Siti Rayati (31-35) Moh. Sanoesi Urang Sunda dicandak sasauran basa Sunda, urang Jawa dicandak sasauran basa Jawa, péndék anjeunna nurutkeun kumaha dibawa ngomong ku urang anu datang. Keur mah atuh basana beunang disebutkeun sa-Hindia anjeunna mah uninga, tutug-turug adatistiadatna bangsa pribumi apal pisan.
Kulantaran anjeunna kagungan sipat jeung budi anu sakitu luhurna, atuh dipibapa jeung dipikolot téh lain ku bangsa pribumi baé, tapi ogé jadi kapercayaan jeung panarosan bangsa anjeunna. Sanggeus meunang sabulan Gan Titi calikna di Batawi kakara ayeuna anjeunna ngamimitian sakola di Normaalcursus. Tuan van der Goud, nyakitu deu Nyonya kacida pisan resepna jeung nyaahna ka Gan Titi, lantaran ningali kasaregepanana jeung katengtremanana kana diajar. Kulantaran ayeuna dina waktu peré anjeunna mindeng dicandak sasauran ngobrol ku Tuan van der Goud jeung Nyonya, boh tina perkara pangajaran, boh tina perkara nu séjén jalan, kamulyaan urang pribumi, pamandanganana anjeunna ayeuna beuki tambah, sarta perasaanana nyaah asih ka sasama manusa beuki kandel, beuki jero. Sajaba ti anjeunna ayeuna ngulik buku-buku pangajaran di sakola pikeun jadi guru téh, selang-selang anjeunna sok ngaos buku-buku séjén kaperluan umum saperti tina perkara kumaha jalan-jalanna hirup hiji bangsa, kumaha cara-carana rupa-rupa pamaréntah di Europa atawa di séjén karajaan, kumaha hak-hakna rahayat jeung nu maréntah. Rahayat mardika jeung rahayat teu mardika. Nyakitu deui buku-buku babad, kacida pisan anjeunna resepna malah mindeng anjeunna ngahuleng semu nu mikiran bener henteuna buku-buku babad, sajarah tanah Jawa atawa Hindia anu geus diaos ku anjeunna buku-buku beunang ngarang bangsa Walanda. “Akh, bangsa kulon mah nya pinter muter-muterkeunana omongan ...,” cék Gan Titi dina jero haténa, bari tuluy bukuna dilingkupkeun deui. “Trok-trok,” Tuan van der Goud ngetrokan panto ti hareup, kakara sumping tina karéta api mulih ningali Congres ISDV di Surabaya. “Daaaag Meneer!” Saur Gan Titi mukakeun panto. “O, daaaag Titi!” Saur Tuan van der Goud bari mariksakeun garwana. Nyonya anu ngadangu yén tuan sumping, tuluy angkat ka jero bari miwarang koki ngahaneutkeun masakan. Sanggeus kabéh pérén, Nyonya jeung Tuan geus taruang, sarta Gan Titi geus ngadekul ngaos deui buku dikamar, Nyonya saméméh kulem angkat heula ka kamar Gan Titi, ningali diajar henteuna. “Titi,” saur anjeunna dina basa Walanda, mariksakeun buku-buku naon anu keur diaos. “Wat is dat yoor een boek?” “Max Havelaar mevrouw!” Wangsulna bari buku dilingkupkeun. Nyonya tuluy angkat kana méja ningalian éta buku sarta terus mariksakeun alus henteuna: “Vind je dat een moel boek, Ti?” “Ya, ... mevrouw ...,” saur Gan Titi, bari ngalandep lambeyna tikekereket semu nu ambek. Nyonya imut, sarta tuluy baé mukaan éta buku api-api tacan uninga, bari ngadangukeun sasauran Gan Titi, nyarioskeun kemaha Rahayat di Lebak, jaman Asistent Resident Multatuli. “Ya, ya, Ti, eerst hurswerk klaar maken,” saur nyonya miwarang ka Gan titi nganggeuskeun padamelanana keur di cursus, bari kaluar ti kamar, sarta dina manahna: “Hadé ogé manéhna maca buku anu kitu malah manéhna hiji urang Pribumi. Urang Hindia, perlu nyaho kayaan nu sarupa kitu, ngan ... ngan risi ogé ... lantaran ayeuna manéhna keur diajar kénéh. Dilarang ku aing, tangtu manéhna tambah panasaran, tambah hayangna nyaho ...” Ti kelas hiji Gan Titi naék ka kelas