https://sarantakos.wordpress.com/2021/02/23/k1821-4/
Κείμενα του Εικοσιένα – 4: Το ράι μπουγιουρντί του Ανδρίτσου Σαφάκα 25 Μαρτίου, 2011 Μια και μπήκαμε στη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, πριν από λίγο καιρό σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Σκοπεύω να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις τουλάχιστον έως τα τέλη Μαρτίου αλλά και πιθανώς ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο. Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu. Το σημερινό άρθρο είναι το τέταρτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ. Και ξεκινάμε από τον τίτλο. Μπουργιουρντί, στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, ήταν η έγγραφη διαταγή αξιωματούχου. Τη λέξη αυτή την έχουμε κρατήσει, και μάλιστα της έχουμε δώσει και αλλες σημασίες. Όμως έχουμε γράψει ειδικό άρθρο για το θέμα. Ράι ήταν η υποταγή, από τη μεριά αυτού που το δηλώνει, αλλά και συγχώρηση, από τη μεριά αυτού που το αποδέχεται. Τουρκικό δάνειο, ίδιας ρίζας με τον ραγιά. Όποιος προσκυνούσε και δήλωνε υποταγή, έκανε ράι. Ο ισχυρός που την αποδεχόταν, έδινε το ράι. Στα δύσκολα χρόνια της επανάστασης, όταν άρχισαν οι ήττες, οι Οθωμανοί καλούσαν τους εξεγερμένους καπετάνιους να δηλώσουν υποταγή, προσφέροντας ταυτόχρονα και άφεση αμαρτιών. Το έγγραφο αυτό ονομαζόταν ράι μπουγιουρντί, και ο Βακαλόπουλος αυτά τα χαρτιά τα χαρακτηρίζει «προτρεπτικές εγκύκλιες προς υποταγή» (προσέξτε τον δημοτικό τύπο, που θα ήταν πιο δύσκολο να γραφτεί σήμερα -αλλά ο Βακ. γράφει το 1970). Πιο απλά, τα λέμε προσκυνοχάρτια. Ξέρουμε για τα προσκυνοχάρτια στον Μοριά και πώς τα αντιμετώπισε ο Κολοκοτρώνης -εκεί αφορούσαν οχι μόνο μεμονωμένους καπετάνιους αλλά και ολόκληρα χωριά. Στη Ρούμελη, μετά την πτώση του Μεσολογγιού, ο Κιουταχής παρουσιάστηκε μεγαλόψυχος και διαλλακτικός, και με τη μεσολάβηση Αλβανών οπλαρχηγών, κάλεσε τους Ρουμελιώτες να προσκυνήσουν, μοιράζοντας προσκυνοχάρτια. Θα δούμε σήμερα ένα τέτοιο προσκυνοχάρτι ή ράι μπουγιουρντί, που το εκδίδει ο Κιουταχής, καθώς και άλλα σχετικά έγγραφα. Το ράι μπουγιουρντί αφορά τον οπλαρχηγό Ανδρίτσο Σαφάκα, έναν σημαντικό -αλλά όχι της εντελώς πρώτης γραμμής- αρματολό της Ρούμελης. Τρία από αυτά τα έγγραφα τα είχα βρει στο βιβλίο του Τάκη Σταματόπουλου «Οι τουρκοπροσκυνημένοι και ο Κολοκοτρώνης», αλλά η αρχική τους δημοσίευση έγινε στο βιβλίο του Δημήτρη Λουκόπουλου «Ο Ρουμελιώτης καπετάνιος του 1821 Ανδρίτσος Σαφάκας και το αρχείο