KEUMEURDÉHKAAN DAN KEUMAKMURAN
Keumeurdéhkaan njankeuh asai keumakmuran . Meunjo Nanggroë geutanjoë hana
meurdéhka, geutanjoë pih hana mungkén makmu. Hudép saboh bansa njang djidjadjah
lé bansa laén hana ubah lagèë hudép sidroë lamiët tjit. Lagèë peuë na hareuta
dan ôsaha sidroë lamiet djitjok lé po djih, meunantjit peuë na hareuta bansa
dan hasé nanggroë njang gob djadjah djitjok Ié bansa njang djadjah bansa dan
nanggroë njan. Bak watèë Nanggroë geutanjoë keunong djadjah Beulanda, hasé
Nanggroë njoë djitjok lé Beulanda. Djinoë geutanjoë ka rhôt dalam djadjahan
Djawa, hasé Nanggroë geutanjoë ka djitjuë lé Djawa. Meunjo dimasa Beulanda
èkonomi Nanggroë geutanjoë na leubèh got nibak dimasa Djawa njoë, njan hana
laén nibak keureuna bansa Beulanda leubèh tjarong bak dji ato ekonomi nibak
bansa Djawa njang mantong bangai that njoë. Ureuëng Djawa njan meu nanggroë
droë djih hana djitu'oh atô lom, pakri ban djitu'oh atô nanggroë
geutanjoë. Lagèë njang ka trang that dalam masa 23 thôn njang ka u likôt njoë,
geutanjoë hana peuë ta harap keu makmu Nanggroë teuh njoë dimijub Djawa.
Keumakmuran saboh-saboh nanggroë kon na saboh peukara njang teuka keudroë djih
deungon hana soë peugot. Keumakmuran njan teuka meunjo na saboh Peumeurintahan
njang meurdéhka, njang djeuët peugot peuë njang peureulèë keu rakjat deungon
hana soë tham, njang djeuët peugot keunira dan djeuët peubuët peuë njang djroh
keu bangsa deungon hana peuë djak lakèë idin bak bansa laén, saboh
Peumeurintahan njang hana tudjuan laén nibak satoh bansa droë teuh, saboh
Peumeurintahan njang kon gob peuék-peutrôn, njang kon meutanggông djaweuëb u
blahdéh laôt.
Meunantjit, hudép dan keumakmuran tiëp-tiëp bansa ban saboh dônja njoë
meugantung bak tanoh nanggroë djih maséng-maséng. Keumakmuran bansabansa kon na
rhôt dari langèt lagèë "manna wassalwa", teutapi meugantung bak pakri ban
tjarong saboh-saboh bansa bak djiatô ekonomi djih. Bansa- bansa lërupa, Amerika
dan Djeupang, bandum makmu sabab awak njan bandum meurdéhka dan djitukri peugot
keunira bak atô ekonomidjih. Menantjit keumakmuran nanggroë Atjèh njoë ék ta
peugisa lagèë djameun jôh goh lom prang deungon Beulanda, meunjo geutanjoë
tapeugot keunira njang djroh dan tameusaboh atô teunaga.
Peuë keunira njang handjeuët han ta peugot? Phôn that, geutanjoë beu ta teupeuë
bahwa keumakmuran geutanjoë Atjèh bandum meugantung bak nanggroë Atjèh njoë,
dan bak saré keudroë-droë teuh. Hana ureuëng luwa atawa bansa laén njang ék
peumakmu nanggroë geutanjoë. Meunjo gob didjak keunoë, njan tudjuan djih kon
djidjak tulông geutanjoë, teutapi djidjak tulông droë djih djak padjôh hareuta
geutanjoë.
