Συστίνω να διαβάσετε του ιδίου. Ο εθνικός διχασμός. Εξερετικό και τεκμιριομένο. Σπύρος
1 Σεπ 2019, 09:25, ο χρήστης «George Panopoulos <[email protected]>» έγραψε: > LiFO: ΟΛΑ ΤΑ ΑΡΘΡΑ - Σάββατο, 31 Αυγούστου 2019 - 1:38 μμ > > Μύθοι και αλήθειες για τους πρόσφυγες του 1922 > > ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΙΩΡΓΟ Θ. ΜΑΥΡΟΓΟΡΔΑΤΟ > > τ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών > > Ο ερχομός των προσφύγων στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και η > υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας (που συμφωνήθηκε > στη Λωζάνη στις 30 Ιανουαρίου 1923) υπήρξαν γεγονότα χωρίς προηγούμενο. > Γεγονότα αναπάντεχα, δραματικά, τραγικά, τραυματικά. Ήταν, λοιπόν, επόμενο να > γεννήσουν ποικιλία μύθων. Αυτό ισχύει σήμερα περισσότερο παρά ποτέ. Όσο > μεγαλώνει η χρονική απόσταση, τόσο μειώνεται, όπως φαίνεται, η εξοικείωση με > τα γεγονότα και η κατανόησή τους. > > > Οι μύθοι συσκοτίζουν μια μεγάλη και συνταρακτική αλήθεια που θα έπρεπε να > αποτελεί έκτοτε κοινό τόπο των επετείων και των σχολικών εγχειριδίων: ότι η > αποκατάσταση και αφομοίωση των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής υπήρξε > και παραμένει το μεγαλύτερο ειρηνικό επίτευγμα του νεοελληνικού κράτους – > και, κατ' επέκταση, του νεοελληνικού έθνους, αφού η έμπρακτη αλληλεγγύη > μεταξύ ομοεθνών αποτελεί την υπέρτατη επιβεβαίωση της εθνικής υπόστασης και > την πιο στοιχειώδη δικαίωση του εθνικισμού ως ιδεολογίας. Ακριβώς την εθνική > αλληλεγγύη επικαλέστηκε ο Βενιζέλος κατά τη συζήτηση της Σύμβασης της Άγκυρας > το 1930, για να εξάρει όλα όσα είχαν γίνει μέχρι τότε για τους πρόσφυγες: > > Υποστηρίζω ότι το Κράτος το Ελληνικόν υπό τας αλλεπαλλήλους κυβερνήσεις του > εξετέλεσε καθ' όλην την έκτασιν τα καθήκοντα, τα οποία επέβαλεν εις αυτό το > αίσθημα της εθνικής αλληλεγγύης, και θα προσθέσω ακόμη και της κοινωνικής > αλληλεγγύης. Η εθνική αλληλεγγύη επέβαλεν, αφού ανοίξαμεν τας αγκάλας μας εις > τους εκ Τουρκίας ομογενείς, διά να τους δεχθώμεν διωγμένους από τας εστίας > των όπου είχον ζήσει επί αιώνας, η εθνική αλληλεγγύη επέβαλε να θεωρήσωμεν > τους εκ Τουρκίας ομογενείς ως Έλληνας, έχοντας τα αυτά απολύτως δικαιώματα με > τους παλαιούς Έλληνας του άλλου κράτους. > > Στο σημείο ακριβώς αυτό προβάλλει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στο > προσφυγικό πρόβλημα του Μεσοπολέμου και το σημερινό – διαφορά που αποκλείει > τις εύκολες αναλογίες και ταυτίσεις. Αντίθετα με τους σημερινούς πρόσφυγες > και μετανάστες κάθε προέλευσης, οι πρόσφυγες του 1922 ήσαν ή, πάντως, > θεωρήθηκαν ομοεθνείς ή ομογενείς. Επιπλέον, ο ξεριζωμός τους ήταν οριστικός > και αμετάκλητος (έστω και αν οι ίδιοι άργησαν να το παραδεχθούν). Αφού ήσαν > ομοεθνείς οριστικά ξεριζωμένοι, επιδιώχθηκε ευθύς εξαρχής να εγκατασταθούν > στη χώρα επίσης οριστικά, ως ισότιμοι πολίτες. Όλα αυτά δεν ισχύουν σήμερα, > αφού δεν πρόκειται για ομογενείς, ούτε βέβαια για «συμπολίτες». > > > Τη μεγάλη αλήθεια για το ιστορικό επίτευγμα συσκοτίζει η στρεβλή συλλογική > μνήμη που τρέφεται από τη νοσταλγία των εξιδανικευμένων «χαμένων πατρίδων». > Αυτή με τη σειρά της στηρίζεται στην ανεξέταστη και άκριτη αυταπάτη ότι ήταν > τάχα εφικτή η παντοτινή επιβίωση του Ελληνισμού στις περιοχές αυτές. Για την > οριστική διάψευση αυτής της αυταπάτης θα έπρεπε επιτέλους να αρκεί ο > σταδιακός αφανισμός των ελληνικών πληθυσμών που εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή > – στην Πόλη, στην Ίμβρο και στην Τένεδο. > > Άλλο ανταλλαγή πληθυσμών, άλλο «εθνοκάθαρση» > > Με σκοπό την εύκολη καταγγελία και την εμπορική εκμετάλλευση, η > ελληνοτουρκική υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών εξομοιώνεται επιπόλαια, στις > μέρες μας, με μαζική απέλαση και μάλιστα με «εθνοκάθαρση» – μολονότι > πρόκειται για όρο που εφευρέθηκε (και έγινε απεχθής) μόλις το 1991, στη > διάρκεια της αιματηρής διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας. Η εξομοίωση αυτή > συνδέεται με τη