Dijaspora je
dijalog o identitetu
Srbi i Jevreji znaju �ta zna�i biti izlo�en kolektivnoj mr�nji, a pouke
istorijskog iskustva ne treba olako zaboravljati
Piscima i nau�nicima u diplomatiji
pridru�i�e se uskoro i dr Krinka Vidakovi�-Petrov, esejist i prevodilac sa
engleskog i nema�kog jezika. Na du�nost ambasadora SR Jugoslavije u Izraelu
oti�i �e sa mesta predava�a na Univerzitetu u Pitsburgu i urednika "Amerikanskog
Srbobrana". Jevreji na Balkanu i Srbi u dijaspori, pre svega ameri�koj, dugo su
predmet njenog istra�iva�kog rada i prou�avanja, o �emu svedo�e i upravo
objavljene knjige "Kultura �panskih Jevreja na jugoslovenskom tlu" i (na
engleskom jeziku) "Spomenica Srpskog narodnog saveza u Americi". One su odredile
i sadr�inu razgovora za
NIN.
Zanimljivo je, iz dana�nje perspektive, kada postajete ambasador Jugoslavije u
Izraelu, da ste ve� na po�etku svoje nau�ne karijere po�eli da se bavite
jevrejskom tematikom. �ta je na to
uticalo?
- Svaki hispanista zna zna�aj
1492. godine u istoriji �panije. Te godine je okon�ano "ponovno osvajanje"
njenih ju�nih teritorija, onih koje su bile pod arapskom vla��u. Kolumbo je te
iste godine krenuo na sudbonosno putovanje kojim je zapo�elo osvajanje Novog
sveta. Istovremeno je tada bio donet i ukaz o progonu Jevreja iz �panije. Zato
su �panski Jevreji morali da napuste domovinu u kojoj su vekovima �iveli.
Naselili su mnoge pokrajine tada�njeg Turskog carstva, kao i neka mesta u
Zapadnoj Evropi (Amsterdam, Italija). Znala sam da su mnogi �panski Jevreji bili
do�li na Balkan jo� u 16. veku, ali sam se zapanjila kad sam, po�etkom
sedamdesetih godina, upoznala njihove potomke u Beogradu i Sarajevu. Ne samo �to
sam ih �ula kako govore jezikom prenetim iz �panije pre �etiri veka, nego su
sa�uvali i svoje bogato kulturno nasle�e. Iznenadili su se i oni kada sam ih
zamolila da mi otpevaju neku staru narodnu jevrejsku pesmu na tom jeziku.
Njihove pesme, pri�e i sudbine opredelile su me za ovu temu. Ona je bila nalik
na dragi kamen skriven u nanosima neugleda i zaborava.
Koje su osobenosti kulture �panskih Jevreja tj. sefarda u
Jugoslaviji?
- Jevrejsko stanovni�tvo
�ivelo je isklju�ivo u gradovima, jer nisu mogli da budu vlasnici zemlje. Mada
su bili podlo�ni raznim restrikcijama, turski politi�ko-administrativni sistem
dozvoljavao im je slobodu veroispovesti. U Solunu i Carigradu, zatim u ve�im
gradovima balkanske unutra�njosti, formirane su bile sefardske zajednice,
locirane u jevrejskoj �etvrti ili mahali. Rabin je kao verski poglavar
predstavljao zajednicu pred svetovnim vlastima, a unutar zajednice vodio je
ra�una o primeni jevrejskih zakona. Upu�eni na profesije u oblasti trgovine i
zanatstva, Jevreji su razvijali poslovne veze s okru�enjem, a �esto su
posredovali u me�unarodnoj trgovini, ponajvi�e izme�u Turske i Venecije, gde je
tako�e bilo jevrejskih centara.
Bez
obzira na tu�e jezike svetovne administracije i trgovine, �ivot unutar zajednice
odvijao se na dva njihova jezika. Mu�ka deca, �kolovana u meldarima i je�ivama,
u�ila su sveti jezik, hebrejski, koji je istovremeno bio jezik pismenosti.
Me�utim, govorni jezik sefardske svakodnevice bio je jevrejsko-�panski.
Sefardske �ene znale su samo taj jezik i na tom jeziku preno�ena je s kolena na
koleno bogata usmena tradicija. Toj tradiciji su pripadale paraliturgijske
pesme, koje su pratile najzna�ajnije obrede, pa istorijske pesme, zatim ljubavna
lirika, tu�balice, svadbene pesme, poslovice, narodne pri�e. Sve je to o�uvano,
zahvaljuju�i izolaciji sefardskih zajednica, do 20. veka. Tada ovo nasle�e
po�inje polako, ali neumitno, da se gasi. Vreme kad sam dobila priliku da
istra�ujem ovo nasle�e, bilo je, na�alost, vreme njegovih poslednjih
odsjaja.