του», το οποίο υπάρχει στην Ανέμη ελεύθερο για να το κατεβάσετε. Ο Σαφάκας γεννήθηκε περί το 1770 στην Αρτοτίνα της Φωκίδας, ήταν δηλαδή σχετικά περασμένος στα χρόνια όταν ξέσπασε η επανάσταση -συνομήλικος του Κολοκοτρώνη. Ο Λουκόπουλος, που κατά σύμπτωση γεννήθηκε επίσης στην Αρτοτίνα, είναι επιεικής απέναντι στον συντοπίτη του και κάνει λόγο για «ψευτοπροσκυνήματα». Μπορεί να έχει δίκιο. Ξέρουμε άλλωστε τη δύσκολη θέση στην οποία βρέθηκαν οι αρματολοί της Ρούμελης, που δέχονταν συνεχώς και ανεμπόδιστα τις επιθέσεις των Τούρκων από τη Θεσσαλία και την Ήπειρο, σε αντίθεση με τον προφυλαγμένο (ως το 1825) Μοριά. Στα έγγραφα που παραθέτω δεν αλλάζω την ορθογραφία. Επισημαίνω ότι όλα έχουν γραφτεί από τους γραμματικούς του Κιουταχή, στα ελληνικά, αν και με αρκετούς τουρκισμούς που εξηγούνται ύστερα από κάθε έγγραφο. Η γλώσσα είναι καθαρεύουσα, ιδίως στα τυποποιημένα μέρη, αλλά αφήνει περιθώριο και για λαϊκότερο λόγο. Δεν ξέρω αν οι γραμματικοί του Κιουταχή ήταν ελληνομαθείς απλώς ή Έλληνες. Στο τέλος, γράφω για το τραγικό τέλος του καπετάν Σαφάκα. Πρώτο τεκμήριο, το έγγραφο αριθ. 79 από το αρχείο Σαφάκα Βεζύρ Ρεσίτ Μεχμέτ πασσάς Ρούμελης, Ιωαννίνων, Δελβίνου, Αυλώνος ντερβεντάζ και νεζιρί (1) και σερασκέρ (2) πληρεξούσιος διά της δοθείσης ημίν πληρεξουσιότητος παρά του αηττήτου ημών βασιλέως και ντερπεντάζ νεζιρετιού (3) μας, διορίζομεν εις τον καζά Λιδωρικίου καπετάνο τον καπετάν Σαφάκα· πρώτα να μας δώση το μουτεπέρικο ριγένι (4) του και έπειτα τω δίδεται η άδεια να περιφέρεται όλον τον Καζά μαζί με τον ντερβέν αγά να κάμη καλά μοχαρτζά (;) τον βασιλικόν ραγιά και να τον φλάγη από κακούς ανθρώπους και απ’ τον γερλησταίος και κάμνοντας ούτω θενά είναι καπετάνος διά πάντα και εδόθη το παρόν καπετανλίκι μπουγιουρντισέ (5) διά ασφάλεια του ειρημένου καπετάν Σαφάκα. 1826 Ιουνίου 1, Σάλωνα Οι εξηγήσεις του Λουκόπουλου: (1) Επόπτης στα Δερβένια (2) Στρατηγός (3) Ο διορισμός του ως επόπτης (4) την εγγύησή του, το ενέχυρό του (5) καπετανλίκι με γραφτή διαταγή. Ο Λουκόπουλος δεν είναι βέβαιος για τη μεταγραφή «μοχαρτζά» και δεν το εξηγεί, όπως επίσης δεν εξηγεί το «γερλησταίος» που ίσως, λέω εγώ, συνδέεται με το γερλήσιος = ντόπιος Δεύτερο τεκμήριο, το έγγραφο αριθ. 80 Βεζύρ Ρεσίτ Μεχμέτ πασσάς Ρούμελης, Ιωαννίνων και Αυλώνος Μουτεπέρ ντερβεντάζ ναζιρί και σερασκέρης πληρεξούσιος. Επειδή και ο καπετάν Σαφάκας αρθείς από την ολέθριον οδόν της αποστάσεως εννοήσας ήλθε εις το έλεός μας, διά τούτο και