ΤΡΕΙΣ ΑΓΓΛΟΑΜΕΡΙΚΑΝΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΥΠΑΚΟΗ: RAZ, DWORKIN, RAWLS
Μέρος Β
3. Οι απόψεις του Ronald Dworkin
Δέκα σχεδόν χρόνια πριν από το κείμενο του Raz, ο R. Dworkin, πολέμιος του
νομικού θετικισμού, σε άρθρο του που πρώτοδημοσιεύθηκε το 1968 στο Ν.Υ. Rev. of
Books με τίτλο «Πολιτική Ανυπακοή», επιχειρούσε να σταθμίσει τον τρόπο με τον
οποίο το Κράτος θα έπρεπε να αντιμετωπίσει τους αντιρρησίες συνείδησης που
αρνούνταν να καταταγούν στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις και να πολεμήσουν
στο Βιετνάμ[15]. Στο άρθρο αυτό ο Dworkin επιχειρούσε να καταδείξει ότι το θετό
δίκαιο διατρέχεται από ηθικές αρχές καθώς και ότι η ερμηνεία του, ακόμη και από
τα ανώτατα δικαστήρια, δεν μπορούσε να θεωρηθεί πάντοτε ως δεσμευτική για την
αληθινή έννοια και σημασία του νόμου. Ως κάποιο βαθμό, ύστατος αρμόδιος για την
ερμηνεία του νόμου είναι κάθε πολίτης ξεχωριστά για τον εαυτό του. Το κράτος
και τα δικαστήρια θα έπρεπε επομένως να σταθμίζουν εκάστοτε τον τρόπο με τον
οποίο θα αντιμετώπιζαν κάθε περίπτωση πολιτικής ανυπακοής, με βάση ευρύτερα
δικαιοπολιτικά κριτήρια, σταθμίζοντας in concreto τις επιπτώσεις της δίωξης και
τιμώρησης των διαφωνούντων και χρησιμοποιώντας ανάλογα την παρεχόμενη σε αυτά
διακριτική ευχέρεια.
Είδαμε στην αρχή, ότι το 1983 ο Dworkin είχε ξανά την ευκαιρία να ασχοληθεί με
το ζήτημα εν όψει των πράξεων αντίστασης και ανυπακοής που εκδηλώθηκαν με την
ευκαιρία της προοπτικής εγκατάστασης πυρηνικών πυραύλων από τους Αμερικανούς σε
Ευρωπαϊκό έδαφος[16].
Εκεί ο Dworkin επιχειρεί μια συστηματικότερη ανάλυση του προβλήματος της
πολιτικής ανυπακοής πάνω στη βάση της προσφιλούς σ' αυτόν διακρίσεως μεταξύ
ζητημάτων αρχής (principle) και ζητημάτων πολιτικής σκοπιμότητος (policy).
Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι, κατά τον Dworkin, προκειμένου να
καταλήξει κανείς σε μιαν εύχρηστη και λειτουργική αντιμέτωπιση του θέματος
πρέπει - αντίθετα μέ ό,τι εκτιμά ο Raz - να αποσυνδέσει το ζήτημα από την
εκτίμηση της ουσιαστικής ορθότητος των ελατηρίων, κινήτρων και πεποιθήσεων από
τις οποίες εμφορούνται οι δράστες της πολιτικής ανυπακοής και να επικεντρωθεί
στο ζήτημα του είδους των πεποιθήσεων αυτών.
Ο Dworkin διακρίνει δύο μεγάλες κατηγορίες πολιτικής ανυπακοής, με βάση τα
κριτήρια που μόλις αναφέραμε: Υπάρχουν μορφές πολιτικής ανυπακοής που
ερείδονται σε πεποιθήσεις απτόμενες ζητημάτων αρχής (convictions of principle)
και μορφές που ερείδονται σε εκτιμήσεις πολιτικής σκοπιμότητας («policy-based»
μορφές πολιτικής ανυπακοής): Οι πρώτες μπορούν να υποδιαιρεθούν περαιτέρω σε
περιπτώσεις πολιτικής ανυπακοής που ερείδονται σε ζητήματα απτόμενα της ηθικής
ακεραιότητας του αντιστεκόμενου (integrity-based civil disobedience) και σε
περιπτώσεις που ερείδονται σε ευρύτερα ζητήματα δικαιοσύνης (justice based
civil disobedience)[17].