Ovo nije prvo izdanje va�e studije o kulturi �panskih Jevreja na jugoslovenskom
tlu?
- Ovo, koje nam je poslu�ilo kao
povod za razgovor, zapravo je tre�e. Prva dva izdanja objavila je sarajevska
"Svjetlost" (1986, 1990). Posebno mi je drago �to je tre�e izdanje objavljeno u
Beogradu zahvaljuju�i "Narodnoj knjizi". Za�to? Zato �to Beograd zauzima posebno
mesto u istoriji sefarda na Balkanu. Ovim izdanjem Beograd jo� jednom odaje
priznanje svojim jevrejskim �iteljima. Oni su dali dostojan doprinos njegovoj
burnoj istoriji. U Beogradu je sredinom 16. veka bilo nekoliko sefardskih
zajednica, a njihov veliki kulturni uspon zabele�en je u 17. veku. Tada je
�uveni rabin Jehuda Lerma osnovao uglednu je�ivu u ovom gradu. Beogradska
sinagoga obnovljena je po�etkom 19. veka, a od 1837. po�inju da se �tampaju
jevrejske knjige u srpskoj Knja�evskoj �tampariji. Prvi sefardski list -
namenjen Jevrejima u Srbiji, Rumuniji i Bugarskoj - zvao se "El amigo del
puevlo" ("Narodni prijatelj") i pokrenut je u Beogradu 1888. Prvi sefardski
knji�evnik koji je pisao na srpskom jeziku (krajem 19. veka) bio je Haim Davi�o,
Beogra�anin sa Jalije. Jalija je stari naziv za Dor�ol, gde se nalazila
jevrejska �etvrt.
O su�tinskom
zbli�avanju Srba i Jevreja, koje se ubrzano odvija od sredine 19. veka - kada su
Turci napustili srpske gradove - svedo�e i jevrejske organizacije. Jevrejsko
�ensko dru�tvo, osnovano 1874. godine u Beogradu, u�lanjuje se 1905. u Srpski
�enski savez. Prvo jevrejsko peva�ko dru�tvo osnovano je 1879. a ve� slede�e
godine postaje Srpsko-jevrejsko peva�ko dru�tvo. Proslavu dvadesetpetogodi�njice
ove klju�ne kulturne organizacije uveli�ao je svojim prisustvom kralj Petar I.
Beogradski Jevreji protestovali su 1908. protiv aneksije Bosne i Hercegovine.
Oni su dostavili svoju rezoluciju svim jevrejskim op�tinama u Evropi. Jevreji u
Srbiji, bilo da su se smatrali "Srbima Mojsijeve vere" ili ne, voleli su ovu
zemlju kao svoju domovinu i ginuli su za nju u njenim oslobodila�kim ratovima. A
Srbija - i zvani�na i nezvani�na - umela je to da
ceni.
Da li se me�u Jevrejima u
Jugoslaviji postavljalo pitanje kulturnog
identiteta?
- Tridesetih godina se me�u
jugoslovenskim Jevrejima odvijala vrlo zanimljiva diskusija o identitetu. Kao
�to znate, bilo je u Jugoslaviji i a�kenaskih Jevreja, pored onih sefardskih.
A�kenaski Jevreji govorili su jidi� jer su dolazili iz srednjoevropskog
kulturnog prostora. Mada su mnogi Jevreji prihvatali "zemaljski" jezik,
vladaju�e jezike u sredinama u kojima su �iveli, a kod nas je to bio srpski,
neki su jo� uvek bolje govorili jevrejsko-�panski ili jidi�. Naravno, ni
integrisanje u okru�enje nije svuda teklo istim tempom i intenzitetom. Razvoj
cionisti�kog pokreta je uticao, tako�e, na raslojavanje jevrejske zajednice.
Jedni su �vrsto verovali da �e se cionisti�ki san ostvariti, dok su drugi
smatrali da je tako ne�to u onda�njim okolnostima bilo nerealno o�ekivati.
Obnavljanjem izgubljene veze izme�u sefarda i �panije postavilo se i pitanje
njihove mogu�e repatrijacije. Raslojavanje po liniji politi�ke ideologije isto
je delovalo na jevrejsku zajednicu. U novim vremenima uloga vere nije bila ista
kao �to je nekada bila. Pogotovo mnogi levo orijentisani Jevreji nisu pridavali
zna�aj veri.