ημείς δυνάμει της πληρεξουσιότητός μας παρά του αηττήρου ημών βασιλέως συγχωρούμεν αυτώ όλα τα απερασμένα σφάλματα με παντελή αμνηστεία και δεν έχει να μνημονευθή εις τον αιώνα τον άπαντα τόσον από μέρος του Υψ. Ντουβλετιού μας, καθώς και από ημάς. Διά τούτο εδόθη το παρόν μου προς ασφάλειάν του. 1826 Ιουνίου 1, Σάλωνα Τρίτο τεκμήριο, το έγγραφο αριθ. 81 που απευθύνεται σε τρεις άλλους οπλαρχηγούς Βεζύρ Ρεσίτ Μεχμέτ πασσάς Ρούμελης, Ιωαννίνων, Δελβίνου, Αυλώνος Μουτεπέρ ντιρβεντάζ ναζιρί (1) σερ ασκέρη (2) χαΐρ δαϊτζήδες (3) μου, καπετάνε Αποκούρου Χριστάκη, καπετάνε Κραββάρων Μακρυγιάννη και καπετάνε Μαλανδίνου Γιάννη. Μετά τον χαιρετισμόν μου σας φανερώνω οτι ο ημέτερος καπετάν Ανδρίτζος Σαφάκας έχει εξ ημών διαταγάς οπού διά κάθε υπόθεσιν, ήτις ήθελεν ανηκει εις το Βασιλικόν μασλαάτι (4) και ιδικόν μας χισμέτι (5) να σας διαθέτη κατά τας χρείας όθεν και σεις προστάζεσθε διά του παρόντος μας οπού εις τον περί τούτου λόγον και συμφώνως με εσάς απόφασίν του να είσθε ευπειθείς εξάπαντος και υγιαίνετε. 1826, την 16 Ιουνίου, Σάλωνα Οι εξηγήσεις του Λουκόπουλου: (1) Επόπτης των δερβενίων (2) στρατηγός (3) ευγνώμονες για την ελεημοσύνη (4) όργανο (5) υπηρεσία. Ο όρος «δαϊτζήδες» (δαϊτζής) συχνότερα απαντά ως δουατζής, ντουατζής. Σημαίνει τον ευχέτη, τον πιστό υπηρέτη, και εμφανίζεται πολύ συχνά στην ελληνόγλωσση αλληλογραφία της εποχής: το λέει και ο ισχυρός προς τον αδύνατο και ο αδύνατος προς τον ισχυρό. Υπάρχει και επώνυμο Δουατζής. Στις σημειώσεις του ο Λουκόπουλος σημειώνει «δεν ξέρουμε αν έκαμε καπάκι ο καπετάν Σαφάκας και του έστειλαν τα παραπάνω συχωροχάρτια οι Τουρκαλάδες» και συνεχίζει λέγοντας ότι, με βάση την εικόνα που έχει σχηματίσει για τον Σαφάκα υποθέτει ότι δεν είχε προσκυνήσει αλλά ότι τα έστειλαν αυθόρμητα οι Τούρκοι για να τον προσεταιριστούν. Ίσως όμως είναι επιεικής προς τον συντοπίτη του. Τέταρτο τεκμήριο, το έγγραφο αριθ. 108 του αρχείου Σαφάκα, που είναι και το καθαυτό ράι μπουγιουρντί. Βεζύρ Ρεσίτ Μεχμέτ πασσάς Ρούμελης, Ιωαννίνων, Δελβίνου, Αυλώνος, Μουτεπέρ ντερβεντάζ ναζιρί και σερασκέρης πληρεξούσιος Διά του παρόντος ημών υψηλού ράγι μπουγιουρδιού (1) αποφαινόμεθα, ότι επειδή ο δουπτζής (2) μας καπετάν Ανδρίτζος Σαφάκας καπετάνος του Λιδωρικιού διά τινα πταίσματα εκούσιά του και ακούσια εμπερδεύθη εις τον κατάλογον των αποστατών, ηδη μεταμεληθείς με το να επρόσπεσεν εις τον μερχαμέτι (3) του κραταιοτάτου δουβλετιού ζητών το ράγι (4), διά τούτο και ημείς οίκτω