[orasi] Σαν το ψάρι στο νερό

[Σκορδίλης Σπύρος]

Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Τετάρτη 19 Αυγούστου 2026 στις 09:41 Σαν το ψάρι στο νερό Καλοκαίρι, οι περισσότεροι αναζητούν διέξοδο στη θάλασσα, κάποιοι πηγαίνουν σε ψαροταβέρνες, τρώμε ψάρια, μερικοί σαν τον αξέχαστο φίλο μας τον Τζι ψαρεύουν κιόλας, ταιριάζει λοιπόν να βάλουμε ένα άρθρο για τα ψάρια -πολύ περισσότερο που το έχω υποσχεθεί. Πριν από οχτώ χρόνια είχα δημοσιεύσει στο ιστολόγιο ένα άρθρο για την ετυμολογία του ψαριού, και είχα αναφέρει ότι τα υπόλοιπα λεξιλογικά και τα φρασεολογικά του θα τα έβαζα σε δεύτερο, μελλοντικό άρθρο. Ε, το μέλλον ήρθε σήμερα. Για λόγους πληρότητας, να θυμίσω επιτροχάδην τα ετυμολογικά. Το ψάρι προέρχεται από το οψάριον, που είναι υποκοριστικό της λέξης όψον. Όψον ήταν στα αρχαία ελληνικά το προσφάι που συνοδεύει το ψωμί ή ο μεζές που συνοδεύει το κρασί. Όχι απαραίτητα ψάρι. Πολύ συχνά βρίσκουμε να προσφέρεται για όψον κρεμμύδι ή φακή, ας πούμε. Αλλά οι Αθηναίοι θεωρούσαν πως το πιο νόστιμο όψον είναι ο ιχθύς. Κι έτσι, ενώ αρχικά οψάριον ήταν το υποκοριστικό της λέξης  όψον, το μεζεδάκι ας πούμε, σιγά σιγά, καθώς ο ιχθύς είναι το κατεξοχήν όψον, το οψάριον πήρε τη σημασία «ψάρι» και έτσι βρίσκουμε τη λέξη πχ στα Ευαγγέλια, όπου στο γνωστό θαύμα του Ιησού το παιδάριον είχε «πέντε άρτους κριθίνους και δυο οψάρια». Κι έτσι, σιγά σιγά το οψάριον εκτόπισε τον ιχθύ στην καθομιλουμένη γλώσσα κι έτσι σήμερα τρώμε ψάρια ενώ τους ιχθύς, που κλίνονται και ανορθόδοξα (στα αρχαία κείμενα βρίσκεις αιτιατικές τους ιχθύς, τους ιχθύες, τους ιχθύας), τους έχουμε στα ζώδια και σε πολλά σύνθετα, ιχθυόσκαλα, ιχθυάλευρα, τέτοια. Όπως είναι φυσικό, το ψάρι έχει εντονότατη παρουσία στη φρασεολογία μας. Καταρχάς για τα χαρακτηριστικά του: ζει μέσα στο νερό και δεν μιλάει. Αφωνότερος ιχθύος, έλεγαν οι αρχαίοι. Εμείς λέμε βουβός/ αμίλητος σαν ψάρι. Λέμε επίσης «τρέμει σαν το ψάρι», από τον φόβο του ή απο το κρύο, ενώ όταν κάποιος αισθάνεται αμηχανία μέσα σε ένα ξένο περιβάλλον λέμε ότι είναι/νιώθει «σαν το ψάρι έξω από το νερό». Αντίστροφα, «σαν το ψάρι στο νερό» λέμε για κάποιον που προσαρμόστηκε απόλυτα σε ένα νέο περιβάλλον και «κολυμπάει σαν ψάρι» για κάποιον που κολυμπάει καλά -λέγεται ιδίως από γονείς και παππούδες σε/για παιδιά που έμαθαν να κολυμπάνε. Αλλά έχουμε πολύ περισσότερες φράσεις και παροιμίες: φάτε μάτια ψάρια και κοιλιά περίδρομο: για πράγμα που μας κινεί έντονα την επιθυμία αλλά δεν μπορούμε να το αποκτήσουμε, οπότε αρκούμαστε να το χαιρόμαστε με το μάτι μόνο. Ιδίως για ακριβά είδη ή για επιθυμητές πλην απρόσιτες γυναίκες. Συχνά λέγονται μόνο οι τρεις πρώτες λέξεις: φάτε μάτια ψάρια. (να δούμε) τι ψάρια πιάνει: ποιες είναι οι δυνατότητές του, τι αξίζει. Λέγεται για κάποιον που επιχειρεί κάτι αλλά δεν έχει δώσει ως τώρα δείγματα γραφής, π.