Taj Gordijev �vor
jevrejskog identiteta tridesetih godina prese�en je, me�utim, stra�nim udarcem
nacisti�kog ma�a. "Kona�no re�enje" jevrejskog pitanja trebalo je da donese
njihovo istrebljenje, tako je hteo taj "majstor iz Nema�ke", kako je njihovo
masovno ubijanje nazvao veliki jevrejski pesnik Pol Selan. "Majstor" je sve
Jevreje bez razlike - bogate i siroma�ne, integrisane i neintegrisane, cioniste
i necioniste, levi�are i desni�are, vernike i ateiste - osudio na smrt. U Drugom
svetskom ratu stradalo je 75 odsto jugoslovenskih Jevreja. Po okon�anju rata, a
nakon osnivanja jevrejske dr�ave, deo pre�ivelih se iselio u
Izrael.
Kod nas se, s vremena na vreme, obnavljaju rasprave o prisutnosti i dimenzijama
antisemitizma, ali ipak preovla�uje uverenje da povremene pojave antisemitizma
nisu zabrinjavaju�e prirode.
- Svaki
oblik antisemitizma zaslu�uje osudu i mora se osuditi. Posle 1933. evropski
Jevreji suo�ili su se s rastu�im antisemitizmom, ali on nije postojao u svim
sredinama na isti na�in, niti je delovao istim intenzitetom. U Srbiji 1941.
nema�ke okupacione vlasti mogle su najbr�e da ostvare "kona�no re�enje"
jevrejskog pitanja jer Srbija nije bila saveznik Nema�ke nego okupirana zemlja,
te su u Srbiji nacisti imali odre�ene ruke. Zemlje koje su bile saveznice
Nema�ke, kao Italija, Ma�arska, Bugarska i Nezavisna Dr�ava Hrvatska, mogle su u
vezi s Jevrejima da vode svoju politiku, koja se unekoliko i mogla razlikovati
od nema�ke. Okupirana Srbija nije imala taj izbor, jer joj je bilo zabranjeno,
po uslovima kapitulacije, da ima bilo kakvu "svoju" politiku. Nemci su tra�ili
dozvolu od NDH za otvaranje logora na starom Sajmi�tu kod Zemuna, po�to je
Hrvatska aneksirala taj deo raspar�ane i okupirane Srbije. Tu je ubijeno oko 8
000 Jevreja.
Antisemitska politika je,
po pravilu, sprovo�ena na klasi�an na�in - optu�ivanjem Jevreja za svetsku, kao
i lokalnu "zaveru". Osnovnom antisemitskom tezom o "zaveri" i idejnim obrascem
na kojem se ona zasniva mo�e se manipulisati vrlo lako. Tako su u Nezavisnoj
Dr�avi Hrvatskoj, usta�ki ideolozi za krivce "hrvatske nesre�e" progla�avali pre
svega Srbe, a potom Jevreje, masone i
komuniste.
Mada su u Srbiji okupacione
vlasti odmah likvidirale Jevreje po najbr�em postupku, one su u Beogradu
nastavile sna�nu propagandu, sra�unatu na izazivanje antisemitizma kod Srba. A
poznato je da antisemitizam u Srbiji nikada nije imao korena u narodu. Poznata
antimasonska izlo�ba u Beogradu 1941. proglasila je za de�urne krivce masone,
Jevreje i komuniste. Oni su i ovom prilikom bili prikazani kao sumnjiva bratija
koja je ugro�avala Srpstvo. A u to vreme su ti isti nacisti progonili, streljali
i otpremali Srbe u logore. Na�lo se, me�utim, i me�u Srbima onih koji su
prihvatili neke antisemitske teze. Jedna od njih je bila ispoljena u sintagmi -
"zlo�ina�ke jevrejsko-komunisti�ke bande".
Sporadi�ne manifestacije antisemitizma
u Srbiji danas zvu�e kao prazni odjeci istih pri�a o svetskoj zaveri masona i
Jevreja. Me�u "zaverenike" se sve manje ubrajaju komunisti, jer je u me�uvremenu
pao Berlinski zid, te pri�a o komunistima nije vi�e toliko aktuelna.
Da zaklju�im, i Srbi i Jevreji znaju
�ta zna�i biti izlo�en kolektivnoj mr�nji, a pouke istorijskog iskustva ne treba
olako zaboravljati.
Borave�i i rade�i u Americi bili ste u bliskim odnosima s na�om tamo�njom
dijasporom. Ove godine obele�ena je stogodi�njica Srpskog narodnog saveza u
Americi, a vi ste tim povodom uredili spomenicu posve�enu tom
jubileju.
- Srpski narodni savez spada u
najstarije srpske organizacije u Americi, a svakako i u najzna�ajnije. Retko
koja organizacija i u Srbiji mo�e da se pohvali ovako dugim, neprekinutim
delovanjem, od 1901. do 2001. List koji izdaje Srpski narodni savez, sa sedi�tem
u gradu Pitsburgu, zove se "Amerikanski Srbobran". Ovaj list izlazi od 1906.
godine. To je najstariji srpski list koji izlazi bez prekida. List se �tampa na
srpskom i engleskom jeziku, a urednik srpskog izdanja je moj suprug dr
Aleksandar Petrov.
