Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - Κυριακή 23 Αυγούστου 2026 στις 09:40 Γιατί δεν τρώνε χοιρινό οι Εβραίοι; (κατά τον Πλούταρχο)Ο Πλούταρχος (ο αρχαίος συγγραφέας, όχι ο τραγουδιστής) είναι γνωστός στον πολύ κόσμο για τους Βίους Παράλληλους, αλλά έγραψε πάρα πολλά έργα -που σώθηκαν, διότι υπάρχουν άλλοι που έγραψαν εξίσου πολλά από τα οποία όμως λίγα έχουν σωθεί. Το υπόλοιπο έργο του Πλούταρχου εκτός από τους Βίους, κάπου 180 βιβλία, ομαδοποιήθηκε, όχι από τον ίδιο αλλά από τους μεταγενέστερους, σε ένα σύνολο με τον τίτλο Ηθικά. Ένα από τα έργα που ανήκει στα Ηθικά είναι τα Συμποσιακά, δηλαδή μια συλλογή από διαλόγους με ετερόκλητα θέματα συζήτησης, με κοινό στοιχείο ότι συζητιούνται στα συμπόσια -ή και αφορούν το πώς πρέπει να γίνονται τα συμπόσια, π.χ. αν ο οικοδεσπότης πρέπει να έχει καθορισμένες θέσεις για τους καλεσμένους ή αν πρέπει να τους αφήνει να κάθονται όπου θέλει ο καθένας. Τα Συμποσιακά έχουν γούστο χωρίς να είναι βαθιά φιλοσοφία. Έχουν και αξία φιλολογική επειδή είναι γεμάτα από αποσπάσματα έργων συχνά χαμένων σήμερα. Εκτείνονται σε 9 βιβλία, αλλά μεγάλο μέρος τους έχουν χαθεί. Κάθε βιβλίο είχε 10 «προβλήματα» δηλ. θέματα συζήτησης. Ο Πλούταρχος αφιέρωσε το έργο στον Ρωμαίο φίλο του Σόσσιο Σενεκίωνα. Πολλά από τα «προβλήματα» που συζητούν οι ήρωες του Πλούταρχου στα Συμποσιακά είναι ερωτήματα, απορίες, που συνήθως έχουν θέμα το πιοτό ή το φαγητό -ας πούμε αν η θάλασσα δίνει το καλύτερο φαγητό ή η στεριά. Ή, γιατί οι γυναίκες δεν τρώνε το μεσαίο κομμάτι του μαρουλιού (δεν θα μάθουμε την απάντηση διότι έχει σωθεί μόνο ο τίτλος του προβλήματος). Μια τέτοια απορία είναι και «Για ποιο λόγο δεν τρώνε χοιρινό οι Ιουδαίοι;». Βρίσκεται στο 4ο βιβλίο, είναι το 5ο πρόβλημα του βιβλίου. Τον παλιό καιρό, πριν ανοίξω ιστολόγιο, δηλαδή πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια, μια φίλη το είχε χαρακτηρίσει «το πρώτο δείγμα αντισημιτισμού» στα γράμματα. Της το είχα πει και τότε, πιστεύω πως λαθεύει. Οι συνομιλητές απορούν για ποιον λόγο οι άνθρωποι αυτοί αποφεύγουν το χοιρινό (που οι ίδιοι το εκτιμούν πολύ) και προσπαθούν να βρουν πιθανές αιτίες.
Όπως θα δείτε, δεν δίνουν οριστική απάντηση στο ερώτημα -και, για να πω την αλήθεια, η εξέταση που κάνουν δεν είναι ούτε βαθιά ούτε πολύ ουσιαστική· αλλά μήπως έτσι δεν γίνεται στα περισσότερα συμπόσια; Το πρωτότυπο κείμενο μπορείτε να το βρείτε στη Βικιθήκη (πηγαίνετε στο Πρόβλημα Ε). Μια αγγλική μετάφραση βρίσκεται εδώ (πηγαίνετε στο 669e). Υπάρχει και μια αμφιβολία φιλολογικής φύσεως. Από το 671c θεωρείται ότι αρχίζει νέο ερώτημα, ποιον θεό λατρεύουν οι Ιουδαίοι, το οποίο μένει μισό διότι το υπόλοιπο έχει χαθεί. Στη Βικιθήκη το κείμενο παρουσιάζεται ενιαίο σαν να ανήκει όλο στο 5ο ερώτημα «Γιατί δεν τρώνε χοιρινό;» Τέλος πάντων, εγώ μετέφρασα μόνο μέχρι και το παράθεμα από τον Φανοκλή (ως το «εποιχόμενος»), θεωρώντας ότι εκεί ολοκληρώνεται η συζήτηση. Σε κάποια σημεία βάζω και την αρχαία λέξη σε [αγκύλες] Άραγε οι Ιουδαίοι αποφεύγουν να τρώνε χοιρινό επειδή σέβονται τον χοίρο ή επειδή τον θεωρούν αποτρόπαιο; Όταν ειπώθηκαν αυτά, και κάποιοι από τους παρόντες θέλησαν να αντιπαρατεθούν, ο Καλλίστρατος τους έκοψε λέγοντας: «Πώς σας φαίνεται αυτό που λέγεται για τους Ιουδαίους, ότι δεν τρώνε το πιο καλό [δικαιότατον] κρέας;» «Εξαιρετική ιδέα», είπε ο Πολυκράτης, «εγώ όμως έχω και μια άλλη απορία: άραγε οι άνθρωποι αυτοί αποφεύγουν το ζώο επειδή το τιμούν ή επειδή το σιχαίνονται; Διότι αυτά που λένε οι ίδιοι μου φαίνονται παραμύθια· εκτός βέβαια αν έχουν κάποιους σοβαρούς λόγους που δεν τους αποκαλύπτουν». «Κατά τη γνώμη μου», είπε ο Καλλίστρατος, «το ζώο αυτό έχει κάποια τιμητική θέση γι’ αυτούς τους ανθρώπους· βέβαια, ο χοίρος είναι ζώο άσχημο στην όψη και βρόμικο [θολερόν], όχι όμως περισσότερο από τον σκαθάρι ή τον γρύλο, ούτε είναι πιο τερατώδες [ατοπώτερον] στην όψη ή χυδαιότερο [αμουσότερον] στη φύση από τον κροκόδειλο ή τη γάτα, που οι ιερείς των Αιγυπτίων τα θεωρούν ιερότατα και τα τιμούν το καθένα για δικό του λόγο. Τον χοίρο λένε πως τον τιμούν για ένα σοβαρό λόγο: διότι, σύμφωνα με την παράδοση, πρώτος αυτός έσκαψε τη γη με το προεξέχον ρύγχος του και έφτιαξε αυλάκι και δίδαξε στον άνθρωπο πώς λειτουργεί το άροτρο· γι’ αυτό και το όνομα του εργαλείου, ύνις, λέγεται ότι πήρε το όνομά του από τη λέξη ‘ὗς’ [χοίρος]. Οι Αιγύπτιοι που καλλιεργούν τις μαλακές και χαμηλές περιοχές της χώρας τους, δεν χρειάζονται καθόλου το άροτρο. Όταν ο Νείλος πλημμυρίσει και ποτίσει τα χωράφια, μόλις τραβηχτούν τα νερά αφήνουν τους χοίρους να μπουν. Αυτοί σκάβοντας με τα πόδια και τη μουσούδα τους, ανακατεύουν το χώμα σε βάθος και καλύπτουν τον σπόρο. Δεν πρέπει λοιπόν να μας εκπλήσσει αν για έναν τέτοιο λόγο κάποιοι δεν τρώνε χοιρινό, τη στιγμή που οι βάρβαροι αποδίδουν μεγαλύτερες τιμές σε άλλα ζώα για ακόμη πιο ασήμαντους ή και εντελώς γελοίους λόγους. Για παράδειγμα, λένε ότι οι Αιγύπτιοι θεοποίησαν τη μυγαλή παρότι είναι τυφλή, επειδή θεωρούσαν το σκοτάδι αρχαιότερο από το φως· και πίστευαν ότι η μυγαλή γεννιέται από κανονικά ποντίκια κάθε πέμπτη γενιά, στη νέα σελήνη, και ότι το συκώτι της μικραίνει στη χάση του φεγγαριού. Τον δε λέοντα τον θεωρούν συγγενή με τον ήλιο, επειδή είναι το μόνο από τα γαμψώνυχα τετράποδα που γεννά τα μικρά του με ανοιχτά μάτια, κοιμάται ελάχιστα και τα μάτια του φαίνονται να λάμπουν στον ύπνο· και λένε ότι οι πηγές στην Αίγυπτο ξεχύνουν το νερό τους από ρωγμές σε πέτρες με σχήμα λεονταριού, επειδή ο Νείλος φέρνει νέα νερά στα χωράφια της Αιγύπτου όταν ο ήλιος περνά τον αστερισμό του Λέοντα. Για την δε ίβιδα λένε πως όταν γεννιέται ζυγίζει ήδη δύο δραχμές, όσο περίπου η καρδιά νεογέννητου παιδιού· λένε επίσης, ότι η απόσταση των ποδιών της