χ. για έναν καινούργιο παίκτη σε μια ομάδα, το νέο στέλεχος μιας επιχείρησης κτλ. Η μεταφορά από ερασιτέχνη ψαρά που δεν τον έχουμε ακόμα δει επί το έργο. Και «τι ψάρια θα πιάσουμε» = τι θα καταφέρουμε. μου ψήνει το ψάρι στα χείλη: με βασανίζει, μου συμπεριφέρεται με μεγάλη σκληρότητα· η φρ. λέγ. ιδίως για τις σχέσεις μεταξύ συζύγων, συγγενών ή ανθρώπων που έχουν καθημερινή επαφή, και δηλώνει διαρκές μαρτύριο. Νατσουλικώς έχουν προταθεί συγκεκριμένα ιστορικά επεισόδια ως αρχή, χωρίς καμιά τεκμηρίωση. από το κεφάλι βρομάει το ψάρι: το κακό αρχίζει από ψηλά, η διαφθορά ξεκινάει από τα πάνω και διαχέεται προς τα κάτω. Παροιμία που ακούγεται πολύ συχνά όποτε γίνεται λόγος για τα κακώς κείμενα. το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό: ο ισχυρός πάντα επικρατεί, κατανικά τον ασθενέστερο, καληνύχτα Κεμάλ. βρέξε κώλο να φας ψάρι: αν θες να απολαύσεις κάτι εκλεκτό πρέπει να κοπιάσεις. Και αρνητικά, όποιος δεν βρέξει κώλο δεν πιάνει ψάρι / με στεγνό κώλο ψάρια δεν πιάνονται. Και γενικότερα, όποιος κοιμάται δεν πιάνει ψάρια. τσίμπησε το ψάρι. Όταν κάποιος πέσει σε παγίδα που του στήσανε, καταπιεί το δόλωμα. Και πιάστηκε σαν το ψάρι (στα δίχτυα, στο αγκίστρι) στον ατζαμή τυχαίνει το ψάρι. Για την τύχη του πρωτόπειρου. άσπρα στο πουγκί, ψάρια στο βουνί. Με το χρήμα όλα γίνονται, και ψάρια έρχονται στο βουνό. στη στεριά δεν ζει το ψάρι, κι άλλες λιγότερο διαδεδομένες. Ψάρι λέγεται επίσης αυτός που δεν μιλάει πολύ ή δεν τραγουδάει καλά, αλλά και ο εύπιστος, που τον εξαπατούν οι άλλοι. Ειδικότερα, στον στρατό «ψάρι» είναι περιπαιχτικός χαρακτηρισμός για τους νεοσύλλεκτους, με το μεγεθυντικό «ψάρακας» ή και «ψαρούκλα» και το ρήμα «ψαρώνω», αμετάβατο, δηλαδή περιέρχομαι σε μια κατάσταση πλήρους αμηχανίας ή αβουλίας, ή μεταβατικό, κάνω κάποιον να καταπτοηθεί, να σαστίσει εντελώς, που έχει ξεπεράσει τα όρια της στρατώνας και χρησιμοποιείται και σε πολιτικό περιβάλλον ιδίως σε επιχειρήσεις (π.χ. «του αρέσει να ψαρώνει τους υφισταμένους του»). Να πούμε εδώ ότι οι όροι ψάρι, ψαρώνω της στρατιωτικής αργκό είναι «σχετικά» νέοι δηλαδή εμφανίστηκαν μετά το 1960. Οι παλιότεροι φαντάροι δεν τους ήξεραν -τους νεοσύλλεκτους τούς αποκαλούσαν «γαλόπουλα» και «στραβόγαλα». Όπως μου έλεγε ένας ανθυπασπιστής, «όταν μπαίναμε στο κέντρο, οι παλιοί μας πετούσαν καλαμπόκι» -αυτά περί το 1960. Όταν πήγα εγώ φαντάρος, το 1985 περίπου, τα γαλόπουλα ακούγονταν σπανίως. Σήμερα δεν ξέρω τι ισχύει, πείτε εσείς οι νεότεροι. Βέβαια, το να παρομοιάζεται με ψάρι ο χαζός το είχαν και οι αρχαίοι. Γράφει ο Πλούταρχος: ἰχθῦς δὲ τοὺς ἀμαθεῖς καὶ ἀνοήτους λοιδοροῦντες ἢ σκώπτοντες ὀνομάζομεν. Νόστιμο βλέπετε το ψάρι, αλλά δεν το εκτιμάμε και πολύ ως προσωπικότητα. Όταν έρθουν στα πράγματα τα ψάρια, θα μας περάσουν από ειδικό δικαστήριο όλους. https://sarantakos.wordpress.com/2026/08/19/psari-2/ Σκορδίλης Σπύρος -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: orasi@googlegroups.com   Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/orasi@googlegroups.com/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα "orasi" των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση orasi+unsubscr...@googlegroups.com. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/51EB4694-032E-4A87-A245-BD768DF414BB%40gmail.com.