Povodom proslave
stogodi�njice SNS-a uredila sam jedno specijalno izdanje posve�eno istoriji ove
organizacije, njenoj ulozi u o�uvanju srpstva u Americi, njenom odnosu prema
matici i budu�nosti koja o�ekuje Srbe u ameri�koj dijaspori. Knjiga je
promovisana na centralnoj proslavi odr�anoj u Pitsburgu, sedi�tu Srpskog
narodnog saveza. Proslavu je svojim prisustvom uveli�ao Njegova svetost g.
Pavle, najdra�i gost me�u ameri�kim Srbima. Predsednik Ko�tunica nije se mogao
odazvati pozivu da do�e na ovu sve�anost, ali je poslao poruku koju su Srbi u
Americi primili s odu�evljenjem. Ulazak Srpskog narodnog saveza u novi milenijum
obele�en je �eljom ne samo za napretkom srpstva u Americi, ve� i nastojanjem da
se veze izme�u matice i dijaspore u�vrste i razviju.
Kako se razvijala srpska dijaspora u
Americi?
- Svaka dijaspora razvija se
kao neprestani dijalog o identitetu. Pi�u�i knjigu o istoriji Srba u Americi,
najvi�e me je privukao rani period te istorije, a zaista su fascinantne godine
Prvog svetskog rata. Jedan Srbin, koji je oti�ao u Ameriku sredinom 19. veka,
opisuje �ikago kao �udo mo�ne industrije i simbol nove demokratije, grad koji se
ponovo ra�a iz pepela razornog po�ara. Ali na kraju taj "srpski Amerikanac"
opisuje Beograd, prestonicu malog srpskog naroda na Balkanu, kako se prepora�a
iz pepela turskog robovanja, kao neuni�tivi feniks. Ova pri�a govori o sna�nom
ose�anju rodoljublja kod ljudi koje je nevolja naterala da po�u u beli svet, sve
s nadom da u njemu ne�e i ostati. Srpski iseljenici koji su naselili Ameriku u
jeku njenog industrijskog uspona dolazili su uglavnom iz pokrajina pod
austrougarskom upravom. Bili su to Li�ani, Korduna�i, Slavonci, Banijci,
Vojvo�ani, Hercegovci, Bosanci, Bokelji. U tom najve�em talasu koji je
zapljusnuo Ameriku s prelaza iz 19. u 20. vek bilo je i puno Crnogoraca, a
Srbijanaca malo ili nimalo.
Radili su u
rudnicima duboko u utrobi zemlje, gradili �elezni�ke pruge u neprohodnim
nedo�ijama, crn�ili u �eli�anama, pilanama, fabrikama, klanicama. Dr�ali su se
jedni drugih jer jezik Amerike, njene obi�aje i njene osobenosti, nisu
poznavali. Pla�ili su se da ne izgube du�u u bezdu�nom svetu industrije u kojoj
oni nisu bili ljudi, ve� neophodna radna snaga. I da bi sa�uvali du�u, osnivali
su kulturna dru�tva, crkveno-�kolske op�tine i parohije, gradili srpske
pravoslavne crkve i manastire, pokretali listove i �asopise na svom jeziku,
organizovali svoja dobrotvorna, osiguravaju�a, kulturna, literarna dru�tva.
Kad je izbio Prvi svetski rat dolazili
su u srpsku vojsku svi ti ameri�ki Srbi. Oni Srbiju nikad nisu videli, osim u
svojim snovima o slobodi. Tako se desetoro bra�e Vajagi� iz grada Geri u
Indijani prijavilo u srpsku vojsku kao dobrovoljci. Svih deset se vratilo u
Geri, a najstariji brat s Kara�or�evom zvezdom. S druge strane, niko nije dao
toliko �rtava kao dobrovoljci iz dijaspore. U pogledu �rtava, preko 50 odsto
me�u vojnicima, prema�ili su �ak i �rtve srpske vojske, koja je imala, ina�e,
najve�i broj mrtvih me�u svim u�esnicama u tom ratu.
Me�utim, vreme �ini svoje. Sa svakom
novom generacijom ne samo da se menjao svet oko njih, nego se menjalo i njihovo
poimanje sopstvenog identiteta. Danas je vreme da se matica i dijaspora pove�u
mostovima, ne od �elika i betona, ve� od stvarala�tva, duha, inteligencije,
ljubavi i nade.
SAVA DAUTOVI�
