Drevni ideal je bio simfonija između carstva i sveštenstva, a podrazumevao je vladanje kao služenje volji Božjoj
Među pravoslavnim Grcima nećete često naći sagovornika kome je pitanje monarhije tema o kojoj želi mnogo da diskutuje. Tamo je pre više decenija bio referendum na kome je od većine iskazano neraspoloženje prema toj vrsti poretka. Crkva je prihvatila takav rezultat. Kada je bilo izjašnjavanje građana, u episkopatu je bilo i zagovornika i protivnika monarhije. Episkopi, sem nekolicine, nisu javno iznosili svoje lične stavove.
U Bugarskoj referenduma nije bilo. Car Simeon se vratio u zemlju. Na izborima je njegova partija dobila prilično glasova, ne insistirajući na brzom povratku monarhije. Zadovoljio se napornom funkcijom predsednika republikanske vlade. Rojalisti izdaju list "Blgarska korona". Rumunski kralj Mihaj rado dolazi u svoju zemlju, ali isto tako se rado vraća u svoju stranu rezidenciju. Pristalica monarhije ima po proceni desetak odsto, otuda ni on ne pokreće pitanje izjašnjavanja, zasad. U Rumuniji rado učestvuje na crkvenim svečanostima kada se obeležavaju istorijski događaji.
Crkveni kanoni
U Moskvi je stanje složenije. Rusija nije imala kralja već cara, imperatora, cezara. On je bio miropomazanik na presto trećega Rima, pozivao se na nasleđivanje Vizantije a preko nje i prvog Rima. To je na neki način posebno osvećena kruna koja se ne može porediti sa ma kojom u Evropi.
Ruska pravoslavna crkva (RPC) ne stavlja pitanje državnog uređenja u prvi plan kao Ruska zagranična crkva, koja monarhiju stavlja na nivo crkvenih kanona. U vreme komunizma pitanje je bilo nedopušteno. Već desetak godina se ono sme raspravljati, pojavilo se nekoliko pokreta "za veru, cara i otečestvo". Oni redovno izdaju svoje listove. Svojim duhovnim vođom smatrali su petrogradskog mitropolita Jovana (Sničeva) dok nije umro 1995... Rado citiraju delo Ivana Solonjeviča (1891–1953) "Narodna monarhija", napisano u egzilu, gde se ističe da ne treba slediti "kosmopolitsku elitu" već uspostaviti idealno ustrojstvo, nacionalnu i socijalnu monarhiju. Oni od Crkve traže da se potpuno stavi na njihovu stranu. Odgovor nije usledio odmah, sačekalo se više godina. Dugo pripremana "Socijalna doktrina RPC" objavljena je tek 2000. godine. Ona se osvrće i na pitanje monarhije. Mitropolit kalinjingradski Kiril, "drugi čovek" svoje Crkve rado u svojim nastupima objašnjava: Crkva ne daje prednost nijednom društvenom poretku, dakle ni republici ni monarhiji. Odnos zavisi od konkretne istorijske situacije, nijedan oblik nije savršen sa bogoslovskog stanovišta. Pravoslavna tradicija ima poseban odnos prema monarhiji, ističe on, ali to ne mora da se prenosi na sadašnjicu. Drevni ideal je bio simfonija između carstva i sveštenstva, on je podrazumevao vladanje kao služenje volji Božjoj.
Sakralna dimenzija
Pred Crkvom je zadatak da razmotri kako se norme predanja mogu prilagoditi i primeniti današnjim prilikama. Ako bi se u trenutnim okolnostima koje vladaju u ruskom društvu uvela monarhija, ona bi mogla da se pretvori u svoju karikaturu i sebe iskompromituje. Otuda, kaže mitropolit, Crkva u pomenutom dokumentu ne poziva na restauraciju monarhije.
Simfonije, principa uvedenog od cara Justinijana, misle neki, bilo je više u Rusiji nego u Vizantiji. Cezaropapističkih iskušenja pak bilo je u obema pravoslavnim imperijama napretek. Država se nije često ustručavala da vlada Crkvom. Vladar se nije ponašao kao sluga Božji već kao njegov namesnik, punomoćnik. Hristoljubiv vladar Vizantije nije kao apsolutistički car starog Rima, on jeste samodržac, autokrator, ali član, a ne gospodar Crkve. Ne služi narodu, državi, "većini", već Bogu.
Svakako, monarh ima i sakralnu dimenziju. Njegovo krunisanje prati miropomazanje koje najvećim delom predstavlja isti čin kao i hirotonija episkopa. Takav vladar ima pravo, kao i sveštenik i episkop da u oltar uđe ne kao mirjanin već kroz carske dveri. Njegovo ime se pominje u takozvanom carskom delu svakodnevnog jutrenja, na svim bogosluženjima, a posvećeni su mu i "carski časovi" uoči velikih praznika. Postoje i posebna blagodarenja na vladarev rođendan ili imendan. Katolici vladara pominju samo u molitvi zahvalnici, Te deum, povodom državnih praznika.
Ruski teolozi ističu da njihov stav može biti kao i teologa iz drugih zemalja: novozavetni postulat je da nema vlasti, ni poretka, koji nije od Boga. Ako bi se gde demokratski, većinski, odlučilo da se vrati ili prvi put uspostavi monarhija, ona danas može biti samo parlamentarna, Crkva bi takvu odluku prihvatila.
Živica TUCIĆ
