Από τον Κ. Χρηστάκη Νικολαϊδη Διαβιβάζω πιο κάτω την παρουσίαση της Catalina Devandas, Ειδικής Εισηγήτριας (Rapporteur) των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες, την οποία έκανε στο Φόρουμ εργασίας για την Υλοποίηση της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της που διοργανώθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και έχει ως θέμα της την "Αξιολόγηση της αναπηρίας βάσει της δικαιωματικής προσέγγισης".
Μετάφραση από το Αγγλικό κείμενο: Κυπριακή Συνομοσπονδία Οργανώσεων Αναπήρων (ΚΥΣΟΑ). Εισαγωγή Οι αξιολογήσεις της αναπηρίας συνιστούν ένα σημαντικό μέρος της υλοποίησης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας. Το επίπεδο της νομιμότητας, αμεροληψίας και ακρίβειας τέτοιων εκτιμήσεων μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την ευημερία των ατόμων με αναπηρίες, αφού αυτές συνήθως λειτουργούν ως φίλτρο για την πρόσβασή τους σε επιδοματικές παροχές που σχετίζονται με την αναπηρία, υπηρεσίες και υποστήριξη. Είναι σημαντικό να γίνει διαχωρισμός ανάμεσα στην αξιολόγηση (assessment), τον καθορισμό (determination) και την επιλεξιμότητα (eligibility) της αναπηρίας. Αξιολόγηση της αναπηρίας είναι η εκτίμηση της μορφής και του βαθμού της αναπηρίας ενός ατόμου, αλλά δεν καθορίζει κατά πόσο ένα άτομο είναι άτομο με αναπηρία σε σχέση με συγκεκριμένες επιδοματικές παροχές ή υπηρεσίες, ή κατά πόσο το άτομο είναι δικαιούχο αυτών καθότι μπορεί να εφαρμόζονται και άλλα κριτήρια. Επομένως, στη σημερινή παρουσίασή μου, θα αναφερθώ μόνο στη διαδικασία καθορισμού του ποιος έχει αναπηρία και σε ποια έκταση. Αξιολόγηση της αναπηρίας: μια ιατρική παράδοση Ιστορικά, οι αξιολογήσεις της αναπηρίας γίνονταν βάσει μιας ιατρικής κατανόησης της αναπηρίας η οποία δεν λάμβανε υπόψη τα συμπεριφορικά και περιβαλλοντικά εμπόδια που παρακωλύουν τη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρίες. Μερικοί πανεπιστημιακοί καθορίζουν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις βάσει του εν λόγω παραδείγματος: i) την «προσέγγιση της βλάβης» και ii) την «προσέγγιση των λειτουργικών περιορισμών». Η προσέγγιση της βλάβης επικεντρώνεται στην αναγνώριση των υφιστάμενων συνθηκών της κατάστασης της υγείας ή των βλαβών ενός ατόμου. Η προσέγγιση των λειτουργικών περιορισμών επικεντρώνεται στον εντοπισμό των περιορισμών σε διαφορετικούς τομείς λειτουργίας, όπως είναι η βάδιση, η όραση, η ακοή ή η συγκέντρωση. Και στις δύο περιπτώσεις, η αξιολόγηση γίνεται από επαγγελματίες υγείας. Πολλές αντιρρήσεις προκύπτουν από τις προσεγγίσεις αυτές: . Δεν αξιολογούν τα συμπεριφορικά και περιβαλλοντικά εμπόδια που καθορίζουν την εμπειρία της αναπηρίας, . Επικεντρώνονται στο άτομο και επομένως δεν μπορούν να προβλέψουν τον πραγματικό βαθμό αναπηρίας - οδηγώντας σε άδικη κατανομή των παροχών και των υπηρεσιών. . Δεν παρέχουν τη δυνατότητα εντοπισμού των αναγκών υποστήριξης του ατόμου. Περαιτέρω, η αξιολόγηση της αναπηρίας βάσει αυτών των προσεγγίσεων, συνδέθηκε, σε πολλές χώρες, με τις αξιολογήσεις για την ικανότητα/καταλληλότητα εργασίας (work capacity), οδηγώντας συχνά στον αποκλεισμό προσώπων από την αγορά εργασίας. Αυτό συνεπάγεται η επικέντρωση στις «ανικανότητες» αντί στις ικανότητες και τις ανάγκες υποστήριξης. Δυστυχώς, η πλειοψηφία των υφιστάμενων συστημάτων αξιολόγησης της αναπηρίας ακολουθούν σήμερα μια στενή ιατρική προσέγγιση και δεν λαμβάνουν υπόψη περιβαλλοντικούς