Sumbangan Islam? Peradaban Sunda?
Sawatara poe ka tukang kuring katamuan Kang Iip (D.Yahya), Kang Adit (Aditia
Gunawan), sareng Kang Kumi (Iskandar). Tadina mah rek ngobrolkeun perkara
prak-prakan ngumpulkeun data jeung informasi ka-Sunda-an, sakumaha nu nuju
dilakonan ku aranjeunna. Tapi, satengahing ngobrolkeun hal eta, teuing ti mana
mimitina, obrolan teh bet nyalenggor kana perkara Islam jeung Sunda – hiji
perkara nu teu weleh aktual.
Nu kuring matak kaget, kasauran Kang Iip. Kahiji runtagna tatanan pasantren di
urang nu, saur anjeunna, lumangsung saprak taun 40-an. Numutkeun Kang Iip,
sistem pasantren di Tatar Sunda teh rusak alatan mangsa revolusi pasantren geus
teu jadi deui pasantren. Tapi, jadi markas Hisbullah, Sabilillah, jeung
laskar-laskar rahayat lianna nu umum nyampak mangsa harita. Padahal,
saencanna, pasantren ngarupakeun lembaga nu mandiri jeung dinamis. Jadi “pusat
kabudayaan” masarakat sabudeureunnana. Boh dina perkara kamekaran elmu-elmu
kaagamaan, oge hal-hal nu pakait jeung pasoalan-pasoalan darigama atawa
kahirupan kadunyaan. (Nu hartina, satemenna lumrah mun harita pasantren jadi
“markas perjuangan” teh. Sanajan, sakumaha kabuktian nepi ka kiwari, kadar jadi
“subsistem” atawa sub ordinasi tina “sistem” nu leuwih badag: Revolusi, mun
lain kaum nasionalis atawa sekuler ge).
“Saencan revolusi, hubungan pasantren urang jeung pasantren di Jawa kawilang
raket. Geus jadi hiji kabiasaan, tiap pasantren silih kirimkeun santrina ka
pasantren lianna pikeun nyiar elmu jeung kaweruh nu engke diterapkeun di
pasantren asalna,” saur anjeunna – kurang leuwih – bari nyebatkeun Pasantren
Sukamiskin, Bandung, nu saencan Revolusi 45 kaasup pasantren kahot di Tatar
Sunda, salaku conto.
Hal kadua nu jadi kahelok kuring, ngeunaan teu napakna agama Islam di mayoritas
urang Sunda (nu ngaku Islam). Kituna teh, panoong kuring, bari lolobana sok
geer, yen urang Sunda kabeh ngagem Islam. Malah, teu saeutik nu ngarasa yen
urang Sunda pang-Islam-na. “Kusabab kitu, teu aneh mun kiwari, satutasna
reformasi, loba urang Sunda nu baralik deui kana Sunda Wiwitan atawa jaradi
Islam fundamentalis jeung Islam nu araraneh lainna,” saur Kang Iip.
Katilu, dina bagian lain eta obrolan Kang Iip nyebatkeun kieu: “Naon sumbangan
Islam kana peradaban Sunda? Euweuh!”. Kuring kungsi nempas ku nyebutkeun
perkara sopan-santun atawa adab nu pakait (utamana) jeung nu dianggap orat. Ku
implengan kuring, Islam (sakumaha Mataram nu manta-manta basa) geus mere
standar-standar kasopanan dina harti heureut, oge etika nu leuwih lega, ka
urang Sunda. “Contona awewe Sunda jadi marake kutang atawa kabaya,” ceuk
kuring. “Ah, saencan Islam datang ge urang Sunda mah geus kitu. Da, hawana
tiris,” saur anjeunna.
Tadina mah kuring rek nempas deui: Nu katirisan teh – meureun -- nu caricing di
Saunggalah, Galuh, Galunggung, Sumedang, Sagalaherang, atawa Pakuan. Kumaha nu
di Bagasi, Karawang, Labuan, Cilacap, Kalapa, Cilincing, atawa di basisir
lianna? Saencan Islam datang mah boa-boa orat bagian luhurna teh teu
ditarutupan. (Atawa, alatan di basisir angin remen ngagelebug, maranehna ge
hideng narutupan awakna sakumaha urang gunung?) Hanjakal ieu patanyaan teh teu
kedal. Obrolan kaburu nyalenggor ka nu hal lian.
