Dua Bupati Pangmashurna Dina Sajarah Sumedang
Mangle No. 2160

Rayat anu ngarungsi basa Sumedang dijorag ku Cilikwidara jeung wadiabalad 
Banten, age, ahirna marulang deui ka Sumedang, ku kituna kota rayatna beuki 
nambahan. Dugi ka wapatna Pangeran Panembahan, pangwangunan Sumedang tacan 
rengse. Sajeroning kitu taun1684, di Bentang Beschermingh Cirebon aya gempungan 
para bupati sa Priangan anu dip-ingpin ku Jacob Couper. Dijadikeun jejer 
gempungan oge sual Pangeran Panembahan anu dibere 1150 jiwa cacah jeung 185 
cacah anu maratuh di Tanjungpura, Bobos., Cileungsir, Ciasem, Cibalagung jeung 
Cipinang. Perelu kauninga, mangsa harita ukuran kakawasaan hiji pamingpin 
tradisional teh ditingal tina jumlah cacah-na, lain ditingal lega wilayah anu 
dikawasana.

Pangwangunan dayeuh Sumedang diteruskeun ku putra Pangeran Panembahan nu 
jenengan Raden Tanumaya tea anu ngan tilu taun jeneng bupatina, sabab kabujeng 
wapat taun 1709. Tanumaya digentos ku putrana nu jenengan Pangeran Rangga 
Gempol atanapi Pangeran Kusumadinata nu dileler gelar Pangeran Karuhun, nya 
anjeunna nu muka pasawahan anyar di wewengkon Sumedang teh.
Taun 1845, lian ti gedong Srimanganti, saterusna diwangun gedong Bongkok nu 
ayeuna disebut Gedong Nagara nu diwangun make gaya barat dina jaman Pangeran 
Sugih. Tapi Bupati mah langkung betah linggih di gedong heubeul anu leuwih 
tradisional. Gedong Bongkok biasana digunakeunana teh upama aya tamu Eropa 
sarumping ka Sumedang. Taun-taun ka dieunakeun diwangun Bumi kaler, anggoeun 
kulawarga Bupati. Masjid Agung anu tadina aya di jalan Empang dipindahkeuin ka 
kuloneun alun-alun. Antara taun 1882 -1919, Kabupaten Sumedang dibagi jadi opat 
distrik, kahiji Distrik Kota Sumedang, diw-ngun ku Onderdistrik Pasanggrahan, 
Rancapurut, jeung Situraja, Kadua Distrik Cimalaka diwangun ku Onderdistrik 
Cijambu jeung Cikeruh. Katilu Distrik Tamo diwangun ku onderdistrik Conggeang, 
Buahdua jeung Darmawangi. Kaopat Distrik Darmaraja diwangun ku Onderdistrik 
Cadasngampar jeung Wado.