τε και συμπαθεία κινούμενοι δυναμει του σερασκερλικιού(5) και της δοθείσης ημών πληρεξόυσιότητος, τω δίδομεν το ράγι συγχωρουντες αυτόν με την παντελή αμνηστεία όλων των παρελθόντων, χαρίζοντές τω προς τούτοις τας ιδιοκτησίας του και όλον το έχειν του χωρίς να δουκοντισθή ζωρή καδόρ (6) ούτε εις το ίρτζι (7) ούτε εις την ζωήν του και ούτε εις τας ιδιοκτησίας του και βιος του. Όθεν και διά παντοτεινήν του ασφάλειαν και βεβαιότητα του εαυτού του και της φαμελίας του τω εδόθη το παρόν ημέτερον ράγι μπουγιουρδί διά να μη ήθελε του γίνη κανένας μανής (8) εξ αποφάσεως. 1827 Ιουνίου 10 Εύριπος. Ο Λουκόπουλος επεξηγεί: (1) χαρτί αμνηστείας (2) υποτακτικός (και πάλι έχουμε τη λέξη «δουατζής», το «δουπτζής» είναι παρανάγνωση), (3) μερχαμέτι = έλεος (4) ράγι = αμνηστεία, συχώρεση (5) σερασκερλίκι = αρχιστρατηγία (6) χωρίς να ενοχληθεί ανάλογα με τις ανάγκες (7) τιμή, φιλοτιμία (8) να μην τον ενοχλήσει. Πέμπτο και τελευταιο τεκμήριο το έγγραφο 109, με το οποίο ο Κιουταχής διορίζει τον Σαφάκα καπετάνο του Λιδωρικιού. Βεζύρ Ρεσίτ Μεχμέτ πασάς Ρούμελης, Ιωαννίνων, Δελβίνου, Αυλώνος, Μουτεπέρ ντερβεντάζ ναζερί και Σερασκέρης πληρεξούσιος Διά του παρόντος ημών υψηλού μπουγιουρδιού αποφαινόμεθα ότι επειδή όλοι οι ραγιάδες του Καζά Λιδωρικιού με επαρεκάλεσαν διά να ήθελε διορίσω καπετάνον του Βιλαγετιού των τον χαΐρ διατζήν μας ημέτερον καπετάνον Ανδρίτζον Σαφάκα, όντες ευχαριστημένοι απ’ αυτόν και εγγυούμενοι διά το καλόν του φέρσιμον και διά το σαντακάτι (1) του διά τούτο και εμείς δυνάμει του δερβεντάζ ναζιρετιού (2) σερασκερλικιού και της πληρεξουσιότητός μας, τον διορίζομεν διά καπετάνον όλου του Καζά Λιδωρικιού ως πρότερον, ο οποίος έχει να χαίρετι όλα τα συνηθισμένα αντέτια (3) καθώς έπαιρνε και πρωτύτερα προφυλάττοντας τον τόπο και όλον τον ραγιά από κλέπτας και κακούς ανθρώπους όθεν σεις οι προεστότες και επίλοιποι ραγιάδες Λιδωρικιού να τω προσφέρετε το ανήκον σέβας και υπακοήν αποκρινόμενοι εις τα αντέτια τους κατά την συνήθειαν. Συ δε, χαΐρ δουπτζή μας, ημέτερε καπετάν Ανδρίτζο Σαφάκα, επειδή από μέρους μας είσαι διωρισμένος εις αυτό το καπετανλίκι Λιδωρικιού να επαγρυπνής αόκνως εις το μαμουριέτι (4) σου προσέχοντας και προφυλάττοντας τούς ραγιάδες από κάθε ενάντιον· εξ αποφάσεως και μαδάμ (5) ο Καζάς Μαλανδρίνου συνορεύεται με το Λιδωρίκι ως γειτνιάζον θέλει είναι εις την επίσκεψίν σου έως ότου να διορίσω τον καπετάνον του εξάπαντος. 