Enya, mun nilik tina foto-foto jadul, boh soal bandung, foto menak, atawa lingkungan jeung manusa baheula, teu kaciri atra atawa teu mere gambaran nu kumaha sabenerna nu disebut kolonialisasi, ongkoh dibasaurangkeun mah jadina penjajahan. Harti ngajajah tea teu mere makna nu positif.
Cek prof sudjoko (alm), uj tapi lahir gede di bandung, dina buku pengantar senirupa, aya bagean nu nyaritakeun kondisi bandung jaman walanda. Yen urang bandung nya meureun us legana, bisa ngabedakeun mana walanda penjajah mana walanda pemaju. Sihoreng aya dua kategori walanda harita dimata bumiputra. Nya walanda penjajah mah tangtu nu meres nu ngarugikeun bumiputra, sedeng ari walanda pemaju, nu ngamajukeun bumiputra dina widangna sewang-sewangan. Cara KF Holle, Pleyte, Boscha, jeung elmuwan walanda baheula sejena nu dumuk di urang, nu sanajan gawe tetepna juragan perkebunan atawa malah pendeta pisan, baroga gawe sejen nu kadieunakeun jadi dadasar pikeun neruskeun hasil gawe maranehna. Cara panalungtikan naskah sunda kuno tea, nu dirintis ku walanda. Kitu deui boscha, juragan kebon enteh, milu ngawaragadan ths (itb) ayeuna jeung oge ngadanaan nyieun observatorium nu make ngarana boscha tea di lembang-hiji-hijina di asia tenggara. Para menak bumiputra harita meureun sacara status mah penguasa lokal panghandapna, perantara antara penjajah/kolonial jeung rahayat bumiputra. Para bupati, asana kabeh ge menak bumiputra/pribumi, pangkat saluhureunana, residen nu ngurus karesidenan-kumpulan sababaraha kabupaten, walanda, terus nepi ka gupernur jenderal. Saliwat sok matak lieur, di hiji sisi urang keuheul ambek ka walanda nu ngajajah ratusan taun, tapi di sisi sejen, urang reueus ka sagala rupa titingal jaman kolonialisasi. Kaasup ka kota bandung atawa kota sejena nu dijieun walanda harita, bari jeung ayeuna urang teu bisa miara atawa ngembangkeun jadi hade. Heuheu Taun ieu jeung kamari ngalaman sarupaning lini dina hate jeung pikiran alatan ngarasaan ngulampreng ka negeri penjajah tea. Sakapeung hulang-huleng mikiran nu katempo, kabaca jeung kadenge. Cara di den haag aya ngaran stasion kareta api NOI. Ditanya ka batur kos nu s2 di leiden. Cenah NOI teh ti nederlans oost indie, alias indonesia ayeuna. Unggal kota di walanda aya komplek ngaran jalan make ngaran-ngaran pulaw jeung kota di urang. Di urang ge baheula, keur jaman walanda, ngaran-ngaran jalan teh make ngaran bau walanda. Di ruang introduksi tropen museum aya tulisan nu siga ngajentrekeun sikep walanda datang jeung ngajajah nusantara, yen maranehna datang teh ku maranehna mah dianggap hade, sabab nyieun kamajuan pikeun bangsa di asia tenggara. Tangtu kacamata bule, sanajan sacara realistis kaayeunakeun teu salah teuing. Sanajan teu ukur kitu. sabab keukeuh unsur bisnis/dagang pangutamana dina motivasi maranehna.