Sanajan aya hal nu kudu diudag leuwih jauh, kasauran Kang Iip teh tetep bae
matak ngajenghok kuring. Ngajenghokna teh ku hiji ku dua. Saperkara ngeunaan
Kang Iip sorangan. Dina paningal kuring, anjeunna teh hiji nonoman nu “nyunda”
jeung nyantri. Bubuhan, lian ti wedalan pasantren, Kang Iip oge wedalan IAIN
Bandung. Sawangan kuring, asa pamohalan anjeunna kagungan emutan nu “liberal”
sapertos kitu.
Hal lianna, nya jeung naon nu dikedalkeunnana: “Peradaban Sunda”. Keur sawatara
urang, nu disebut Sunda ge masih keneh jadi patanyaan gede. Sok komo deui
“peradaban Sunda”. Sunda teh naon, pan masih loba keneh nu nareangan? Ongkoh,
lian ti basa nu jelas nyampak, nu lianna mah asa ngagebleg bae teu beda jeung
nu lian. Papakean, imah, kadaharan, jste, kadar beda sautak-saeutik jeung seler
lian teh. Komo kiwari mah, mangsa informasi ngaliud jeung pating suliwer,
jalma ti mana mendi pagilinggisik – urang Sunda ge loba nu mancawura. (Malah,
pan Basa Sunda ge lain bae geus “dikiruhan” Jawa Mataraman. Tapi, oge --
ceuk elmu linguistik atawa antropologi -- taya lian iwal ti varian basa
Malayu). Ieu geus nyabit-nyabit peradaban Sunda? Na, aya?
Enya. Ngomongkeun “kabudayaan Sunda” bae, sakapeung, asa absurd – mun lain
pamohalan ge. “Kabudayaan”, “Sunda”, kaasup “narasi besar” nu, cenah, geus
ditaringgalkeun ku sawatara filosof. Ieu luncat leuwih jauh deui: “Peradaban
Sunda”? Beh dituna: Na beda antara “kabudayaan” jeung “peradaban” teh? Mun
beda, naon jeung di mana bedana?
Sugan bae Kang Iip, atawa nu lianna, kersa medar langkung rincik ngeunaan
hal-hal di luhur eta. Sangkan urang teu kadar ngawawaas atawa ge er. Pajar aya,
padahal euweuh. Pajar euweuh, padahal aya. Malah, nu bisa dikorehan teh lain
bae perkara “sumbangan Islam kana peradaban Sunda” tadi. Tapi, oge ngeunaan
Islamna sorangan. Naon jeung kumaha satemenna Islam teh? Nu engke nerus kana
patanyaan ku naon Islam di urang bet jadi kieu? Beda jeung Islam nu diprakkeun
di tempat lian, utamana sawatara nagara Arab. Kumaha satemenna geneologi
elmu-elmu ka-Islam-an nu tumiba ka karuhun urang? Naon dalil-dalil agama – naha
nash Qur’an, hadist, atawa ijma ulama -- nu dicepeng ku aranjeunna nu ahirna
ngalahirkeun “Islam versi Sunda”? Nu ngalahirkeun “budaya” sasalaman, tahlilan,
tawasulan, solawatan, matang puluh, manakiban, nyekar, nadoman, tagonian, jeung
rea-rea deui. Atawa kumaha satemenna lolongkrang Islam kana kabudayaan – akal
jeung kiprah
manusa, salaku mangkeluk? Naha bener Islam anti kabudayaan? Jste. Boa-boa, nu
anti teh Gubernurna bae. Lain agamana.
Gang Tengah, 6 Februari 2009
Maman Gantra
Jalan Salemba Tengah 51,
Jakarta 10440.
0812-940-5441