λανθασμένη αντίληψη ότι η «εθνοκάθαρση» αποτελεί τάχα > αναγκαία απαίτηση και συνέπεια κάθε εθνικισμού. Ο εθνικισμός, όμως, έχει στη > διάθεσή του πολλαπλές επιλογές, εκτός από την «εθνοκάθαρση». > Υπολογισμένη να εντυπωσιάσει και να σοκάρει, η εξομοίωση είναι εντελώς > παραπλανητική για τρεις τουλάχιστον βασικούς λόγους: > > Η ανταλλαγή των πληθυσμών δεν ήταν μονομερής. Αντίθετα, υπήρξε προϊόν > διαπραγμάτευσης και τελικής συμφωνίας, που στη συνέχεια εποπτεύθηκε κατά την > εφαρμογή της. > Η ίδια η ανταλλαγή ούτε σκότωσε, ούτε βίασε, ούτε σακάτεψε. Αντίθετα, > προστάτεψε τη ζωή, την τιμή και τη σωματική ακεραιότητα όσων ανταλλάχθηκαν. > Η ίδια η ανταλλαγή ούτε λεηλάτησε ούτε άρπαξε περιουσίες, απογυμνώνοντας τους > κατόχους. Αντίθετα, αναγνώρισε και διαφύλαξε καταρχήν τα περιουσιακά > δικαιώματα όσων ανταλλάχθηκαν. > Με τη φράση «η ίδια η ανταλλαγή» διευκρινίζεται ότι όσα υπέστησαν οι > ελληνικοί πληθυσμοί της Τουρκίας δεν οφείλονται στη Σύμβαση της Ανταλλαγής > αλλά στην αγριότητα της πολεμικής σύγκρουσης. Με άλλα λόγια, θα είχαν συμβεί > και χωρίς την ανταλλαγή, ίσως μάλιστα σε πολύ μεγαλύτερη έκταση. > > > Έλληνες πρόσφυγες στο πλοίο για την Ελλάδα © Ελληνικό Λογοτεχνικό και > Ιστορικό Αρχείο > Ποιον συνέφερε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών > > Άλλωστε, η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών συνέφερε τότε αποκλειστικά την > Ελλάδα. Ο Βενιζέλος αποδεχόταν την ιδέα της ανταλλαγής πληθυσμών, πρώτα > εθελοντικής (το 1914 με την Τουρκία και το 1919 με τη Βουλγαρία) και τελικά > υποχρεωτικής (το 1923 με την Τουρκία), μόνο και μόνο για να αποτρέψει μια > έκβαση ακόμη πιο βλαπτική για τα ελληνικά συμφέροντα: τη μονομερή απογύμνωση > και εκδίωξη ή εξόντωση ελληνικών πληθυσμών. > > > Ειδικά το φθινόπωρο του 1922, η Ελλάδα ήταν εκείνη που είχε άμεση ανάγκη μιας > συμφωνημένης υποχρεωτικής ανταλλαγής. Όχι η Τουρκία. Κατά το μεγαλύτερο μέρος > τους, οι ελληνικοί πληθυσμοί είχαν ήδη εγκαταλείψει το έδαφός της και η ίδια > απέκλειε την επιστροφή τους. Μπορούσε να υπολογίζει ότι θα ακολουθούσαν και > οι υπόλοιποι. Αντίθετα, στην Ελλάδα παρέμενε σχεδόν μισό εκατομμύριο Τούρκων. > Χωρίς συμφωνία υποχρεωτικής ανταλλαγής, ήταν αδύνατο να εκδιωχθούν ώστε να > χρησιμέψουν οι ακίνητες περιουσίες τους για την αποκατάσταση μεγάλου μέρους > των Ελλήνων προσφύγων από την Τουρκία (όπως και έγινε τελικά). Γι' αυτό και ο > Τούρκος αντιπρόσωπος στη Λωζάνη Ισμέτ πασάς (μετέπειτα Ισμέτ Ινονού) στις 12 > Δεκεμβρίου 1922 παρουσίασε την υποχρεωτική ανταλλαγή ως ασύμφορη για την > Τουρκία, αφού θα κατέληγε «στην εξαθλίωση και στην εκδίωξη από τα ελληνικά > εδάφη μερικών εκατοντάδων χιλιάδων Τούρκων». Για επιστροφή ή παραμονή των > Ελλήνων στην Τουρκία ούτε λόγος – παρά τις επανειλημμένες σχετικές νύξεις του > Βενιζέλου. O Ισμέτ τις αγνόησε εντελώς. Έτσι, τόσο ο Βενιζέλος όσο και ο > Βρετανός υπουργός Εξωτερικών λόρδος Curzon (όπως και ο Νορβηγός Ύπατος > Αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών για τους Πρόσφυγες Fridtjof Nansen νωρίτερα) > δικαιολογημένα θεώρησαν την υποχρεωτικότητα της ανταλλαγής αναπόφευκτη > συνέπεια αποκλειστικά της τουρκικής στάσης. Της άρνησης δηλαδή της νικήτριας > Τουρκίας να δεχθεί την επιστροφή ή και την παραμονή των ελληνικών πληθυσμών. > > > Χρόνια αργότερα, το 1929, ο Βενιζέλος εξηγούσε χαρακτηριστικά σε επιτροπή > προσφύγων ότι η Σύμβαση της Λωζάνης δεν ήταν στην ουσία σύμβαση για την > ανταλλαγή ελληνικών και μουσουλμανικών πληθυσμών και περιουσιών, αλλά σύμβαση > απλώς για την αναχώρηση του μουσουλμανικού πληθυσμού από την Ελλάδα, αφού οι > Έλληνες είχαν ήδη φύγει από την Τουρκία. > > Πόσοι ήσαν οι πρόσφυγες > > Επικρατεί μέχρι σήμερα μεγάλη σύγχυση σχετικά με τον συνολικό αριθμό των > προσφύγων. Άλλοι επικαλούνται την απογραφή του 1928, άλλοι την αγνοούν ή τη > θεωρούν υποεκτίμηση και κάνουν λόγο για ενάμισι εκατομμύριο. Η απογραφή > πληθυσμού του 1928 καταμέτρησε 1.221.849 πρόσφυγες και δίνει την πιο > λεπτομερή εικόνα της