https://sarantakos.wordpress.com/2021/02/09/k1821-3/
Κείμενα του Εικοσιένα – 3: Μπασκίνια να μη γίνωνται… 18 Δεκεμβρίου, 2020 Μια και μπήκαμε στη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, πριν από λίγο καιρό σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Σκοπεύω να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις τουλάχιστον έως τα τέλη Μαρτίου αλλά και πιθανώς ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο. Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu. Το σημερινό άρθρο είναι το τρίτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ. Σήμερα θα παρουσιάσουμε ένα στιγμιότυπο από την Αθήνα, στο διάστημα που ήταν ελεύθερη και πριν πολιορκηθεί. Το κάστρο της Αθήνας, η Ακρόπολη, έπεσε στα χέρια των επαναστατημένων Ελλήνων το καλοκαίρι του 1822. Όπως γράφει ο Μακρυγιάννης «Και σώθη το νερό τους και ο ζαϊρές τους, των Τούρκων, και παραδόθηκαν με συνθήκη. Κι η συνθήκη έμεινε εις το χαρτί μοναχά. Ρίχτηκαν στους παραδομένους κι έσφαξαν πλήθος γυναικόπαιδα κι άντρες πολλούς. Γλίτωσαν και καμπόσοι δια την συνθήκη κι άλλοι εις τα προξενεία». Όμως αμέσως παρουσιάστηκαν διαφωνίες και οι νικητές χωρίστηκαν σε δυο μερίδες και παραλίγο να συγκρουστούν μεταξύ τους. Όταν τον Αύγουστο του 1822 εμφανίστηκε ο Οδυσσέας Ανδρούτσος με 150 άντρες, το κοινό των Αθηνών του πρότεινε να αναλάβει φρούραρχος. «Αφού του ξηγηθήκανε τα αίτια και του είπαν πως τον θέλουν αφέντη, αυτός γύρευε κάστρο εις τον ουρανό κι’ όταν το ’βρε εις την γης, έτρεξε σαν το όρνιον εις το ψοφίμι». Τότε ήρθε και ο Μακρυγιάννης στην Αθήνα και διορίστηκε πολιτάρχης. Στα Απομνημονεύματά του περιγράφει πολλές αυθαιρεσίες του Ανδρούτσου και των ανθρώπων του, ιδίως του Μαμούρη (ο οποίος αργότερα έμελλε να τον δολοφονήσει), κατά των Αθηναίων. Θα δημοσιεύσω ένα κείμενο που υπάρχει στο Αθηναϊκόν Αρχείον του Βλαχογιάννη, με το οποίο διορίζονται «επιστάται», αστυνόμοι θα λέγαμε, ο Μακρυγιάννης και ο Σπυρ. Πατούσας. Φέρει χρονολογία 1 Ιανουαρίου 1823. Στη συνέχεια σχολιάζω λεξιλογικά και άλλα. Σημειώνω ότι ο Μακρυγιάννης στο 5ο κεφάλαιο του 1ου βιβλίου των Απομνημονευμάτων του αναφέρει αρκετά επεισόδια από τη θητεία του αυτή. Διατηρώ την ορθογραφία του πρωτοτύπου πλην μονοτονικού. Να σημειωθεί ότι οι δυο πρώτες λέξεις είναι σε δοτική. Κοινήι γνώμηι διορίζονται οι Κύριοι Σπυρίδων Πατούσας και Μακρηγιάννης με εξήντα ανθρώπους αχωρίστως να καθίσωσιν εις την κοινήν πόρταν επιστάται κατά την συνήθειαν και να επαγρυπνώσιν εις την φύλαξιν των νόμων και ευταξίαν της πόλεως, εκτελούντες ακριβώς τα χρέη των και φυλάττοντες απαραβάτως τα εξής νομικά κεφάλαια: 1ον. Να υπακούωσι με το προσήκον σέβας και να εκτελώσι τας διαταγάς του Καπιτάνου και της Εφορίας. 2ον. Να διορίσωσι κεφαλάς εις τους στρατιώτας των δύο, ο μεν τον Νικολήν Δανίλην, ο δε τον αυτάδελφόν του, οίτινες εις έλλειψίν των να αναπληρώσι τον τόπον τους ως πρόσωπον εδικόν τους. 3ον. Να θεωρώσιν όλας τας εμπιπτούσας διαφοράς ενός εκάστου, ομοίως και να παιδεύωσι τας αταξίας αναλόγως με το έγκλημα του καθενός, φυλάττοντες ακριβώς την υπόληψιν και τιμήν των τιμίων ανθρώπων. 