Njang keudua, geutanjoë Atjéh handjeuët han ta teupeuë, geutanjoë bandum saboh
nasib, peurangoë meu nafsi-nafsi, peurangoë "peuglaih putjôk droë" mantong
deungon hana piké keu bansa teuh badum, han meuhasé dan hana keuneuleuëh. Hana
ureuëng Atjèh njang ék kaja, meunjo bandum laén gasiën; hana ureuëng Atjèh
njang ék seunang sabé, meunjo laén bandum sôsah; hana ureuëng Atjèh njang
teutap makmu, meunjo laén bandum hana meu asap dapu. Njoë bandum ka teuntèë
dalam 'eleumèë ekonomi. Ureuëng meukat han meulaba, meunjo ureuëng nanggroë
hana pèng deungon meubloë; ureuëng meugoë handjeuët meu'uë meunjo kon ban
sinaroë trôn u blang bak saré; ureuëng meu eungkôt handjeuët djak u laôt meunjo
hana rakan njang tarék pukat. Meunankeuh, nasib dan hudép geutanjoë Atjèh
bandum meugantung saré keudroë teuh, bôh langsông, bôh hana langsông, teutapi
keuneuleuëh meusambông. Peukara njang peusaboh nasib geutanjoë
bandum njankeuh njang dalam 'eleumèë politék geupeunan "keupeunténgan bansa"
(national interest) Soë na biëk geutanjoë njang han djimeungaku na bangsa
Atjèh? Meunjo na saboh bansa Atjèh-"lagèë ka njata dalam seudjarah geutanjoë
njang ka meuribèë thôn"-maka handjeuët han na saboh "keupeunténgan bansa Atjèh"
(Achehnese national interest), njang rneunjo keupeunténgan njan hana ta satoh,
atawa djipeurusak lé bansa laén, akan rusak bandum keu peunténgan sidroë-droë
ureuëng Atjèh tjit. Keupeunténgan bansa Atjèh njoë njankeuh keumeurdéhkaan
Atjèh dan keudèëlatan bansa Atjèh ateuëh nanggroë droëteuh njoë.
Lagèë geutanjoë han ék ta peudong keumeurdéhkaan Atjèh meunjo geutanjoë hana
sapeuë pakat, meunantjit geutanjoë han ék. ta peudong keumakmuran nanggroë
Atjèh meunjo geutanjoë meu tjrè-brè. Buët peuglah putjok droë deungon djalan
djak tjôm djaroë Djawa, lagèë djipeubuet Ié padum-padum droë ureuëng Atjèh, kon
na djeuët keu peumakmu nanggroë gebanjoë dan bangsa geutanjoë, teutapi djeuët
keu sabab meutamah tjré-bré geutanjoë keureuna ureuëng njan ka djeuët keu
djaroë-gaki djawa bak dji djadjah bangsa geutanjoë bandum. Buet peu makmu
nanggroë teuh njoë ék ta peudong meunjo geutanjoë ta tem meusapeuë pakat dan ta
tém piké keu kawôm dan bangsa teuh bandum. Geutanjoë handjeuët han ta meureunoë
keulai ta seumiké ateuëh neuduëk "keupeunténgan bansa Atjèh" dalam bideuëng
politék, ekonomi, adab, dan hukom. Geutanjoë handjeuët han ta peugot keunira
keudroëteuh, pakri ban bak ék tasatoh bansa Atjèh njoë
bandum, keuturônan djinoë dan keuturônan u keuë, njoëkeuh djalan, ta peudong
keumakmuran, kon deungon ta piké keu sidroë-dua mantong. Bèk sagai ta tuwo,
nasib geutanjoë ban saboh bansa keuneuleuëh saboh.
Miseuëdjih, handjeuët han ta peugot keunira, geutanjoë bansa Atjèh, lagèë
bansa-bansa laén tjit dalam dônja, meutamah meulipat-ganda tiëp-tiëp 20 thôn.
Meunjo ta tjok neuduëk bak keunira thôn 1930, geutanjoë na saboh miliun, maka
bak thôn 1950, geutanjoë ka na 2 miliun; bak thôn 1970, keumeung na 4 miliun;
bak thôn 1990, keumeung na 8 miliun; bak thôn 2010, keumeung na 16 miliun; bak
thôn 2030 keumeung na 32 miliun; bak thôn 2060, keumeung na 64 miliun; dan bak
thôn 2070, keumeung na 128 miliun. Djadi dalam watèë 100 thôn treuk--njoë kon
watèë njang tréb that dalam hudép saboh bangsa--geutanjoë bangsa Atjèh keumeung
djeuët 128 miliun, seudang tanoh geutanjoë hana meutamah Ié meusidjeungkai pih.
Meunjo geutanjoë djinoë mantong 4 miliun ka ta rasa apôh-apah, alôh-alah, hana
sép sapeuë, rumoh tiréh, badjèë beukah, hana buët dan hana pèng, maka dalam
watèë 100 thôn treuk, geutanjoë Atjèh keumeung djeuët 100
go leubèh gasiën, 100 go leubèh sôsah, 100 go leubèh meularat --meunjo hana
keumaih ta peugot keumadjuan dalam bideuëng ekonomi djinoe ladju-- sabab ban
128 miliun keuturônan Atjèh njan pajah hudép dan mita raseuki ateuëh tanoh njoë
tjit.
Njoë kon peukara geutanjoë mantong, tetapi hai njang teudjadi ateuëh tiëptiëp
bansa ban saboh dônja. Bansa gob bandum ka djipeugot keunira peukara njoë, dan
ka djipeukeumaih dumpeuë supaja keuturônan djih hana kureuëng sapeuë bak masa u
keuë teuma. Njoë keuh sabab hana saboh bansa dalam dônja njoë njang djitém
teurimong bansa laén djak duëk u nanggroë djih, keureuna bandum ureuëng piké
keu nasib aneuk tjutjo droë. njoë keuh sabab djipeugot atôran immigrasi, mangat
djeuët dji tham bansa laén nibak tamong u nanggroë djih. Hana nanggroë njang
bri idin keu bansa luwa djak mita raseuki di nanggroë djih.
Teutapi peuë di geutanjoë bansa Atjèh na ta peu keumaih nanggroë teuh njoë keu
aneuk tjutjo njang keuneung trôh njan? Peuë na ta meukeumaih dalam buët njoë
lagèë bansa-bansa meu adab laén meukeumaih? Peuë na ta djaga Nanggroë pusaka
njoë"-njang éndatu ka geupeutheun deungon darah dan njawong bék djitjok lé gob?
Nibak ta peulara tanoh mulia njoë mangat djeuët ta pulang keu keuturônan ukeuë,
lagèë ka ta teurimong nibak keuturônan njang ka u likôt, djinoë geutanjoë ta
iëm droë, hana ta padôli, watèë Djawa djipeutamong meuribèë-rièë bansa djih
djak tjok tanoh geutanjoë bahkan ulôn deungo, na biëk geutanjoë njang bantu
Djawa dalam buët njoë hingga meunjo hai njoë hana ta tham djinoë ladju, dalam
padum-padum thôn treuk Djawa tamong njan ka ék djirampaih nanggroë njoë nibak
geutanjoë njang po. Peuë hana ta teupeuë politék Djawa peutamong bangsa djih u
nanggroë Atjèh dan u pulo-pulo laén, nakeuh saboh
politék peundjadjahan njang paling mubaja, njang handjeuët han ta teugah
sibagoë buët njang hana hak dan hana adé, sabab Djawa bak watèë njoë teungoh
djingui keukuasaan politék djih mangat djeuët djitjok tanoh pusaka bansa-bansa
laén di pulo-pulo njoë. Politék djadjah nanggroë gob deungon djalan peutamong
ureuëng djih u nanggroë njan, lagè njang teungoh djipeulaku Ié Djawa djinoë
geunap geunap uroë, nakeuh saboh politék peundjadjahan njang ka dji peulaku Ié
nanggroë-nanggroë peundjadjah njang laén nibak djameunkon. Lagèë ka geutuléh lé
Machiavelli 400 thôn njang ; ka u likot, djalan njang mangat that bak djadjah
nanggroë gob njankeuh deungon djalan peutamong "peungungsi" u nanggroë njan.
Djinoë, meunjo geutanjoë ta atô nanggroë Atjèh njoë keudroëteuh deungon djroh,
ta peusapat hasé laôt, darat, dan asoë tanoh, dan tangui hasé njan bandum bak
ta peudong ekonomi Nanggroë njoë, ta peuna hareukat keu bandum asoë nanggroë,
tuha-muda, inong-agam, maka deungon keukajaan Nanggroë Atjèh njoë dan deungon
buët djaroë geutanjoë bandum, djeuët ta peugot Nanggroë njoë keu saboh Nanggroë
njang makmu that. Nibak ië kruëng geutanjoë njang meuribèë boh njan, djeuët ta
peugot teunaga listrik njang ék peu peungeuh ban saboh nanggroë; nibak tanoh
geutanjoë njang peunoh minjeuk, meuh, teumaga, beusoë, batèë arang, dan hareuta
laén lom njang goh lom ta paréksa, djeuët ta peusapat pèng meuribèë djuta keu
pangkai ta peudong ekonomi nanggroë njoë mangat djeuët ta keubah keu aneuk
tjutjo.