dua, sarta ayeuna anjeunna sok ngalamun ogé, di mana salamet aya milik sataun bisa melak angen-angen jeung cita-cita, perasaan anjeunna ka barudak. Tapi karék baé meunang satengah taun di kelas duana, brek anjeunna teu damang deui, katerap malaria kasawat candak ti Semarang. Ti harita kalawan naséhatna dokter jeung mupakat ibu ramana, anjeunna titirah ka Sukabumi, nyéhatkeun salirana sarta calik di tuan Resident pangsiun, urut dunungan ramana keur waktu jadi camat kénéh, sarta ti Cursusna terus dikaluarkeun baé. Kira meunang dua bulan, anjeunna geus ngaraos séhat; tapi ku dokter tacan meunang baé diajar mah, sarta tamba kesel anjeunna unggal poé damelna euwueh deui ngan ngaput panganggona ku anjeun atawa maca buku carita-carita nu ngabeberah manahna. Lila-lila di Sukabumi anjeunna kagungan ogé kenalan-kenalan urang Pribumi nyakitu deui bangsa Walanda, sarta dasar asakna pangwarah, alusna pangurus, sanajan ti murangkalih aya di lingkungan walanda ogé, meunang pangajaran Walanda, anjeunna teu kersaeun angkuh atawa goréng basa ka bangsa Pribumi téh, tetep handap asor, soméah baé ka saha téh. Papanggih jeung urang Sunda nya maké tata jeung basa Sunda, papanggih jeung Walanda nya nurutkeun tatana jeung basana, cindek kumaha kahayangna nu dicandak nyarios. Panganggo sakapeung-kapeungeun sok nganggo anggoan Sunda, tapi da dasar salira sampayan, rap ieu pantes, rap itu lucu baé. Éstu satingkah sapolah téh ngan matak resep baé nu neuleu, matak kabita nu dipariksa, matak bogoh anu nénjo. Kurang leuwih meunang genep bulan Gan Titi titirahna di Sukabumi, sarta ayeuna beunang disebutkeun geus jagjag deui sapeerti baréto. “Bu,” saur anjeunna bari calik di kamarna ngarénda, saha nu ngetrokan panto di hareup?” Si Babu gancang ka hareup sarta balikna mawa telegram jeung suratna, disanggajeun ka Gan Titi, “Is geuning teu keur kami baé!” Bari néken suratna sarta telegram tuluy dibuka terus diaos: “lekas datang Ibu sakit keras.” Gan Titi lumpat ka tukang nyandak telegram, pias semu nu reuwas, bari socana ngalimba, “Bu, mana Nyonya?” “Di jamban Gan,” wangsulna. Teu lila Nyonya datang sarta terus mariksa ka Gan Titi dina basa Walanda: “Wat is er, Ti?” “telegram mevrouw, mama mo ernsting ziek zijn,” saur Gan Titi ngabéjakeun yén aya telegram ibuna teu damang wales. Ku sabab karéta api geus elat, tuluy Nyonya nélépon ka garage ... mobil. Sabot Gan Titi keur dangdan, auto geus datang, “Dag mevrouw,” saur anjeunna, bari tuluy tunggang mobil kadua koffer. Sapaparat jalan anjeunna henteu cicing, meus-meus noél ka supir, mundut digncangan: “Hayo supir, gancangan bapa supir!” Perjalan anu baisa dilampahkeun genep jam harita mah ku tina gancang-gancangna dina opat jam geus datang, tapi ... ibuna geus teu nyampak ... nu teu damang kaburu pupus. Dengék Gan Titi nangis, ngarangsang ka ramana nganaha-naha naon sababna nu matak teu ngabéjaan ti awalna. Pangawulaan teu lemék teu nyarék, tungkul nyusutan cisoca baé, bari ngarangkulan putrana. “Mama ku naon atuh Ibu téh ... ieu téh iraha teu damangna?” Saur Gan Titi bari nanngis, sarta rék ngarontok layon ibuna, tapi tuluy dipegatn ku ramana, lantaran teu meunang ku dokter. “Ulah kitu Ti,” saurna, “sing sabar, kumaha atuh da geus nepi ka pasti, geus dipundut ku nu kagungan. Muji anggur mah.” “Enya atuh ku naon ibu téh mama?” Gan Titi nyegruk nyuuh kana pangkonan ramana. “Eh, Ti atuh da saha nu nyangka, nu