κατανομής τους κατά χώρα προέλευσης. Οι πρόσφυγες από > την Τουρκία ήσαν 1.104.216. Από αυτούς, 1.017.794 είχαν έρθει στην Ελλάδα > μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Σύμφωνα με την ίδια απογραφή, ο γηγενής > πληθυσμός ήταν σχεδόν πέντε εκατομμύρια (4.982.835). Με άλλα λόγια, οι > πρόσφυγες συνολικά αποτελούσαν το ένα πέμπτο του πληθυσμού της Ελλάδας (και > όχι 25%, όπως συχνά αναφέρεται). Ωστόσο, η απογραφή του 1928 μέτρησε ως > πρόσφυγες και τα παιδιά που γεννήθηκαν στην Ελλάδα από πρόσφυγα πατέρα. Ήσαν > συνολικά 135.581 τα προσφυγόπουλα μέχρι και 6 ετών, δηλαδή όσα κατά τεκμήριο > είχαν γεννηθεί στην Ελλάδα. Από την άποψη αυτή, η απογραφή του 1928 συνιστά > υπερεκτίμηση του αρχικού αριθμού των προσφύγων. Αντίστροφα, όμως, η απογραφή > του 1928 δεν υπολόγισε τους αμέτρητους θανάτους προσφύγων τον πρώτο καιρό, > όταν επικράτησε εξαιρετικά υψηλή θνησιμότητα λόγω των συνθηκών. Ούτε > υπολόγισε όσους μετανάστευσαν σε άλλες χώρες, είτε απευθείας είτε μετά από > σύντομη παραμονή στην Ελλάδα. Συμπερασματικά, είναι εντελώς αδύνατο να > υπολογιστεί με ακρίβεια ο συνολικός αριθμός των προσφύγων. Το ενάμισι > εκατομμύριο μπορεί να θεωρηθεί εύλογο ανώτατο όριο, αλλά μόνο αν περιληφθούν > και οι πρόσφυγες προ του 1922, καθώς και οι πρόσφυγες από άλλες χώρες πλην > της Τουρκίας. > > «Αστοί» και «αγρότες» > > Χρειάζεται επίσης να διορθωθεί η παρανόηση που επικρατεί στις σχετικές > συζητήσεις και μελέτες. Η διάκριση μεταξύ «αγροτών» και «αστών» προσφύγων > βασίζεται αποκλειστικά στον τόπο και τρόπο εγκατάστασής τους στην Ελλάδα – > όχι στην προγενέστερη κατοικία και απασχόλησή τους, για τις οποίες δεν > υπάρχουν πλήρη στοιχεία. Παρόλο που επιδίωξη των αρμοδίων ήταν να συμπέσουν > τα δύο, οι συνθήκες συχνά δεν το επέτρεπαν, ιδίως τους πρώτους χαοτικούς > μήνες. Έμεινε, λοιπόν, κάποια αναντιστοιχία ανάμεσα σε παλιό και νέο – > αγροτικό ή αστικό – τόπο και τρόπο ζωής. Η έκτασή της δεν μπορεί να > υπολογιστεί με ακρίβεια για το σύνολο του προσφυγικού κόσμου. Σύμφωνα με > εκτιμήσεις της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), σχεδόν οι μισοί > αγρότες πρόσφυγες ήσαν πριν κάτοικοι αστικών κέντρων. Αλλά οι περισσότεροι > από αυτούς είχαν ελαιώνες, αμπέλια, περιβόλια που καλλιεργούσαν. Γι' αυτό > τους χαρακτηρίζει «αστούς καλλιεργητές» (citadins-cultivateurs). Περισσότερη > ακρίβεια μπορεί να βρει κανείς μόνο σε επιμέρους τοπικές έρευνες. Για την > αποφυγή παρανόησης, ο όρος «αστοί» θα έπρεπε να χρησιμοποιείται μέσα σε > εισαγωγικά όποτε σημαίνει απλώς τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στις πόλεις > (και όχι όσους τυχόν ανήκαν στην αστική τάξη). > > Μύθος η ομαλή υποδοχή και αφομοίωση > > Με το πέρασμα του χρόνου, οι περισσότεροι πρόσφυγες προτίμησαν να > ελαχιστοποιούν ή και να αποσιωπούν εντελώς την εχθρότητα που αντιμετώπισαν > αρχικά εκ μέρους των γηγενών. Και οι γηγενείς, από την πλευρά τους, είχαν > κάθε λόγο να ξεχάσουν την τότε συμπεριφορά τους. > > > Ωστόσο, υπήρξε βαθύ και τοξικό το χάσμα μεταξύ προσφύγων και γηγενών. Η > ελλαδική κοινωνία, η οριζόμενη από τα στενά σύνορα του νεοελληνικού κράτους > και η ίδια κυριαρχούμενη από τον αρχικό του πυρήνα (την Παλαιά Ελλάδα), ήταν > οπωσδήποτε ξένη για τους περισσότερους πρόσφυγες, παρά τους κοινούς δεσμούς > θρησκείας, γλώσσας και εθνικής ταυτότητας. Μολονότι ίσχυαν σε ένα γενικό και > αφηρημένο επίπεδο, οι προσφιλείς αυτές παραδοχές αντιμετώπισαν σοβαρή > δοκιμασία μόλις ήρθαν σε επαφή τα συγκεκριμένα και ιδιαίτερα πολιτισμικά > στοιχεία που είχαν διαμορφωθεί λίγο-πολύ ανεξάρτητα, κάτω από ριζικά > διαφορετικές ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Όπως θα περίμενε κανείς, οι > αντιλήψεις και οι μορφές που είχαν πάρει η Ορθοδοξία, η ελληνική γλώσσα και η > ίδια η «ελληνικότητα» στο πλαίσιο της προσφυγικής πολιτισμικής κληρονομιάς > ήσαν –ή πάντως φαίνονταν– τόσο διαφορετικές από εκείνες των γηγενών, ώστε και > οι δύο πλευρές βίωσαν ένα οδυνηρό ξάφνιασμα, ένα τραυματικό πολιτισμικό