada, nire
aitaren
edadekoak direnei zukaz tratatuko detset.
Neri be horrelakoren bat gertatu jatan orain dala hogei urte inguru
Ramon
Sarasua zanaz.
Ni gizon heldua, ezkondua eta hiru seme-alaben aita. Behin, alkarreaz
geundela hika egin netsan eta zeharo hasarratu jatan. Ia zer pentsatzen ete
neban berari hika egiteko¡ Eta Ramon oso tipo jatorra eta eibartar
peto-petoa zan, baina, itxura danez, bere sasoikook bezeuken alkarri
tratatzeko moduaz guk orain galdu edo egin dogun neurriren bat.
Amatiño
Asunto:
[eibar] Iruten ari nuzu
Fecha:
Mon, 17 Jul 2000 00:15:46 +0200
De:
"Aranberri" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
<[EMAIL PROTECTED]>
P. Zubiriak dio:
Ez naiz filologoa, baina irudipena daukat behin eta berriro "zuka"
kontzeptua oker erabiltzen ari dela eztabaida honetan. Hika hitz egiteko
modua bezala badago zuka hitz egitekoa ere, baina ez da azken egunotan
hemen
erabiltzen dena. "Etorri naiz" ez da zuka, zerbait izatekotan "neutroa"
edo
holako zerbait da. Hika "etorri nauk" den bezala zuka "etorri nauzu" da.
Iparraldean eta batik bat Zuberoan asko erabiltzen da eta oraindik.
-- Zure irudipena baino zerbait gehiago da, adibiderik onena jarri
ez
baduzu ere. Begira zer dioen hiztegiak: "ZUKA: Zu izen ordainaren
erabileran oinarri duen tratamendua. Hiru erregistroko aditz-sistema duten
euskalkietan (ekialdekoetan hain zuzen), ZU bigarren pertsona aditzaren
NOR, NORK edo NORI kasua denean, dagokion adizkia erabiltzen da, eta ZU
pertsona aditzaren ekintzan ez denean, dagozkion forma alokutiboak
erabiltzen dira (adib. emakumea berandu etorri duzu.). Bi erregistroko
euskalkietan, hitanoa ez den erregistro neutroari esaten zaio (adib.
emakumea berandu etorri da)."
Beraz, Zubiriak ez du ezer asmatu, baina Imanol Gisasolak arrazoi
du berak
Eibarren sekula horrelakorik ez duela entzun esaten duenean. Izan ere,
bizkaieraz behintzat, bi erregistro baino ez daude-ta gaurregun, eta ez dut
uste bizkaierazko literatura zaharrean ere horrelakorik inoiz ikusi
dudanik.
Beste kasu bat da, nonbait, NAIZ/NAUK/NAUZU delakoa, halakoetan
pertsona
aditzaren ekintzan sartzen baita. Nork ez du noizbait kantatu IRUTEN ARI
NUZU abesti zaharra? Forma hauek, iparraldean ezezik, baita Bizkaian ere:
GIZON, ASPER-ASPER EINDA NAUKAZU.
Amatiño
Asunto:
[eibar] Pasion hitana
Fecha:
Mon, 17 Jul 2000 12:49:37 +0200
De:
"Guisasola" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
"eibar" <[EMAIL PROTECTED]>
Kaixo:
Oso interesgarria deritzat gai "xinple"? hau.
Zuka, singularra da, nahiz eta, hika sartzerakoan anitza bezela erabili.
Horregatik "zuek" bi pluralgile daramaz. Baina "zu" ere anitz bezela
erabiltzen da.
Eta zer ote den "bera", "bedori" " bedorrek" eta punto horretan erabiltzen
ziren hirugerren pertsonan apaizak eta, esate baterako, goi mailako
pertsonei kaso egiterakoan? Hauek singularreko pertsona bezela erabili
arren beste zerbait esan nahirik ba zutelakoan nago. Errespetozkoa edo
abuskalo zer. Eta non sartzen da hori?.
Gaztelaneraz, esate baterako, eta Amatiñori Ramon Sarasuarekin
gertatutakoa ikusirik, gauza bat. Niri ere gertatu izan zaizkit
holakoak.Nik, euskeraz ari ginelarik, ez zitzaidan okurriduko aitari hika
egitrik. Baina gaztelaneraz Usted esan izango ba nion, antzeko matrailakoa
ez, baina bai errita izango nuela. Horregatik, "hika" pertsona nagusiekin
edo ta emakumezkoekin egitea ez zen, garai hartan behintzat, on ikusia.
Ba dago hitato eta hitano'en artean ezer bereizirik.
Etxe batzutan, gurasoei "bedori" bezela egiten zitzaien. Gaztelako gehienak
bezela, Usted esaten dietela ikusirik?
Baina, berriz ere, "hi" eta "zu", euskeraz singularrak dira nahiz eta "zu"
pluralez edo anitzez erabili eta, igual horregatik, gaudenen artean
emakumezkoren bat egon ezkero, zuka erabiltzen dugu, lehengoak behintzat.