Dua Tokoh Nu Mashur
Aya dua inohong nu pangmashurna dina Sajarah Sumedang, boh ditingal tina 
kapamingpinanana boh tina jihat jasa-jasana dina pangwangunan. Nu pangkacaturna 
Pangeran Kornel Bupati Sumedang anu ka 12 (1791-1828) sareng Pangeran Mekah 
Bupati Sumedang anu ka 15 (1882-1919). Pangeran Kornel anu mangsa rumajana 
ditelah Raden Jamu sering disebut-sebut lalakon keur murangkalna anu lara 
tunggara jeung dina mangsa jeneng Bupati ngeunaan kacaturkeun ' teuneung 
ludeung jeung leber wawanenna enggoning nangtang Gupemur Jendral Walanda 
Daendels. Salahsahiji sumber nyebutkeun, waktu Raden Jamu yuswana anom keneh 
pisan, ramana anu jeneng Bupati Sumedang wapat. Kumargi Raden Jamu murangkalih 
keneh, nya diangkat Raden Adipati Tanubaya rundayan Parakanmuncang pikeun 
panyelang. Sangkan henteu aya pasendatan, keur nyingkahan konflik, Bupati 
Tanubaya ngajodokeun Raden Jamu ka putrana ku anjeun. Tapi tetela. Kangjeng 
Dalem teh gampil pisan kapangaruhan ku saur manis, tepi ka pitenah karinah nu 
ditujukeun ka Raden Jamu dipercaya gembleng. Atuh puguh Kangjeng Dalem malik 
ceuceub ka mantuna. Ku pinter-pinterna Demang Dongkol juru karinah pitenah 
ngajejeleh Raden Jamu ka Bupati, Raden Jamu jadi beuki dipikaceueub ku Bupati 
Tanubaya. Tapi rencana Rajapati ka Raden Jamu bisa digagalkeun. Hiji mangsa 
Bupati bubujeng ka leuweung ngajakan Raden Jamu anu beresih manah tanpa curiga. 
Paninggaran anu parabot morona make tumbak dipercaya jeung dipentes kudu 
nelasan Raden Jamu. Eta teh paninggaran kapercantenan Bupati anu ahirna belot 
ka Raden Jamu, malah miwarang Raden enggal ngantun Sumedang, margi aya anu 
ngarah pati ka salirana. Raden Jamu tumut ka paninggaran nu bela; Lalakon putra 
Dalem nu lolos ti nagara dicaritakeun " dina rupa-rupa wanda atawa versi, tapi 
kabeh meh sarua tragisna, pinuh ku kabalangsakan, lara tunggara, kuma tea anu 
angkat diintip-intip ku pati didodoho ku nu jail kaniaya. Tapi ku Gusti tetela 
ditangtayungan calon pamingpin anu ahirna ngeuyeuban . sajarah Sumedang ku 
kawijakan, kaadilan turta kapalamartaanana enggoning ngaheuyeuk dayeuh ngolah 
nagara jeung mingpin rayatna. Ngawitan mah paniatanana lempeng seja ngabujeng 
Limbangan,dumeh bupatina masih kapieyangna keneh. Di satengahing jalan dicegat 
ku para pacalang, (pulisi) kapercayaan Bupati Tanunbaya nu diparentah kudu 
nelasan Reden Jamu; Tapi ku kabedasan lahir jeung batin, Raden Jamu salamet, 
dugi ka Limbangan. Bupati Limbangan miwejang supaya Raden angkat ka Cianjur 
bae, sabab di Cianjur mah tiasa diperenahkeun dina kalungguhan anu langkung 
pantes. Raden tumut ka kersa eyangna anu ngiring mangmelangkeun kana nasibna. 
Ti dinya mah bral angkat muru ngulon. Satengahing lalampahan dipegatan ku 
salapan begal nu barosongot, tapi aneh waktu Raden uluk salam neda widi ngiring 
ngalangkung, para begal teh jiga anu lalimpeu naker, ngamanggakeun bari 
barengong olohok. Salamet dugi ka Cianjur, langsung ngadeuheus ka Bupati. 
Ngawitan mah didamelkeun jadi Paninggharan nu ngadunungan ka Lurah 
Kalapanunggal. Dina acara bubujeng, nya tepang jeung Raden Astra Kumetir Kopi 
Cianjur. Kahebatan Raden waktos moro uncal dicarioskeun ka Bupati Cianjur. 
Ahirna Raden Jamu kamanah ku Kangjeng Dalem nu tetela masih katalian kawargian 
sareng rama Raden Jamu. Enggalna carios, Raden Jamu dijungjung lungguh jadi 
Kapala Cutak (Wadana) Cikalong. Genepwelas taun geus kalangkung Raden ngantun 
Sumedang, babakti ka Cianjur, ahirna tiasa mulih deui ka lernbur luluhur dina 
kaayaan salamet tur kagungan kalungguhan panting di Cianjur. Hamo bisa dipupus 
dileungitkeun da puguh kanyataanana Raden Jamu teh ti luhur terahing ratu 
rembesan kusumah tetesan andanawarih, ahirna mah Raden dijungjung lungguh jadi 
Bupati Sumedang nu kakoncara jenenganana Raden Adipati Surianagara nu dileler 
gelar Pangeran Kusumadinata.