1827 Ιουνιου 10 Εύριπος Ο Λουκόπουλος επεξηγεί: (1) Μετάνοια (2) διορισμός επόπτη των ντερβενιών (3) τα νόμιμα (4) καθήκον (5) ακόμα, προσέτι Και εδώ τελειώνουν τα σημερινά έγγραφα -κι έτσι είδαμε και ένα δείγμα των ελληνικών που χρησιμοποιούσαν οι Οθωμανοί για την επικοινωνία τους με τους (εξεγερμένους πλέον) ραγιάδες. Το τέλος του καπετάν Σαφάκα δεν ήταν καλό και, απ’ όσο ξέρω, δεν έχει και τελείως ξεκαθαριστεί σε όλες τις πτυχές του. Παρόλο που ο Κιουταχής τον διόρισε καπετάνο στο Λιδωρίκι, το 1828 τον έστειλε όμηρο στα Γιάννενα -ενώ η οικογένειά του βρισκόταν στην Αίγινα, στην ελεύθερη Ελλάδα. Ο Σαφάκας δραπέτευσε από τα Γιάννενα και κατηφόρισε προς τον Βάλτο (στρατολογώντας στην πορεία του άνδρες, λένε μεταγενέστερες πηγές). Φιλοξενήθηκε από τον παλιό του αδελφοποιτό τον Σωτήρη Στράτο, ή Τουρκοσωτήρη, ο οποίος όμως στη συνέχεια έστειλε ανθρώπους του να στήσουν ενέδρα στο γεφύρι της Τατάρνας -και τον σκότωσαν καθώς περνούσε. Ο Στράτος έστειλε το κεφάλι του Σαφάκα στον Κιουταχή και πήρε σε αντάλλαγμα το αρματολίκι των Αγράφων. Θα κλείσω με ένα δημοτικό τραγούδι από τα δύο που καταγράφει ο Passow για τον θάνατο του Σαφάκα. Τρεις περδικούλες κάθονταν ψηλά στα Λιθαρίτσια, η μια είχε παρδαλά φτερά, η άλλη είχε γαλάζια κι η τρίτη η κατάμαυρη μοιριολογάει και λέγει, — Τ’ είν’ το κακό που γίνηκε στον καπετάν Σαφάκα Προχθές από τα Γιάννενα μέσ’ απ’ το κάστρο βγήκε Και πήρε δίπλα τα βουνά, δίπλα τα κορφοβούνια Νύχτα και μέρα περπατεί δρόμους και μονοπάτια Μονάχος, ολομόναχος, γυμνός και πεινασμένος Εις την Τατάρνα έφτασε, στην εκκλησιά εμπήκε Κι έταξε χρυσοκάντηλο να φέρει να κρέμασει Αν φτάσει πέρα στ’ Άγραφα πούχε δικούς και φίλους Κι είχε και φίλο γκαρδιακό τον καπετάν Σωτήρη Φίλον από μικρά παιδιά και βλάμην στο Βαγγέλιο Έφτασε και τον βρήκε και γλυκοφιλήθηκαν Και τι τα θέλει τα φιλιά και τα γλυκά τα λόγια; Την άλλη μέρα πέσανε τρία πικρά τουφέκια Εκεί που τρώγαν κι έπιναν με το Σωτήρη Στράτο Ψιλή φωνίτσαν έβγαλε με ματωμένη γλώσσα: -Βλάμη γιατί μ’ εσκότωσες, με πήρες στο λαιμό σου; Λόγγοι, βαΐστε τα κλαριά, βουνά χαμηλωθήτε Να πάει στη μάνα μ’ η φωνή, στη δόλια μου γυναίκα Και συ αγέρα πάρε την, ν’ ακούσει ο κόσμος όλος Να μάθη πως εγλύτωσα απ’ των Τούρκων τα νύχια Και μ’ έφαγεν ο βλάμης μου, ο άπιστος ο Στράτος. Το ενδιαφέρον είναι ότι έχει μελοποιηθεί από την Ωχρά Σπειροχαίτη: ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ενώ Για να κατεβάσετε τον σχετικό κατάλογο επισκεφθείτε το http://www.hostvis.net/audiobooks/katalogos.zip ____________