σοκ. > > > Αρκεί να επισημάνει κανείς τα χαρακτηριστικά επώνυμα των προσφύγων με την > τουρκική κατάληξη -ογλου, καθώς και τη γλώσσα, που για πολλούς δεν ήταν καν η > ελληνική. Σχεδόν 10% όσων ήρθαν μετά την Καταστροφή ήσαν τουρκόφωνοι, σύμφωνα > με την απογραφή του 1928. Γλωσσικές ιδιομορφίες και μάλιστα παράξενα > ιδιώματα, όπως η ποντιακή διάλεκτος, τρόποι, συνήθειες, όχι μόνο ξεχώριζαν > τον πρόσφυγα αλλά και ενίσχυαν τη συνείδηση της ιδιαιτερότητάς του, ενώ > εμπόδιζαν την επικοινωνία του με τους γηγενείς και το κράτος «τους». Είτε > ήσαν κοσμοπολιτικής παιδείας (όπως η αστική τάξη της Σμύρνης) είτε όχι (όπως > οι χωρικοί του εσωτερικού της Μικράς Ασίας), οι πρόσφυγες βρέθηκαν τελείως > αποξενωμένοι από τον ασφυκτικό επαρχιωτισμό του ελληνικού κράτους και της > κοινωνίας του. > > Εξάλλου, καταλυτική σημασία είχε η οικιστική και, κατά συνέπεια, γενικότερη > κοινωνική απομόνωση. Οι περισσότεροι πρόσφυγες, αγρότες και «αστοί», ήσαν > συγκεντρωμένοι σε κυρίως ή και αποκλειστικά προσφυγικά χωριά, συνοικισμούς > και γειτονιές, όπως υπαγορεύθηκε από την πιεστική αντικειμενική ανάγκη > ταχύτερης στέγασής τους. > > > Αλλά η αφομοίωση εμποδίστηκε επίσης από το σύνολο των παραστάσεων, αντιλήψεων > και συμπεριφορών των γηγενών απέναντι στους πρόσφυγες, που άγγιξε (ή και > ξεπέρασε) τα όρια του αληθινού ρατσισμού. > > Yπήρξε βαθύ και τοξικό το χάσμα μεταξύ προσφύγων και γηγενών. Η ελλαδική > κοινωνία, η οριζόμενη από τα στενά σύνορα του νεοελληνικού κράτους και η ίδια > κυριαρχούμενη από τον αρχικό του πυρήνα (την Παλαιά Ελλάδα), ήταν οπωσδήποτε > ξένη για τους περισσότερους πρόσφυγες, παρά τους κοινούς δεσμούς θρησκείας, > γλώσσας και εθνικής ταυτότητας. > > > Στο επίπεδο των παραστάσεων, οι γηγενείς αμφισβητούσαν ή και αρνούνταν την > ίδια την «ελληνικότητα» των προσφύγων, ενώ εκείνοι πίστευαν ότι ήσαν οι πιο > ακραιφνείς Έλληνες. Αυτή η βασική πρόσληψη εκ μέρους των γηγενών αποτυπώνεται > σε περιφρονητικές ονομασίες όπως «τουρκόσποροι», «τουρκογεννημένοι» και > «γιαουρτοβαφτισμένοι», που είχαν χρησιμοποιηθεί και παλαιότερα από τους > Παλαιοελλαδίτες για τους Έλληνες των Νέων Χωρών, για τους πρώτους πρόσφυγες > και για τους αλύτρωτους πληθυσμούς της Τουρκίας. > > > Όπως είναι φανερό, με τα επίθετα αυτά αμφισβητείται ευθέως η «γνησιότητα» και > η «καθαρότητα» στο βιολογικό επίπεδο. Αυτήν ακριβώς την αμφισβήτηση συνόψισε > αριστοτεχνικά ο κατεξοχήν ιδεολογικός εκφραστής του Αντιβενιζελισμού Γ. Α. > Βλάχος, γράφοντας στην «Καθημερινή» για τους πρόσφυγες: ας είναι και αδελφοί > και εξάδελφοι. Δηλαδή, τελικά δεν είναι αδελφοί! Αμφισβητείται όμως ακόμη και > η αυθεντικότητα της oρθόδοξης πίστης των προσφύγων, αφού λέγεται ότι δεν > βαφτίστηκαν κανονικά σε νερό αλλά... σε γιαούρτι. Επιπλέον, η κατάληξη -ογλου > προσφερόταν για άπειρα ρατσιστικά ευφυολογήματα. Έτσι π.χ. το 1923 > αντιβενιζελική εφημερίδα μιλούσε για «πανουγλίτιδα» επειδή στην Αθήνα είχαν > τάχα ψηφίσει μόνο οι «Συμεωνόγληδες». Αλλά και ο Αντώνης Τραυλαντώνης μιλάει > για «ογλοκρατία» στο μυθιστόρημά του Λεηλασία μιας ζωής. > > > Πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, Αττική, 1922. Φωτογραφία: Nelly’s © Φωτογραφικά > Αρχεία Μουσείου Μπενάκη > > Ανάμεσα στα άλλα αρνητικά στερεότυπα των γηγενών για τους πρόσφυγες πρέπει να > υπογραμμιστούν ιδιαίτερα όσα αναφέρονται στη σεξουαλικότητα και στα δήθεν > «ελαφρά» ήθη των γυναικών προσφύγων. Πρόκειται για τυπικό σύνδρομο γενικά των > ρατσιστικών αντιλήψεων (π.χ. του αντισημιτισμού). Στην περίπτωση των γυναικών > προσφύγων, τα στερεότυπα αυτά είχαν πραγματικές αφορμές και τρέφονταν από > πραγματικές καταστάσεις. Εξαιτίας των μεγάλων απωλειών μεταξύ του ανδρικού > πληθυσμού, πολλές χιλιάδες ήσαν χήρες ή ορφανές. Δεν είχαν άνδρα (σύζυγο, > πατέρα, αδελφό) για να προστατέψει την «τιμή» τους, σύμφωνα με τις > επικρατούσες παραδοσιακές αντιλήψεις. Η έλλειψη προστάτη τις καθιστούσε ακόμη > πιο ευάλωτες σε εργοδότες και άλλους εκμεταλλευτές από τη στιγμή που ήσαν > αναγκασμένες να βρουν οπωσδήποτε εργασία. Από τη δική τους πλευρά, είχαν να > προσφέρουν και υλικά οφέλη για να δελεάσουν τον σύζυγο-προστάτη που > χρειάζονταν: αγροτικό κλήρο οι αγρότισσες, προίκα σε ομολογίες οι «αστές». > Αυτό το είδος «αθέμιτου ανταγωνισμού» εξαγρίωνε ακόμη περισσότερο πολλές > γηγενείς γυναίκες εναντίον των προσφύγων. > > > Ιδωμένος ως ξένος, ο πρόσφυγας ενέπνεε αισθήματα φόβου, αηδίας, μίσους και > απέχθειας. Η κατάσταση μπορεί να θεωρηθεί ανάλογη με εκείνην που > δημιουργήθηκε στην Κύπρο το 1974, για την οποία έγινε τότε μια εξαιρετικά > διαφωτιστική και αναλυτική εμπειρική έρευνα από τον Τάκη Ευδόκα και την ομάδα > του. Διαπίστωσε ότι η μεγάλη πλειονότητα των προσφύγων (σχεδόν 70%) πίστευαν > ότι ήσαν ανεπιθύμητοι από τους άλλους Ελληνοκυπρίους, που τους έβλεπαν «σαν > ανθρώπους που δεν υπήρξαν ποτέ άνθρωποι, ούτε έζησαν σαν άνθρωποι». Σαν > γύφτους, αλήτες, τιποτένιους, ζητιάνους κ.ο.κ. Αν αναλογιστεί κανείς ότι οι > πολιτισμικές διαφορές μεταξύ των προσφύγων του 1974 και των άλλων > Ελληνοκυπρίων ήσαν απειροελάχιστες, συγκρινόμενες με εκείνες μεταξύ προσφύγων > και γηγενών στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, οδηγείται στο συμπέρασμα ότι ο > καταλύτης που πυροδοτεί τον αντιπροσφυγικό ρατσισμό μεταξύ ομοεθνών δεν είναι > τόσο πολιτισμικός όσο ψυχολογικός. Είναι η απώθηση που προκαλεί η θέα της > εξαθλίωσης, ο ενδόμυχος τρόμος ότι θα μπορούσες κι εσύ να βρεθείς στην ίδια > θέση, ο εξορκισμός ενός τέτοιου ενδεχόμενου. Ότι αποδίδεται –εντελώς > παράλογα– στους ίδιους τους πρόσφυγες η ευθύνη για την κατάστασή τους > αποτελεί κατεξοχήν μορφή εξορκισμού. > > > Στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, το χάσμα φορτίζεται εκρηκτικά από τον άγριο > οικονομικό ανταγωνισμό προσφύγων και γηγενών στη διεκδίκηση της γης > (αγροτικής και αστικής), στην αγορά εργασίας αλλά και στις κάθε λογής και > κλίμακας επιχειρηματικές δραστηριότητες (από το μικρεμπόριο μέχρι τη > βιομηχανία). Δηλητηριάζεται, τέλος, και αναπαράγεται συνεχώς από τις > πολιτικές συγκρούσεις, αφού οι πρόσφυγες είναι εκείνοι που εξασφαλίζουν την > εκλογική επικράτηση του Βενιζελισμού και την επιβολή της Αβασίλευτης > Δημοκρατίας. > > > Για μεγάλο μέρος των γηγενών –ιδίως αυτό που εκπροσωπεί ο Αντιβενιζελισμός– > οι πρόσφυγες είναι με δυο λόγια οι ξένοι που ήρθαν να τους εκτοπίσουν τόσο > από την οικονομική, όσο και από την πολιτική ζωή του τόπου τους. Ο > Αντιβενιζελισμός αποτελεί έκφραση εκείνων των γηγενών που αρνούνται τόσο την > αποκατάσταση όσο και την πολιτική ενσωμάτωση και ισοτιμία των προσφύγων. > > > Γυναίκες από τον προσφυγικό καταυλισμό που στήθηκε μπροστά στο Θησείο (Ναός > του Ηφαίστου). Αθήνα, 1922 © Αρχείο Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού, Library of > Congress > Μύθος όμως και η παραμέληση > > Η προσήλωση των προσφύγων στον Βενιζέλο και στον Βενιζελισμό αποδίδεται > συνήθως –και κάπως απλουστευτικά– στο γεγονός ότι ο Αντιβενιζελισμός και το > Στέμμα θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν και όπως > έγινε. Παρά την αναμφίβολα κρίσιμη σημασία αυτού του παράγοντα, ο > Βενιζελισμός των προσφύγων είχε τις ρίζες του και πριν και πέρα από την > Καταστροφή. > > > Ήδη από το 1914-15, οι αλύτρωτοι Έλληνες και μελλοντικοί πρόσφυγες, ιδίως > στην Τουρκία, είχαν στραφεί στον Βενιζελισμό, την παράταξη που τους υποσχόταν > σωτηρία, ενώ αποστρέφονταν τον Αντιβενιζελισμό, την παράταξη που έμοιαζε να > αποδέχεται παθητικά τον αφανισμό τους. Η πολιτική του Βενιζέλου να > συμμετάσχει η Ελλάδα στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ > αποτελούσε το τελευταίο και μοναδικό ρεαλιστικό σχέδιο σωτηρίας τους. Για τον > Βενιζέλο, η πολιτική αυτή αποτελούσε «εκπλήρωσιν υποχρεώσεως προς τους > αλυτρώτους αδελφούς», όπως έλεγε στη Βουλή στις 21 Οκτωβρίου 1915. > > > Οι αρχικές εντυπωσιακές επιτυχίες της Βενιζελικής πολιτικής, με αποκορύφωμα > τη Συνθήκη των Σεβρών, και η επακόλουθη εξανέμισή τους από το διάδοχο > Αντιβενιζελικό καθεστώς