Hemen be -(e)z gero arauari buruz zerbait letorke esatea, baina urrengo
baterako hori.
Gisasola.
Asunto:
[eibar] Hi eta zu
Fecha:
Mon, 17 Jul 2000 23:16:44 +0200
De:
"Aranberri" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
A:
<[EMAIL PROTECTED]>
Gisasolak diño:
Baina, berriz ere, "hi" eta "zu", euskeraz singularrak dira nahiz eta
"zu" pluralez edo anitzez erabili eta, igual horregatik, gaudenen artean
emakumezkoren bat egon ezkero, zuka erabiltzen dugu, lehengoak behintzat.
-- Badirudi, jatorrizko izenordainak Ni, hi, ha, gu, zu eta haek
zirela.
Begi bistakoa da Ni/Hi (naiz/haiz) eta Gu/Zu (gara/zara) bikoteen arteko
parekotasuna. Baina, itxura danez, erromantzea Vd./Vos kortesiazko
tratamenduaz agertu zanean, euskerak imitatu beharrean ikusi zeban bere
burua eta horra nun sortu ei zan ZU ZARA (vos sois) forma. Eta, ondorioz,
ZU (ek) ZARA (te) plural bikoitza sortu behar izan zan singularretik
bereizteko.
Nunbait irakurri izan dotenez (ez naiz orain gogoratzen nun, Aita
Villasante?), Leizarragaren denboretarako nahiko zabaldua ei zegoan
kortesiazko pluralizante hau edo, hobeto esan, ia zeharo galduta,
literaturan behintzat, ZU ZARA forma singularraren zentzunean. Halandabe,
Azitaingo Doloresek, ointsuarte, jatetxera sartu bezin laster zera galdetu
izaten zeban normaltasun osoz: Zenbat ZARA?
Amatiño
Asunto:
Re: [eibar] Pasion hitana
Fecha:
Fri, 14 Jul 2000 14:04:32 +0200
De:
"P.Zubiria" <[EMAIL PROTECTED]>
Responder a:
[EMAIL PROTECTED]
Empresa:
Argia Euskal Herriko Astekaria
A:
[EMAIL PROTECTED]
Referencias:
1
Kaixo, eibartxarrok.
Gustora irakurtzen ditut zuen albisteak, eztabaidak... eta tarteka
purrustadak ere bai. Eta oraingoan hitanoaz ari zaretenez, ohar pare bat
egingo dut oraingoan.
Ez naiz filologoa, baina irudipena daukat behin eta berriro "zuka"
kontzeptua oker erabiltzen ari dela eztabaida honetan. Hika hitz egiteko
modua bezala badago zuka hitz egitekoa ere, baina ez da azken egunotan
hemen
erabiltzen dena. "Etorri naiz" ez da zuka, zerbait izatekotan "neutroa" edo
holako zerbait da. Hika "etorri nauk" den bezala zuka "etorri nauzu" da.
Iparraldean eta batik bat Zuberoan asko erabiltzen da eta oraindik
Hegoaldean gure arteko zaharrek erabiltzen dute. Batik bat, historiei
halako
enfasi tonu bat ematean eta. Adibidez: "Orduan etorri dezu gizon hori, eta
kristoren muturrekoa hartu ez dizu ba!". Nik etxean entzun dut, eta egingo
nuke apostu Eibar aldean ere zaharrek holakoak botatzen dituztela.
Formarik sinpleenetan (nor-nori-nork sartzen ez denetan) hitanoaren arau
berdinekin jokatzen da zuka: aditz intrantsitiboetan "hik" edo "zuk"
erantsi
(erori duk/n, erori duzu) eta trantsitiboetan "hiri" edo "zuri" erantsita"
(ikusi diat/dinat, ikusi dizut). Euskal aditzaren miraria: nor, nork,
nori... eta solaskidea bera ere sartzen da aditzean. Hitanoaren kasuan,
bere
seksu adierazleekin gainera.
Eta hemen dator nire bigarren oharra. Guk Aginagan behintzat (ez Eibar
ondoko Aginagan, Usurbil eta Orio artekoan baino) lagun artean hika hitz
egin dugu beti, neska eta mutil nahastuta. Eta egia aitortu behar dut:
mutilen hitanoa nagusitzen zaio holakoetan neskenari. Sekula ez dugu hitz
egin mutilekin toka, neskekin noka eta elkarrekin poteoan forma neutroan:
ostatuan denok gaudenean, toka. Beste gauza da aldatu behar dela
planteatzea. Niri hizkuntzari seksua aldatzeko moda bitxi samarra egiten
zait (estimados [EMAIL PROTECTED]), baina seguruenik nire prolema izango da.
Nola desblokeatu gaia? Emakumeek, gizonak eta emakumeak dauden inguruan
noka
egin dezatela. Ni ez naiz haserretuko. Ohituta ere banago gainera.