matak téh mimitina mah tadi baé isuk kukusialan nyeri beuteung,” bari putrana tuluy dicandak ka tengah bumi, pada nganaséhatan sarta lilalila nangisna nya bisa leler ogé. Di luareun Kabupatén jelema ngagimbung semu anu milu bingung tingharéwos, tingkarunyem, pada nyaritakeun kakagétanana, teu gugur teu angin, teu béja teu carita, dalem istri teu damang wales, sarta nyaho-nyaho ayeuna geus wapat. “KASAWAT KERAS ...,” kadéngé nu ngaharéwos, “ieu geuningan bau karbol ...” Di jero Kabupatén hémpak pada saribuk, aya anu ngukur boéh, anu ngajeujeut asiwung, aya nu nyiksik pandan, ngadamelan manglé, péndék kabéh euweuh nu cicing, tapi digarawé sacabakna-sacabakna. Kukus di kamar layon ngebul meleber seungit dupa. Layon geus réngsé dimulasara, jung pada marundak dibawa ka masigit rék disalatkeun, diiringkeun ku gegedén-gegedén Walanda jeung Pribumi, ménak jeung kuring, sakabupatén tungkeb bari sapaparat jalan teu eureun-eureun dalikir. Dengék Gan Titi ngajerit, bari lumpat rék muru kana pasaran, “Ibu ... ibu ... ieu abdi kumaha, les anjeunna teu émut, gabrug dirarontok bari tuluy diparayang ka kajuaranana. Sanggeus bérés tujuhna, Pangawulaan mundut verlof sabulan, sarta isukna anjeunna jeung Gan Titi arangkat ka Sukabumi, itung-itung titirah ngabeberah manah nu bingbang, nu bingung, carogé dikantun ku garwa, putra dikantun ku ibu, kakasihna nu ayeuna mukim di alam kalanggengan. “Ti,” saur pangawulaan ka putrana, kira-kira geus meunang dua puluh dalapan poé, “kumaha mama lila-lila mah di dieu ... ayeuna mah urang balik baé geura saha nu ngurus di imah ... moal aya nu bisa, jeung deui karunya éyang keueungeun.” “Mangga, abdi mah ngiringan baé, mama,” saur putrana bari nyurucud cisoca bijil, manahna kasuat, émut deui ka ibuna. Pagétona, pangawulaan jeung putrana marulih, sarta ti harita Gan Titi nu kudu bebenah peta-peta di Kabupatén téh narima tamu; péndék sagala pagawéan nu tadina dicepeng ku ibuna ayeuna mah kabéh ku Gan Titi baé. Atuh tambah nyaah wuwuh lucu baé. Pangawulaan téh ningali putrana sagala iasa, tur bérés, pantes euweuh kacawadna. Ari ku kitu téa mah teu matak héran, lantran atuh ti mumurangkalih kapan aya di gegedén Walanda baé. Tapi salirana ayeuna langsit, lantaran keur mah mentas teu damang, mamanahan sumpeg kénéh émut ka ibuna, turug-turug ayeuna capé, unggal poé euweuh reureuhna didamel, urus-urus metakeun sagala kaperluan di Kabupatén, katambah tamu euweuh elatna nu kudu dipayunan ku anjeunna. Barang kira-kira meunang lima bulan ti sanggeus pupus ibuna, anjeunna ngaraos kesel calik di Kabupatén mah, malah kagungan manah rék nyaritaan ramana baé geura kagungan deui garwa, lantaran émutan anjeunna goréng pisan nu jadi Bupati lila-lila henteu kagungan garwa, sarta harita kénéh tuluy anjeunna angkat nyampeurkeun ramana, gék calik di gédéngeunana bari ngarénda. “Tacan tunduh Ti?” Saur pangawulaan, bari ngaos surat kabar dina korsi. “Teu acan mama ... Ari nyonya assistent moal nganjang-nganjang cenah ka urang mama?” “Naha kituh Ti?” “Éta baé kapengker mah, méh unggal minggu geuningan sumpingna ka dieu. “Na kumaha kitu Ti?” Ramana miheulaan mariksa bari semu kagét. “Éta mama ... cing atuh geura kagungan garwa deui baé ...; leuheung bisa lamun abdi salmina cageur, kumaha upami abdi gering ... saha nu ngurus di dieu, sakitu tamu rabul baé, masina mun tamu kénging dilalaworakeun mah cara kapamajikan Lurah. (HANCA)