δεν μπορούσαν παρά να επιβεβαιώσουν και να στερεώσουν > την προγενέστερη τοποθέτηση των αλυτρώτων. Το γεγονός ότι ο Βενιζέλος δεν > έμεινε στην εξουσία για να εφαρμόσει τη Συνθήκη επέτρεψε να διατηρηθεί > ανέπαφη η πίστη των οπαδών του ότι εκείνος θα τα είχε καταφέρει (και μόνον > εκείνος). > > > Ακόμη και αν πιστεύει κανείς ότι ο Αντιβενιζελισμός απλώς έτυχε να βρίσκεται > στην εξουσία τη στιγμή της Καταστροφής, που ήταν αναπόφευκτη, η σύμπτωση αυτή > ήταν υπεραρκετή για να διαμορφώσει την τοποθέτηση των προσφύγων. Άλλωστε, αν > βρισκόταν στην εξουσία ο Βενιζέλος, η αντιμετώπιση της κατάστασης θα ήταν > οπωσδήποτε διαφορετική, ιδίως σχετικά με την τύχη του ελληνικού πληθυσμού, > για την οποία ήταν αδύνατο να ξεπεράσει την απραξία των Αντιβενιζελικών. > Αυτοί είχαν μάλιστα παρεμποδίσει όχι μόνο την έγκαιρη αναχώρηση των > Μικρασιατών Ελλήνων αλλά και τη μετάβασή τους στην Ελλάδα. > > Παρά τις καθυστερήσεις, τις ταλαιπωρίες, τις ελλείψεις και τις αδικίες, > τελικά επιτεύχθηκαν οι πολλαπλοί –ανθρωπιστικοί, εθνικοί και κοινωνικοί– > στόχοι που επιδιώχθηκαν, Σώθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες υπάρξεις και τους > δόθηκε η δυνατότητα ν' αρχίσουν μια νέα ζωή. > > > Μετά την Καταστροφή, ο Βενιζελισμός έγινε από την πρώτη στιγμή ο μοναδικός > φορέας της ενσωμάτωσης και αποκατάστασης των προσφύγων στο πλαίσιο της > ελλαδικής κοινωνίας, όπως και ο μοναδικός προστάτης τους απέναντι στην > εχθρότητα των γηγενών. Τον ιστορικό αυτόν ρόλο ο Βενιζελισμός ανέλαβε πρόθυμα > και προσπάθησε στη συνέχεια να μονοπωλήσει όσο έμεινε στην εξουσία, δηλαδή > ουσιαστικά μέχρι το 1933. Μόνο χάρη στον Βενιζελισμό απέκτησαν οι πρόσφυγες > όσα απέκτησαν: περίθαλψη, σπίτια, χωράφια, αποζημιώσεις, αλλά και πλήρη > πολιτικά δικαιώματα Ελλήνων πολιτών. Μόνο χάρη στον Βενιζελισμό κατορθώθηκε > υπό την αιγίδα της Κοινωνίας των Εθνών (ΚτΕ) η σύναψη των προσφυγικών δανείων > και η συγκρότηση της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ) για την > αξιοποίησή τους. > > Είναι λοιπόν μύθος και πελώριο ψέμα αυτά που ακούγονται συχνά σήμερα για > δήθεν παραμέληση και εγκατάλειψη γενικά των προσφύγων από το ελληνικό κράτος. > Αυτά ισχύουν μόνο για μια μικρή μειονότητά τους. Το μεγαλύτερο μέρος (83%) > ειδικά της αγροτικής προσφυγικής αποκατάστασης πραγματοποιήθηκε σε τρία μόλις > χρόνια. Η αγροτική αποκατάσταση, όπως τη συνέλαβε και τη σχεδίασε η ΕΑΠ, είχε > στόχο τον εφοδιασμό κάθε προσφυγικής οικογένειας με επαρκή γη, ζώα, εργαλεία > και σπίτι. Μέχρι τα μέσα του 1926, 551.936 αγρότες πρόσφυγες είχαν > εγκατασταθεί οριστικά. Το 1930, ο αριθμός αυτός είχε αυξηθεί σε 578.844 άτομα > (ή 145.758 οικογένειες). Το 1938, σε 668.316 άτομα (ή 167.079 οικογένειες), > που μπορεί να θεωρηθεί τελική εκτίμηση. Περίπου 90% του συνόλου > εγκαταστάθηκαν στη Μακεδονία και στη Θράκη. > > Αντίθετα, η αστική αποκατάσταση προχώρησε με πολύ βραδύτερο ρυθμό. Αφορούσε > σχεδόν αποκλειστικά τη χορήγηση κατοικιών, που κτίστηκαν κυρίως σε συμπαγείς > συνοικισμούς γύρω από τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα και προπαντός γύρω από την > Αθήνα, τον Πειραιά και τη Θεσσαλονίκη, όπου συγκεντρώθηκε το 60% των «αστών» > προσφύγων. Μέχρι το 1926, μόνο 72.230 «αστοί» πρόσφυγες είχαν στεγαστεί και > γίνει οικονομικά ανεξάρτητοι, σε σύγκριση με τους 551.936 αγρότες πρόσφυγες > την ίδια περίοδο. Παρά την κατασκευή περίπου 52.000 κατοικιών μέχρι το 1930, > περισσότερες από 30.000 προσφυγικές οικογένειες έμεναν ακόμη σε αυτοσχέδιες > παράγκες. Το 1952 υπήρχαν ακόμη 35.248 προσφυγικές οικογένειες που > δικαιούνταν αστική αποκατάσταση και ανάμεσά τους 14.241 που ζούσαν σε άθλιες > παραγκουπόλεις. Παρόλο που οι παράγκες κατεδαφίστηκαν λίγο αργότερα, τον > Φεβρουάριο του 1978 φαίνεται ότι απέμεναν ακόμη (!) τουλάχιστον 3.000 > προσφυγικές οικογένειες που δικαιούνταν αστική αποκατάσταση, δηλαδή στέγαση. > > > Παρά τις καθυστερήσεις, τις ταλαιπωρίες, τις ελλείψεις και τις αδικίες, > τελικά επιτεύχθηκαν οι πολλαπλοί –ανθρωπιστικοί, εθνικοί και κοινωνικοί– > στόχοι που επιδιώχθηκαν, τόσο με την ανταλλαγή των πληθυσμών όσο και με την > αποκατάσταση των προσφύγων. Σώθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες υπάρξεις (αν και όχι > το σύνολο) και τους δόθηκε η δυνατότητα ν' αρχίσουν μια νέα ζωή. Το > μεγαλύτερο μέρος του Ελληνισμού συγκεντρώθηκε οριστικά μέσα στα ασφαλή σύνορα > του εθνικού του κράτους – ασφαλή στο μέτρο ακριβώς που επιτεύχθηκε εθνική > ομοιογένεια. Ειδικά στην ελληνική Μακεδονία και ειδικότερα στις παραμεθόριες > περιοχές της, μόνο ο συστηματικός προσφυγικός εποικισμός εξασφάλισε την > απόκρουση πολλαπλών απειλών στο μέλλον. Από τους κοινωνικούς στόχους της > αποκατάστασης των προσφύγων, αρκεί να αναφερθεί επιγραμματικά ο > σπουδαιότερος: να γίνουν το ταχύτερο ιδιοκτήτες μικροαστοί της πόλης και του > χωριού, στηρίγματα του αστικού καθεστώτος, και όχι προλετάριοι ανατροπείς > του. Και αυτός ο στόχος επιτεύχθηκε για την πλειονότητα των προσφύγων. > > > Υπήρξαν βέβαια οι εξαιρέσεις, οι αδικημένοι ή και ολότελα ξεχασμένοι της > προσφυγικής αποκατάστασης. Δεν ήσαν ωστόσο αρκετοί για μια επιτυχημένη > κοινωνική επανάσταση – ούτε τότε, ούτε αργότερα. Άλλωστε, η κοινωνική > επανάσταση που δεν έγινε τότε από τους πρόσφυγες είχε γίνει πριν από αυτούς > και για χάρη τους: ήταν η απόφαση που υπέγραψε ο Πλαστήρας στις 14 > Φεβρουαρίου 1923, με την οποία επιτράπηκε η κατάληψη ακινήτων και πριν από > την καταβολή αποζημίωσης. Στη Νεότερη Ελλάδα, ποτέ άλλοτε δεν παραβιάστηκε σε > τέτοιο βαθμό το «ιερό» δικαίωμα της ιδιοκτησίας! > > Μύθος η εγκατάσταση στις πόλεις για εκλογικούς σκοπούς > > Ένας ιδιαίτερα ανθεκτικός μύθος βεβαιώνει ότι οι Βενιζελικοί τάχα > εγκατέστησαν πολλούς πρόσφυγες γύρω από τις μεγάλες πόλεις για λόγους καθαρά > εκλογικούς. Και μόνο ως σκέψη, μαρτυρεί πλήρη άγνοια ή, έστω, παραγνώριση των > στόχων και των πραγματικών συνθηκών της προσφυγικής αποκατάστασης. > > > Για την αποτροπή του κινδύνου κοινωνικής ανατροπής, επιδιώχθηκε η άμεση > μετατροπή των προσφύγων σε μικροϊδιοκτήτες. Αυτή ήταν εφικτή μόνο στον > αγροτικό τομέα. Εκεί, άλλωστε, υπήρχαν τα σπίτια και τα χωράφια των Τούρκων > (και Βουλγάρων) που ανταλλάχθηκαν, καθώς και γενικά τα τσιφλίκια προς > διανομή. Κατά συνέπεια, επιδιώχθηκε να αποκατασταθούν όσο το δυνατόν > περισσότεροι πρόσφυγες στην ύπαιθρο ως μικροϊδιοκτήτες αγρότες. Για τον σκοπό > αυτό εξαντλήθηκαν όλα τα περιθώρια από την άποψη των διαθεσίμων εδαφών. > Χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και ακατάλληλα ή άγονα εδάφη, εδάφη που ήσαν πριν > ακαλλιέργητα, που ήσαν πριν βοσκές. Καταστράφηκε έτσι η νομαδική κτηνοτροφία, > αλλά και γενικότερα τα καλλιεργητικά συστήματα που ήσαν συνυφασμένα με τα > τσιφλίκια – χωρίς να αντικατασταθούν από άλλα. Με τις συνθήκες αυτές, η > χωρητικότητα της υπαίθρου είχε πλέον εξαντληθεί και μόνο στις μεγάλες πόλεις > μπορούσαν οι υπόλοιποι πρόσφυγες να έχουν προοπτικές άλλης απασχόλησης. Όσοι, > λοιπόν, επιμένουν να αναπαράγουν αυτό τον αρχικά Αντιβενιζελικό αλλά > ανθεκτικό μύθο, οφείλουν να εξηγήσουν επιτέλους πού αλλού μπορούσαν να > εγκατασταθούν –και να επιβιώσουν– όλοι αυτοί οι πληθυσμοί. Στις βουνοκορφές; > Πολλοί, άλλωστε, κατέφυγαν μόνοι τους στις πόλεις, νικημένοι από τις > εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες της αρχικής εγκατάστασης στην ύπαιθρο. > > > Προσφυγόπουλα στο λουτρό, Nέα Φιλαδέλφεια © Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό > Αρχείο > Μύθος η συνολική στροφή στο ΚΚΕ > > Υπάρχει, τέλος, ένας ακόμη ανθεκτικός μύθος: ότι γενικά «οι πρόσφυγες» > πέρασαν από τον Βενιζελισμό στην κομμουνιστική Αριστερά. Πράγματι, στη > διάρκεια της Κατοχής, οι προσφυγικοί συνοικισμοί γύρω από τις μεγάλες πόλεις > έγιναν προπύργια του ΕΑΜ και πέρασαν στον έλεγχο του ΚΚΕ. Η νέα αυτή > κατάσταση έγινε αισθητή σε όλη της την έκταση μετά την Απελευθέρωση και ιδίως > στα Δεκεμβριανά του 1944. Στο 7ο Συνέδριο του ΚΚΕ, το 1945, ο γενικός > γραμματέας Νίκος Ζαχαριάδης