Caturkeun mangsa, harita Gupernur Jendral Hindia Walanda Daendels ngaluluguan 
ngawangun jalan ti Anyer tepi ka Panarukan, sakumaha panjangna bisa diukur tina 
peta. Ari nu digarawena rayat di kabupaten-kabupaten anu kaliwatan ku proyek 
jalan, Sumedang oge kali-watan. Ku kituna rayat Sumedang diperih pati diperes 
tanagana kudu milu ngawangun jalan, loba anu meraot langlayeuseun, da puguh 
diarah tanagana wungkul, eusi peujitna mah teu diurus. Rayat Sumedang ti 
suklakna ti siklukna dipentes mugaran cadas nu teuas make paparabotan saayana 
bari jeung naredana sakapanggihna, henteu dirangsum sacukupna ieuh. Atuh di 
wewengkon Sumedang mah, jalan teh henteu rengse nurutkeun jadwal anu 
ditangtukeun ku Daendels anu ditarelah Mas Galak. Bupati Sumedang dipentes kudu 
ngeprik rayatna nu leuwih loba deui, ulah aya anu ngari kabeh kudu sina lakon 
gawe. Kangjeng Dalem mindel kalbu, teu werat kudu nganiaya rayatna, ku sakitu 
oge geus ngaraheutan manahna. Parentah Daendels teh-ditolak sabab teu tega kudu 
nyaksian rayatna dikakaya saperti kitu. Waktu Daendels ngaroris ka proyek jalan 
nu jadi impianana, Bupati ngamnjtos di tengah jalan. Srog Gupernur Jendral ka 
payuneun Dalem Sumedang bari ngasongkeun leungeun katuhu sakumaha biasana nu 
ngajak sasalaman, tapi ku Dalem anu amarah lebeting manah leungeun jendral 
Walanda teh ditampina ku panangan kenca. Nya ari mimiti mah Gupernur Jendral 
Mas Galak teh amarah jeroning manah, sikep bupati dianggapna cucungah, kurang 
ajar. Tapi meureun sabada dipikir jeung diteuleuman ku naon sababna Dalem kitu 
kalakuan ka dirina, tina amarah robah jadi hormat. Sabab Bupati oge 
ngeces-tembres-keun ku naon pangna wantun kitu peta.' Mintonkeun kaludeung 
jeung wawanen demi rayatna anu dikakaya ku Gupemur Jendral digawe paksa tanpa 
nolih kana kasehatan awakna, Bupati pamingpin rayat tangtu bae teu tarima 
rayatna dikikitu ku deungeun.' Daendels bener-bener hormat tur luhur 
ngajenanana kana wawanen Kangjeng Dalem Sumedang anu hiji ieu.

Teu kudu diadu renyomkeun bener henteuna di tempat anu ayeuna disebut Cadas 
Pangeran kungsi aya kajadian saperti kitu. Urang Sumedang percaya tur yakin 
kajadian sajarahna memang kitu. Pikeun pangelingngeling jeung ngayakinkeun 
cirining benerna eta kajadian, di jalan rek sup pisan ka Cadas Pangeran 
diwangun patung Bupati Sumedang anu ditarelah Pangeran Kornel nuju sasalaman 
sareng Daendels ku panangan katuhu. Keur bandingan aya laporan nu eusina 
pamanggih urang Walanda nu hirup sajaman jeung Pangeran Kornel. Dumasar kana 
laporan komisi anu dipingpin ku Carl WilhelmThalman nu ditulis tanggal 29 
Januari 1808 disebutkeun, Pangeran Kornel teh tokoh anu cerdas arif wijaksana, 
aktip, rajin turta luhur ajen pangabakti ka rayatna, kacida dipisepuhna ku para 
Bupati sa Tatar Priangan, leber wawanen, teuneung ludeung, parigel rancage 
turta waspada. Mimiti jeneng Bupati, disantongkeun kana kaayaan Sumedang anu 
acak-acakan teu kapiara. Pangeran Komel mampuh ngagenipur leuweung gerot 
disangling jadi kebon kopi nu subur. Pikeun ningkatkeun ajen jeung produksi 
kebon kopi, langsung diorganisir ku anjeunna, sabab' saenyana tanah Sumedang 
mah kurang cocog keur kebon kopi. Upayana henteu gaplah. Kangjeng Dalem tiasa 
ningkatkeun produksi kopi tepi ka 25.000 pikul per taun. Waktu tanamna oge tina 
22-60 poe jadi ngan 21-6 poe, di antarana mindahkeun tempat pangirimanana ti 
Cikao ka Karangsambung. Redden Priangan Van Motman nyebutkeun, Pangeran Komel 
teh pangkatna pangluhurna ti antara para Bupati di Priangan, anueunna teh 
bupati anu kacida pinter tur parigelna. Adipati Surianagara salawasna 
caringcing pageuh kancing turta kacida telikna ngalakukeun pangawasan, sabab 
sering kajadian aya gangguan kaamanan, lembur diranjah rampog, basirir kalerna 
diganggu ku bajo-bajo nu garangas. Tapi eta kabeh tiasa diungkulan ku Dalem 
Sumedang Surianagara. Dumasar kana hal eta, Bupati Surianagara dileler pangkat 
Reguler Kolonel, tapi tetah rayat tisoledat nyarebutna jadi KORNEL, atuh 
mashuma tepi ka kiwari Pangeran Komel, teu robah deui.'" (hanca)

Kirim email ke