Teutapi dumpeuë buët wadjéb njang djeuët keu tanggôngan geutanjoë sibagoë saboh
bansa, buët peulara "keupeunténgan bangsa Atjèh", buët peudong "Achehnese
national interest", buet njoë bandum handjeuët ta peubuët meunjo geutanjoë hana
meurdèhka djinoë, peuë njang ta keumeung peubuët di nanggroë Atjèh njoë pajah
ta djak lakèë "idin" bak Djawa. Meunjo ta keumeung peu tamong pèng keu pangkai
nibak Amerika atawa lerupa u nanggroë Atjèh njoë, pih pajah tadjak lakèë "idin"
bak Djawa dilèë, sang-sang nanggroë Atjèh njoë tanoh djih dan geutanjoë Atjèh
lamiet djih.
Meunantjit, "idin" njoë han djibri meunjo hana deuh laba keu bansa, djih, atawa
meunjo djipiké buët njan djeuët peu kaja dan peuteuga keulai geutanjoë Atjèh.
Djadi keupeuntén gangeutanjoë bangsa Atjèh ka djipeuduek dimijub keupeunténgan
bansa Djawa. peuë njang djeuët ta peugot di nanggroë Atjèh njoë, kon peuë njang
djroh keu geutanjoë bansa Atjèh, teutapi peuë njang djroh bak djamin
keupeunténgan bansa Djawa mangat djeuët djipeuleumoh geutanjoë sabe'. njoëkeuh
njang geupeunan "colonialism", atawa peundjadjahan, atawa buët peulamiët
saboh-saboh bansa uléh saboh bansa laén.
Geutanjoë Atjèh njang ka meuribèë thôn njang ka u likôt ka biasa ta meuhubông
langsông deungon nanggroë-nanggroë lërupa, djinoë handjeuët ta meuhubông lé
meunjo hana "idin" Djawa. Surat-haba Inggrèh, The London Times, uroë 29 April,
1873, ka djituleh: "ureuëng Atjèh mulai djameunkon tjit ka biasa that geu
meuhubông deungon bansa-bansa lërupa, boh peukara urôsan milite atawa peukara
urôsan dame. " ("They have been long accustomed to deal- ings, both military
and pacific, with Europeans.") Teutapi djinoë meunjo geutanjoë ta keumeung djak
u nanggroë luwa mantong, ka pajah ta lakéë sura phaih nibak Djawa, dan
handjeuët ta djak saho, meunjo han djitém bri "idin" lé djih. Njoë bandum na
keuh keuhinaan njang hana patôt sagai njang ka ta teurimong lé geutanjoë nibak
Djawa dan djaroë-gaki djih lawét njoë. Njoë na keuh keuhinaan njang hana
mungkén ta teurimong meunjo geutanjoë aneuk éndatu, meunjo geutanjoë ta ngiëng
droë teuh lagèë saboh bansa njang mulia, njang tu'oh hudép dan tukri maté
deungon mulia.
Djadi peukara keusôsahan bansa geutanjoë dalam hudép djinoë, asai-usui djih na
dalam bideuëng politék. Geutanjoë han keumaih ta peugot ekonomi teuh, meunjo
goh lom ta peudong hak hudép geutanjoë dalam bideuëng politék sibagoë ureuëng
dan bansa meurdéhka lagèë djameunkon. Sabab njan, keusôsahan ekonomi geutanjoë
djinoë ban saboh bansa dan ban saboh nanggroë, sibeutoidjih, kon na saboh
keusôsahan ekonomi njang ka patôt, teutapi na saboh keusôsahan ekonomi njang
gob peusabab, njang djidjak peuduëk ateuëh ulèë geutanjoë lé bansa laén,
baroëdjéh lé Beulanda, djinoë lé Djawa, njang djak peu ureuëngureuëng droë djak
tjuba peu lamiët geutanjoë keunoë. Keusôsahan njang gob peugot njoë han gadoh
jôh goh Iom ta peutjrok djih nibak nanggroë Atjèh njoë. Watèë Iheuëh njan, barô
djeuët ta peudong ekonomi geutanjoë, barô ék ta satoh ban saboh bansa dan ban
saboh nanggroë, bôh bak masa njoë, bôh bak masa u keuë
trôk'an akhé dônja.
=============================
Tjitak phôn, New York, 1968
Tjitak keudua, Glé Mamprèë, 1977
Tjitak keu-lhèë, Stockholm, 1984
ANGKATAN ATJÈH MEURDÉHKA:
Box 3012, 143 03 Vårby, Sweden
=============================
Sumber:
ATJÈH BAK MATA DÔNYA
Keunarang
Teungku di tiro Muhammad Hasan, LL. D.
_________________________________________________________
Alt i ett. Få Yahoo! Mail med adressekartotek, kalender og
notisblokk. http://no.mail.yahoo.com