Η αντιμετώπιση του προβλήματος της πολιτικής ανυπακοής θα πρέπει να ποικίλει,
θεωρεί ο Dworkin, αναλόγως του είδους της προκείμενης ανυπακοής, σε μια κλίμακα
προοδευτικά αυστηρότερη.
Μερικά παραδείγματα μπορούν να διαφωτίσουν τις διακρίσεις του Dworkin.
Integrity-based πολιτική ανυπακοή πρόκειται στις περιπτώσεις που η ανυπακοή στο
νόμο επιβάλλεται από την ανάγκη να μην παραβεί ο πράττων ουσιώδεις κατά την
κρίση του ηθικής τάξεως αρχές του. Στην περίπτωση π.χ. που θα υπεχρεούτο
κάποιος πολέμιος της δουλείας να συλλάβει ή καταδώσει τον φυγά νέγρο στις
αρχές, θα διέπραττε αυτόχρημα πράξη αντικείμενη στην ηθική του ακεραιότητα ως
ατόμου.
Justice-based πολιτική ανυπακοή πρόκειται όταν οι πράξεις ανυπακοής ελαύνονται
από πρόθεση αντιστάσεως σε νόμους οι οποίοι παρίστανται ως άνισοι, άδικοι ή
αντίθετοι σε θεμελιώδεις συνταγματικές επιλογές.
Τέτοιες πράξεις ήσαν π.χ. οι πράξεις των μαύρων που κατελάμβαναν χώρους
απαγορευμένους στους έγχρωμους προκειμένου να διαμαρτυρηθούν για την πολιτική
της segregation.
Τέλος, policy-based πολιτική ανυπακοή πρόκειται στις περιπτώσεις όπου η
παράνομη συμπεριφορά εκδηλώνεται όχι προκειμένου να διασωθεί η ηθική
ακεραιότητα του πράττοντος ή προκειμένου να υπογραμμισθεί ο άδικος χαρακτήρας
του νόμου, αλλά προκειμένου να πεισθεί ή εκβιαστεί η πλειοψηφία να μεταβάλει
μια πολιτική της επιλογή η οποία παρίσταται κατά την κρίση της διαμαρτυρόμενης
μειοψηφίας ως εντελώς εσφαλμένη και επικίνδυνη όχι μόνον για τα συμφέροντα της
μειοψηφίας που διαμαρτύρεται, αλλά, ενδεχομένως και της πλειοψηφίας που
υποστήριξε κατ' αρχήν την εσφαλμένη επιλογή. Τέτοια χαρακτηριστική περίπτωση
είναι η περιπτώση των διαμαρτυρόμενων π.χ. για την εγκατάσταση πυρηνικών όπλων
και εξοπλισμών κλπ.[18].
Κατά τον Dworkin, η πολιτεία και ο νόμος πρέπει να αντιμετωπίζουν τις τρεις
αυτές κατηγορίες πράξεων πολιτικής ανυπακοής με αύξοντα βαθμό αυστηρότητας.
Η integrity based πολιτική ανυπακοή έχει χαρακτήρα αμυντικό[19]. Πρέπει να
γίνεται ανεκτή ευρέως, με μόνο τον περιορισμό ότι δεν συνεπάγεται τη διάπραξη
παρανόμων πράξεων βίας[20].
Η iustice-based πολιτική ανυπακοή έχει χαρακτήρα εργαλειακό και στρατηγικό[21].
Στην περίπτωση αυτή, προκειμένου να γίνεται ανεκτή, πρέπει επί πλέον, ο πράττων
να έχει εξαντλήσει ανεπιτυχώς ή να μην διαθέτει φυσιολογικές πολιτικές ή
νομικές μεθόδους ανατροπής των κατ' αυτόν αδίκων ρυθμίσεων. Πρέπει επίσης ο
πράττων να μην οδηγεί με τις πράξεις ανυπακοής που επιχειρεί σε αντίθετα
αποτελέσματα από τα επιδιωκόμενα[22].