έλεγε χαρακτηριστικά: > > ... ο προσφυγικός κόσμος στην αποφασιστική του πλειοψηφία είνε εαμικός. Οι > συνοικισμοί σε όλη την Ελλάδα είναι κάστρα της λαϊκής δημοκρατίας. Αυτό δεν > το αμφισβητούν ούτε οι αντίπαλοί μας. > > Ωστόσο, πρόκειται για εικόνα μερική, απλουστευτική και παραπλανητική. Η > στροφή στο ΚΚΕ δεν αφορούσε το σύνολο των προσφύγων, ούτε καν των «αστών» > προσφύγων. > > > Στη διάρκεια της Κατοχής, μεγάλη μερίδα των αγροτών προσφύγων στη Βόρεια > Ελλάδα και προπαντός οι τουρκόφωνοι Πόντιοι μετακινήθηκαν προς την αντίθετη > κατεύθυνση, σχηματίζοντας εθνικιστικές και σφοδρά αντικομμουνιστικές ομάδες > ανταρτών, μερικές από τις οποίες κατέληξαν να συνεργαστούν με τους Γερμανούς. > Από τη μερίδα αυτή, ένας έλεγε πρόσφατα στον Νίκο Μαραντζίδη, συγκρίνοντας > τον εαυτό του με άλλους πρόσφυγες: > > ... εμένα με κάναν με το ζόρι δεξιό και φασίστα και κείνους τους κάναν με το > ζόρι κομμουνιστές και δυστυχώς ήμασταν όλοι βενιζελικοί, οι πατεράδες μας > δίναν το αίμα τους ακόμη για τον Βενιζέλο... > > Έπαψαν έτσι οι πρόσφυγες να αποτελούν συμπαγές και μονολιθικό «μπλοκ», με > ενιαία πολιτική συμπεριφορά, όπως ήσαν στον Μεσοπόλεμο. Διασπάστηκαν όπως > ακριβώς οι γηγενείς και κατανεμήθηκαν στις ίδιες μ' αυτούς παρατάξεις. Αυτή > ήταν και η τελική φάση της οριστικής τους αφομοίωσης. > > ΠΗΓΕΣ > > - Ladas, Stephen P. The Exchange of Minorities: Bulgaria, Greece and Turkey, > New York: Macmillan, 1932. > > - Mavrogordatos, George Th. Stillborn Republic: Social Coalitions and Party > Strategies in Greece, 1922-1936. Berkeley: University of California Press, > 1983. > > - Pentzopoulos, Dimitri. The Balkan Exchange of Minorities and Its Impact > Upon Greece. Paris: Mouton, 1962. > > - Sandis, Eva E. Refugees and Economic Migrants in Greater Athens: A Social > Survey. Athens: National Centre of Social Research, 1973. > > - Société des Nations. L' établissement des réfugiés en Grèce. Genève, 1926. > > - Γκιζελή, Βίκα Δ. Κοινωνικοί μετασχηματισμοί και προέλευση της κοινωνικής > κατοικίας στην Ελλάδα 1920-1930. Αθήνα: Επικαιρότητα, 1984. > > - Ευδόκας, Τάκης Χ. κ. ά. Αντιπροσωπευτική Έρευνα ανάμεσα στις 200.000 > πρόσφυγες της Κύπρου. Λευκωσία: Ομάδα ψυχοκοινωνικών μελετών, 1976. > > - Κουλίγκας, Βασίλης. Κίος 1912-1922: Αναμνήσεις ενός Μικρασιάτη. Αθήνα: > Δωδώνη, 1988. > > - Μαραντζίδης, Νίκος. Γιασασίν Μιλλέτ - Ζήτω το Έθνος. Προσφυγιά, Κατοχή και > Εμφύλιος: Εθνοτική ταυτότητα και πολιτική συμπεριφορά στους τουρκόφωνους > ελληνορθόδοξους του Δυτικού Πόντου. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις > Κρήτης, 2001. > > - Μαυρογορδάτος, Γιώργος Θ. 1915: Ο Εθνικός Διχασμός. Αθήνα: Πατάκης, 2015. > > - Νοταράς, Μιχαήλ Ι. Η αγροτική αποκατάστασις των προσφύγων. Αθήνα, 1934. > > - Πρωτονοτάριος, Αθανάσιος Β. Το προσφυγικόν πρόβλημα από ιστορικής, νομικής > και κρατικής απόψεως. Αθήνα, 1930. > > https://www.lifo.gr/articles/archaeology_articles/123667/mythoi-kai-alitheies-gia-toys-prosfyges-toy-1922 > > > > Στάλθηκε από το iPhone μου > ________ > > Orasi mailing list > για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση > [email protected] > και στο θέμα γράψτε unsubscribe > > Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας > στείλτε email στην διεύθυνση > [email protected] > > διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα > http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net > > Για το αρχείο της λίστας > http://www.mail-archive.com/[email protected]/ > Εναλλακτικό αρχείο: > http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ > παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) > http://www.freelists.org/archives/orasi > __________ > NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού > http://www.nvda-project.org/ > _____________ > Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις > προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών > ____________ ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ____________