4ον. Αι τιμωρίαι θέλουν είναι δύο ειδών, σωματικαί και χρηματικαί. Τόσον η μία όσον και η άλλη θέλουν γίνονται με την δυνατήν εξέτασιν και δικαιοσύνην και με την συμφωνίαν και των δύο Επιστάτων, άμα δε οπού είναι η υπόθεσις μεγαλητέρα, θέλει την αναφέρουν εις τον Καπιτάνον και Εφορίαν και να ακολουθώσι κατά την διαταγήν των. 5ον. Οι στρατιώται οπού στέλλονται να πιάνωσι κανένα πταίστην, να μην έχωσι την άδειαν να τον εγγίζωσιν εις το παραμικρόν, αλλά να τον φέρωσι μέσα, και αφ’ού γένη η κρίσις του, να παιδεύεται κατά το έγκλημά του. 6ον. Στρατιώται μοναχοί χωρίς την άδειαν των μεγαλητέρων τους ούτε να πιάνωσι, ούτε να παιδεύωσι τινά, παρά εις τας ώρας οπού είναι διωρισμένοι να περιέρχωνται προς φυλακήν, και τότε εάν αληθώς πταίη ο πιασμένος και όχι απλώς και ως έτυχε. 7ον. Σπήτι κανενός ανθρώπου να μη πατήται χωρίς την άδειαν του Καπιτάνου και της Εφορίας διά καμμίαν αιτίαν, εκτός διά μπασκίνι. 8ον. Μπασκίνια να μη γίνωνται παρά εις υποκείμενα μαρτυρημένα δι’ άτιμα και εις οσπήτια άτιμα και με την παρουσίαν ενός των δύο Επιστάτων ή του πρώτου των στρατιωτών τους. 9ον. Εις τας ομολογίας οπού τους δίδονται να συνάζωσι να παίρνουν ρέσμι 10 τα % από εκείνον οπού λαμβάνει τα μετρητά. Εάν δε ο χρεώστης δεν είναι εις κατάστασιν να πληρώνη το χρέος του, να πληρώνη αυτός το ρέσμι και εν καιρώ να το κλείνη εις τον δανειστήν του. Ρέσμι δε κατά το παρόν να μη πληρώνεται παρά εις όσα ημπορεί ο χρεώστης να πληρώση και όχι διά όλον το κεφάλαιον της ομολογίας. 10ον. Οι στρατιώται οπού στέλλονται έξω διά να φέρωσιν ανθρώπους να παίρνωσι ποδοκόπι παράδες είκοσι την ώραν, ομοίως και μέσα εις την χώραν παράδες πέντε, να λαμβάνωσι δε αυτό από εκείνον οπού ήθελε έχη το άδικον. 11ον. Χαψιάτικον να παίρνωσι παράδες δέκα, όχι όμως από εκείνους οπού φυλακώνονται διά κοινά χρέη και δοσίματα. 12ον. Διά όσα λαμβάνωσιν από ρέσμια και γγερεμέδες να βαστώσιν ακριβή λογαριασμόν και να δίδωσι κάθε μήνα εις την Εφορίαν. Εγράφησαν δύο ίσα του παρόντος και εδόθησαν εις χείρας και των δύο Επιστάτων, εσφραγισμένα τη κοινή σφραγίδι και υπογεγραμμένα. Εν Αθήναις τη 1η Ιανουαρίου 1823. (Τ.Σ.) Οι Έφοροι Αθηνών. Βλέπουμε ότι η απόφαση των Εφόρων προσπαθεί να βάλει πλαίσια στη δράση των αστυνομικών δυνάμεων ώστε να αποφεύγονται οι αυθαιρεσίες. Αυτό ξεκινάει ήδη από τον ορισμό δύο Επιστατών, από τους οποίους ο ένας ντόπιος, και δύο αναπληρωτών, ώστε ο ένας να ενεργεί ως αντίβαρο του άλλου. Αποφάσεις για τιμωρίες σε πολίτες δεν μπορεί να παίρνονται χωρίς τη συμφωνία και των δύο επιστατών, ενώ αν η υπόθεση είναι πιο σοβαρή πρέπει να ενημερώνονται ο Καπετάνος και η Εφορία. Δεν επιτρέπεται οι στρατιώτες να συλλαμβάνουν πολίτες, εκτός αν εκτελούν περιπολία. Δεν επιτρέπεται να μπαίνουν σε σπίτια πολιτών τα όργανα της