παράγοντες. Ωστόσο, από την υιοθέτηση της Σύμβασης, αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο ότι οι αξιολογήσεις της αναπηρίας, στο πλαίσιο της κοινωνικής προστασίας, δεν μπορεί να βασίζονται μόνο σε διαγνώσεις, βλάβες και τη λειτουργική ικανότητα. Για παράδειγμα, στις καταληκτικές της παρατηρήσεις προς κράτη μέρη της Σύμβασης, η Επιτροπή για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες αμφισβήτησε την ορθότητα των αξιολογήσεων της αναπηρίας που βασίζονται στα ιατρικά και φιλανθρωπικά μοντέλα in (βλ. π.χ. Καταληκτικές Παρατηρήσεις CRPD/C/GTM/CO/1, παρ. 9 και CRPD/C/SVK/CO/1, παρ. 11). Αντί αυτού, η Επιτροπή κάλεσε τα κράτη να εφαρμόσουν τη δικαιωματική προσέγγιση κατά τις αξιολογήσεις της αναπηρίας, η οποία αντανακλά τα χαρακτηριστικά, τις συνθήκες και τις ανάγκες των ατόμων με αναπηρίες. Έχω επίσης ενταχθεί σε μια ομάδα που απαρτίζεται από φορείς/ οργανισμούς σε επίπεδο ΟΗΕ, οι οποίοι εργάζονται για την ανάπτυξη κατευθυντήριων γραμμών για τη διενέργεια αξιολογήσεων που συνάδουν με τη Σύμβαση. Μέχρι στιγμής πραγματοποιήθηκαν δύο συναντήσεις εμπειρογνωμόνων στη Γενεύη και καταρτίστηκε ένα βασικό έγγραφο, βασιζόμενο στις συζητήσεις που έγιναν. Πολλές από αυτές τις ιδέες τις οποίες θα παρουσιάσω σήμερα, συζητήθηκαν ήδη κατά τη διάρκεια των συναντήσεων αυτών. Καθιστώντας τις αξιολογήσεις συμβατές με τη Σύμβαση Κοινωνική κατανόηση της αναπηρίας Μία συμβατή με τη Σύμβαση προσέγγιση της αξιολόγησης της αναπηρίας θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις των περιβαλλοντικών παραγόντων και του πλαισίου που εξετάζεται (συγκυριακών παραγόντων). Ακολουθώντας την κοινωνική κατανόηση της αναπηρίας, οι αξιολογήσεις της αναπηρίας χρειάζεται να εκτιμούν την αλληλεπίδραση ανάμεσα στους προσωπικούς/ατομικούς παράγοντες (όπως την κατάσταση υγείας, τις βλάβες και τους λειτουργικούς περιορισμούς) και τους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Αυτή η προσέγγιση δεν υιοθετεί υποθέσεις οι οποίες βασίζονται στην κατάσταση της υγείας/στις βλάβες ενός ατόμου. Αξιολογεί το πώς ένα άτομο, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, συμμετέχει σε ένα δεδομένο πλαίσιο, αντί να χρησιμοποιεί τους όποιους περιορισμούς στη λειτουργικότητα ή την ικανότητά του ως ένδειξη μίας αναπηρίας. Θα ΄θελα να υπογραμμίσω ότι αυτό το κάλεσμα για ολοκληρωμένες διαδικασίες αξιολόγησης της αναπηρίας δεν θα πρέπει να ερμηνευθεί ως να απαιτεί περίπλοκες διαδικασίες και εργαλεία. Πολλές χώρες αντιμετωπίζουν προκλήσεις στην προσπάθειά τους να αναπτύξουν περίπλοκα μέσα αξιολόγησης τα οποία βασίζονται στο ICF και δεν είναι απαραιτήτως χρήσιμα για τον εντοπισμό των αναγκών υποστήριξης των ατόμων με αναπηρίες. Είναι αναγκαίο να αναπτυχθούν πιο απλοποιημένα μέσα τα οποία να διευκολύνουν την πρόσβαση σε προγράμματα κοινωνικής προστασίας, περιλαμβανομένων των επιδοματικών παροχών για την αναπηρία και υποστηρικτικών υπηρεσιών. Τα περίπλοκα συστήματα είναι ακριβά και αδύνατο να εφαρμοστούν στις περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες χαμηλών και μεσαίων εισοδημάτων. Μπορεί επίσης να περιορίσουν την επέκταση των επιδομάτων κοινωνικής προστασίας, καθώς η αποκέντρωσή τους είναι δύσκολη ενόψει της ανεπάρκειας ανθρώπινων και οικονομικών πόρων. Για παράδειγμα, πολλές χώρες δεν έχουν τη διοικητική δυνατότητα που απαιτείται για τις αξιολογήσεις της αναπηρίας σε αστικές, αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές. Λαμβάνοντας