Hernanira
joan nintzen bizitzera duela hamar urte eta gauza bitxi batetaz ohartu
naiz:
euskararen trebeziak atzera egin duen lekuetan hika hitz egiterakoan ez
solaskidearen seksua baizik eta norberarena sartzeko joera dago. Badut
emakume lagun bat noka hitz egiten didana, eta (hau askoz korrienteagoa da)
gizonezko askok emakumeekin toka hitz egiten dute.
Beraz, emakumeok, hona nire iritzi apala: izan zaitezte iraultzaile eta
aldarrika ezazue Maite Idirinek bere disko hartan bezala "Ahizpatasuna".
Pello Zubiria.
oier gorosabel escribió:
Hitanoaren erabilera egokia nahikoa argi dagoala uste dot,
bizitza normalari begiratzea besterik ez dago.
Imajinatu dixagun: mahai inguru baten gagoz, gizon-emakumeak,
eta ni orokorrean
danondako zuka nabil berbetan, ustean danori interesatzen jakuan gai
batetaz. Baina halako baten, Manolok hartu ta zera esaten dezta neuri,
toka (danok entzuteko moduan):
- “Hi Oier G! Esan duan hori larregikoa izan dok!”.
Nik berari toka erantzuten detzat (eta danok entzungo dabe):
- “Zergaitik diñok hori Manolo?”.
Eta berak, danori zuka (nahiz eta nitaz ari dan berbetan):
- “Ez al dozue uste Oier G guzurtero igungarri bat dala, eta ez daukala
lekurik gure
artean?”.
Markosek, Manolori toka (erantzun pertsonala bait da) eta danori
zuka:
- “Erregular, Gisasola! Hori dok hori berba egitea!. ¿Ez al zarie
konturatzen bere
kontsultaren propaganda spam izugarria diharduala egiten? Alde egin
behar dau!”
Eta Bego Ibarrak danori zuka, gero neuri toka:
- “Benetan hala da; Euskalherriko kultura arrisku bizixan dago Oier G
gure artean
jarraitzen ba dau. Mutila: hire palizak aguantatuko jitxuazenik etxok
jaixo herri
honetan, eta hospa!”
Oier G gaixoak Begori noka, danori zuka:
- “Baina, baina.... Bego! Zela esaten don hori? Ez haz konturatzen mezu
hoiek oso
garrantzitsuak dituala neretako? “Omnis dubia, multis ultima”...,
“Miño-Bainis”...
“Xiberoa”... nezesídade imperiosua jaukat nere barruan jagoana
isurtzeko...! Benetan
botako nauzue zuen tartetik?
(tentsioa danon begiradetan, isiltasuna) Oierrek barriro, danori
zuka, Albertori toka,
Arroitari toka ta Elenari noka.
- “Ez al dozue ezer esan behar (snif)? Hik bez, Alberto? Oraindik ez
deztak grabatu web
orrialdeak egiteko programa hori ta...? Halan bukatuko dok gure
harremana? Eta hi,
Arroita... ¿lurker mutu bat bihurtu al haiz, violoiak eñ ta eñ...?
Elena... Ez deztan
laguntza juridiko pizkat emongo, ez jakiñat zer egin, ez jonat jakingo
zer egin idatzi
barik...
(ambientea hartaziekin ebagi leike) Oierrek danori:
- "Ikusten dot bai, zelako jentillajea... Ba dakizue zer? Ba noia eta
juan zaitxie danok
freskatzera!"
Ikusten dan modura, pertsona bati hika egin jakon moduan zuka
egin zeikian bardin-bardin eta egokiro. Talde baten pertsona BATI
berbetan (2º persona del singular) aritzen garanean berakin bakarrik
gabiz (zuka), baina ez da besteendako errespetu falta. Toka edo noka
pertsona BATI aritzen ba gara, exactamente kasu bardina da.
Beste gauza bat da hi, Amatiño, adibidez, oraintsu bidaldutako
DANONDAKO mezuetako baten toka ari hintzala. Beharbada ordenagailuari
heure buruari berba egiten detzaken modura egiten dualako da, eta ez
emakumeak kontuan hartzen ez dualako, baina aurretik be asunto
bardinagaitik zerrendako neskak baztartuta sentidu dira. Eta arrazoia
dauke. Ni be hala sentiduko nitzake ta, kasu berean baina alrebes
(noka).
Aurreko eztabaida egin eta gero nahikoa argi geratu zala uste
dot, eta ondo konpondu gara denbora guztian zuka ta hika kriterixo
hauekin erabiliaz.
--
Oier Gorosabel Larrañaga
mailto:[EMAIL PROTECTED]
_______________________________________________
Adi gero, mezuak bidaltzeko: [email protected]
http://www.eibar.org/zerrenda
harpidetza eteteko: [EMAIL PROTECTED]