Η policy-based πολιτική ανυπακοή οφείλει, τέλος, να αντιμετωπίζεται ακόμη
αυστηρότερα, εφ' όσον στην περίπτωσή της δεν εμπλέκονται ηθικά ή άλλα
δικαιοπολιτικά κριτήρια, αλλ' αποσκοπείται η μεταβολή της πολιτικής βούλησης
της πλειοψηφίας και βεβαίως, στο πλαίσιο δημοκρατικών καθεστώτων, η μειοψηφία
δεν έχει κατ' αρχήν κανένα τέτοιο δικαιωμα να υποκαθιστά τη βούλησή της στη
βούληση της πρώτης.
Ο Dworkin θεωρεί ότι στην περίπτωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία να διακρίνουμε
μεταξύ πράξεων policy-based πολιτικής ανυπακοής που εκδηλώνονται με άσκηση
πειθούς και όσων αποσκοπούν στον εκβιασμό της πλειοψηφίας από την μειοψηφία[23].
Τέτοιος εκβιασμός είναι κατ' αρχήν αδικαιολόγητος γιατι θ' ανέτρεπε την αρχή
της πλειοψηφίας.
Με τις παραπάνω διακρίσεις ο Dworkin πιστεύει ότι μπορούμε να δώσουμε απάντηση
στο πρώτο καίριο ερώτημα που αφορά στην αντιμετώπιση της πολιτικής ανυπακοής,
δηλαδή στο ερώτημα τί είναι ορθό να πράττει κανεις, δεδομένων των πεποιθήσεών
του, όταν θεωρεί ότι κάποια απόφαση της πολιτείας είναι κατά κάποιον τρόπο
εσφαλμένη ή άδικη[24].
Απομένει βεβαίως το δεύτερο ερώτημα, το οποίο συνίσταται στο ποιά είναι η
ενδεδειγμένη αντίδραση του κράτους και της εννόμου τάξεως στις περιπτώσεις κατά
τις οποίες παρανομεί κάποιος δικαιολογημένα - υπό την ανωτέρω έννοια- αλλά η
πλειοψηφία εμμένει στην άποψη ότι ο αμφισβητούμενος νόμος είναι ορθός[25].
Οφείλει άραγε η έννομη τάξη να επιβάλει τις προβλεπόμενες κυρώσεις στους
«δεδικαιολογημένως παρανομούντες»; Ας υπενθυμίσουμε για μια ακόμη φορά ότι, σε
αντίθεση με τον Raz, το δεδικαιολογημένο ή όχι της παράνομης συμπεριφοράς δεν
θα κριθεί, κατά τον Dworkin, με βάση το ουσιαστικό περιεχόμενο των πεποιθήσεων
των παρανομούντων, αλλά με βάση τα κίνητρα και το περιεχόμενο που επικαλούνται
αυτοί και το είδος της δράσης που αυτοί αναπτύσσουν κατά τις παραπάνω
διακρίσεις.
Η απάντηση του Dworkin είναι ότι η τιμωρία ή μη των δραστών θα πρέπει να
εξαρτηθεί από τη στάθμιση κόστους/ωφελείας που αναμένεται να προκύψει από την
τιμώρηση ή μη[26]. Οπως είχε υποστηρίξει και στο προγενέστερο άρθρο του, ο
Dworkin επισημαίνει την ανάγκη να γίνει κατάλληλη χρήση της διακριτικής
ευχέρειας διοίκησης και δικαστηρίων και να εξαντληθούν τα περιθώρια ερμηνείας
του θετικού δικαίου, σύμφωνα και με την κλίμακα αυστηρότητος - είδους προσβολής
που εκτέθηκε προηγουμένως.
Τέλος Β μέρους
Γιώργος
________
Orasi mailing list
για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση
[email protected]
και στο θέμα γράψτε unsubscribe
Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας
στείλτε email στην διεύθυνση
[email protected]
διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα
http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net
Για το αρχείο της λίστας
http://www.mail-archive.com/[email protected]/
παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011)
http://www.freelists.org/archives/orasi
__________
NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού
http://www.nvda-project.org/
__________
Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο
ρεπερτόριο επισκεφθείτε το
http://www.isobitis.com
______________