υπόψη τις αρχές και τα δικαιώματα της Σύμβασης Οι αξιολογήσεις της αναπηρίας που συνάδουν με τη Σύμβαση θα πρέπει να τηρούν το σκοπό, αρχές και δικαιώματα της Σύμβασης. Ο σκοπός της Σύμβασης είναι η προαγωγή, η προστασία και η διασφάλιση της πλήρους και ισότιμης απόλαυσης όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τα άτομα με αναπηρίες. Επομένως, η αξιολόγηση της αναπηρίας και οι διαδικασίες καθορισμού της αξιολόγησης δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για τη συρρίκνωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ενός ατόμου. Ωστόσο, στην πράξη, σε πολλές χώρες οι αξιολογήσεις της αναπηρίας οδηγούν σε περιορισμούς στη δικαιοπρακτική ικανότητα, την ενιαία εκπαίδευση και την απασχόληση. Επομένως, οι αξιολογήσεις της αναπηρίας πρέπει να συμβάλλουν στην προαγωγή της συμμετοχής των ατόμων με αναπηρίες και όχι στον περιορισμό της. Οι αξιολογήσεις της αναπηρίας θα πρέπει επίσης να καταδεικνύουν σεβασμό της αξιοπρέπειας και της ιδιωτικότητας των ατόμων με αναπηρίες. Στις διαδικασίες θα πρέπει να συμμετέχουν τα άτομα εκούσια και αυτές θα πρέπει να σέβονται τη βούληση εκείνων των ατόμων με αναπηρίες που μπορεί να επιλέξουν να μην υποβληθούν σε αξιολόγηση (το θέμα αυτό μπορεί να συνδεθεί με την ανάγκη διαφώτισης και καταπολέμησης του στίγματος). Σημαντικό είναι οι αξιολογήσεις της αναπηρίας να μην χρησιμοποιούνται για να παράσχουν πρόσβαση σε άτομα με αναπηρίες, σε οικουμενικές, γενικές υπηρεσίες και επιδοματικές παροχές ή για το σκοπό της καταπολέμησης των διακρίσεων. Οι καθολικές πολιτικές και νομοθεσίες θα πρέπει να καλύπτουν τους πάντες, περιλαμβανομένων των ατόμων με αναπηρίες. Τα άτομα με αναπηρίες δεν θα πρέπει να χρειάζονται ένα πιστοποιητικό ή μία κάρτα αναπηρίας για να τυγχάνουν προστασίας από τη διάκριση. Είναι επίσης σημαντικό να διασφαλίζεται ότι όλες οι διαδικασίες είναι προσβάσιμες. Απουσία της προσβασιμότητας, έλλειψη πληροφόρησης και της γνώσης εξηγούν το λόγο που τόσα πολλά άτομα με αναπηρίες δεν αξιολογούνται ως προς την αναπηρία τους. Κλείνοντας, οι διαδικασίες αξιολόγησης της αναπηρίας θα πρέπει να περιλαμβάνουν προσεγγίσεις προσαρμοσμένες στο φύλο και την παιδική ηλικία. Επίλογος Η συζήτηση για τις αξιολογήσεις της αναπηρίας είναι κρίσιμη. Κατά τη διάρκεια των επισκέψεων μου σε διάφορες χώρες, αυτό το θέμα αποτέλεσε προτεραιότητα για τις εθνικές αρχές και τα άτομα με αναπηρίες. Καταλήγοντας, επαναλαμβάνω ότι τα κράτη θα πρέπει να επανεξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούν τις αξιολογήσεις της αναπηρίας ακόμα και να διερωτηθούν για το σκοπό που υπηρετούν. Όταν το πακέτο των επιδομάτων είναι μικρό, όπως συμβαίνει σε πολλές χώρες, αξίζει τον κόπο να γίνεται αξιολόγηση της αναπηρίας; Οι γενικές (mainstream) παροχές και υπηρεσίες είναι ο προτιμότερος τρόπος να μειωθεί το βάρος των αξιολογήσεων, παρόλο που υπάρχει ακόμα ανάγκη εξεύρεσης καλύτερων μεθόδων στόχευσης των ατόμων με αναπηρίες στα συστήματα κοινωνικής προστασίας. ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ Εναλλακτικό αρχείο: http://hostvis.net/pipermail/orasi_hostvis.net/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθόνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ _____________ Τα ηχογραφημένα βιβλία με φυσική φωνή που ανεβαίνουν στις βιβλιοπροτάσεις προσφέρονται από τις βιβλιοθήκες που λειτουργούν οι φορείς των τυφλών ____________