τάξης παρά μονο για κατ΄οίκον έρευνα, η οποία όμως πρέπει να γίνεται με παρουσία ενός Επιστάτη ή αναπληρωτή του. Μπαίνουν επίσης όρια στους φόρους, τα τέλη και τα πρόστιμα που μπορούν να εισπράττονται από τους πολίτες. Να δούμε και μερικά λεξιλογικά. Ξεκινάω βέβαια από τη λέξη «Μπασκίνια», που την εβαλα στον τίτλο. Μπασκίνι εδώ είναι η κατ’ οίκον έρευνα, δάνειο από το τουρκ. baskιn, που σημαίνει «έφοδος, επιδρομή» και «αιφνιδιαστική επίσκεψη». Όπως καταλαβαίνετε, από εκεί προέρχεται η λέξη «μπασκίνας», που λέγεται μειωτικά για τους αστυνομικούς (και παλιά λεγόταν για τους χωροφύλακες). Λέμε καμιά φορά και «τα μπασκίνια», στο ουδέτερο. Οπότε, δεν ισχύει η αστεία ετυμολογία που ακούμε μερικές φορές, ότι τάχα ο μπασκίνας ονομάστηκε επειδή, όταν κάνει έρευνα για κάποιον καταζητούμενο, αναρωτιέται «μπας κι είν’ εδώ;». Τη λέξη «μπασκίνι» δεν τη συμπεριέλαβα στο Ζορμπαλίκι των ραγιάδων, διότι, παρόλο που έψαξα, δεν τη βρήκα σε μεγάλο αριθμό κειμένων της εποχής, οπότε δεν θα ήταν αντιπροσωπευτική. Αλλά εδώ έχει τη θέση της. Το ρέσμι είναι είδος φόρου. Το ποδοκόπι είναι λέξη πολυσήμαντη, στην οποία έχουμε αφιερώσει άρθρο, συνεργασία του φίλου μας του Ορεσίβιου. Γενικα είναι η αμοιβή για παρασχεθείσα υπηρεσία, για τον κόπο της μετάβασης. Εδώ ειδικότερα είναι η αμοιβή των στρατιωτών για τη μεταγωγή κάποιου, που ορίζεται σε 20 παράδες την ώρα για μεταγωγή από την εξοχή, και 5 παράδες την ώρα για μεταγωγή από την πόλη. Αυτά τα πλήρωνε ο μεταγόμενος -και επειδή ήταν πολύ συχνό να παρατηρούνται υπερβάσεις, γι’ αυτό ορίστηκε το συγκεκριμένο ποσό. Να θυμίσω ότι το γρόσι είχε 40 παράδες, επομένως οι 20 παράδες την ώρα είναι μισό γρόσι. (Για να έχουμε μια ιδέα, ο μισθός του στρατιώτη είχε οριστεί το 1822 σε 20 γρόσια το μηνα, του στρατηγού σε 800 γρόσια. Ο Αρ. Χατζής υπολόγισε το γρόσι σε 12,5 σημερινά ευρώ). Το χαψιάτικο είναι η αμοιβή των οργάνων της τάξης όταν συλλαμβάνουν κάποιον και τον οδηγούν στη φυλακή -σύλληπτρα τα μεταφράζει ο Βλαχογιάννης. Τέλος, οι γγερεμέδες, με τη σπάνια αυτή ορθογραφία, δεν είναι παρά οι τζερεμέδες, δηλαδή τα πρόστιμα. Αν μας διαβάζει ο Νίκος Παντελίδης θα μας πει, αλλά υποψιάζομαι ότι το αρχικό γκ οφείλεται σε υπερδιόρθωση. Επειδή το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα είχε χαρακτηριστικό του τον τσιτακισμό, κάποιοι υπερδιόρθωναν μερικά τσ σε κ (πχ. Κερακίνι, κορικάτσι). Νομίζω πως και εδώ έχουμε κάτι ανάλογο. Οι αρματολοί είχαν δικαίωμα να επιβάλλουν τζερεμέδες -ήταν από τα τυχερά του επαγγέλματος. Και στην επαναστατημένη Ελλάδα ένα βασικό αίτημα ήταν να μη μπορούν οι στρατιωτικοί να επιβάλλουν τζερεμέδες αυθαίρετα. Ο Μακρυγιάννης σημειώνει για τις αυθαιρεσίες του Μαμούρη: «κι άλλοι πολλοί τοιούτοι δαρμένοι και τζερεμετισμένοι». ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ενώ Για να κατεβάσετε τον σχετικό κατάλογο επισκεφθείτε το http://www.hostvis.net/audiobooks/katalogos.zip ____________