μεταξύ τους και από το ράμφος της σχηματίζει ισόπλευρο τρίγωνο. Και ποιος θα κατηγορήσει τους Αιγύπτιους για τέτοιο παραλογισμό, όταν ακόμη και για τους Πυθαγορείους λέγεται ότι σέβονταν τον λευκό πετεινό και από τα θαλασσινά απέφευγαν κυρίως τα μπαρμπούνια και τη θαλάσσια ανεμώνη [ακαλήφη]; Ή αν θυμηθούμε ότι οι Μάγοι, που ακολουθούν τον Ζωροάστρη, τιμούν ιδιαίτερα τον στεριανό σκαντζόχοιρο, ενώ απεχθάνονται τους υδρόβιους ποντικούς, και όποιος σκοτώνει πολλούς από αυτούς θεωρείται θεοφιλής και μακάριος; Νομίζω λοιπόν πως και οι Ιουδαίοι, αν πράγματι αποστρέφονταν τον χοίρο, θα τον σκότωναν όπως οι Μάγοι σκοτώνουν τους ποντικούς· αλλά τώρα, όπως απαγορεύεται να τον φάνε, έτσι απαγορεύεται και να τον σκοτώσουν. Και ίσως είναι λογικό, όπως λέγεται ότι τιμούν τον όνο επειδή ανέσκαψε για λογαριασμό τους μια πηγή, έτσι ίσως να τιμούν και τον χοίρο επειδή έγινε διδάσκαλος της σποράς και της γεωργίας. Αλλιώς, μα τον Δία, θα πει κάποιος ότι και τον λαγό τον αποφεύγουν οι άνθρωποι αυτοί, επειδή είναι μυσαρό και ακάθαρτο ζώο!» «Όχι βέβαια», είπε ο Λαμπρίας διακόπτοντάς τον. «Τον λαγό τον αποφεύγουν επειδή μοιάζει πάρα πολύ με τον γάιδαρο, τον οποίο τιμούν ιδιαίτερα. Διότι ο λαγός φαίνεται σαν γάιδαρος που υστερεί στο μέγεθος και στον όγκο· στο δέρμα, στα αυτιά, στη γυαλάδα των ματιών και στη φιληδονία μοιάζουν θαυμαστά· έτσι ώστε τίποτε άλλο τόσο μικρό δεν μοιάζει τόσο πολύ στη μορφή με κάτι τόσο μεγάλο. Εκτός κι αν, μα τον Δία, ακολουθώντας τις αντιλήψεις των Αιγυπτίων, θεωρούν θεϊκή την ταχύτητά του και την οξύτητα των αισθήσεών του· γιατί το μάτι του δεν κουράζεται και μπορεί να κοιμάται με τα μάτια ανοιχτά, και λέγεται πως έχει εξαιρετική ακοή· τόσο που οι Αιγύπτιοι, θαυμάζοντάς την, στα ιερογλυφικά τους δηλώνουν την ακοή με το αυτί του λαγού.» »Οι άνθρωποι αυτοί φαίνεται πως αποστρέφονται το χοιρινό κρέας για τον εξής κυρίως λόγο. Οι βάρβαροι απεχθάνονται τις λευκές κηλίδες και τα λέπια στο δέρμα και πιστεύουν ότι οι παθήσεις αυτές μπορούν να μεταδοθούν και στους ανθρώπους και να τους καταστρέψουν. Και βέβαια, βλέπουμε ότι όλα τα γουρούνια είναι γεμάτα, κάτω από την κοιλιά τους, με λέπια και με ψωρικά εξανθήματα, τα οποία φαίνεται πως εξαπλώνονται σε όλο το σώμα όταν έχει επέλθει κάποια καχεξία και φθορά του οργανισμού. »Αλλά και η βρομερή διαβίωση του ζώου έχει κάτι το νοσηρό· γιατί κανένα άλλο ζώο δεν βλέπουμε να χαίρεται τόσο στη λάσπη και στους ρυπαρούς και ακάθαρτους τόπους — αν βέβαια εξαιρέσουμε όσα γεννιούνται και ζουν από τη φύση τους μέσα σε τέτοιους τόπους. »Λένε ακόμη ότι τα μάτια των χοίρων είναι έτσι βαλμένα και στραμμένα προς τα κάτω, ώστε να μην μπορούν ποτέ να αντιληφθούν τίποτε από όσα βρίσκονται ψηλά ούτε να αντικρίσουν τον ουρανό, εκτός αν τους βάλουμε ανάσκελα και οι κόρες των ματιών τους πάρουν μιαν αφύσικη κατεύθυνση προς τα πάνω. Γι’ αυτό και το ζώο, ενώ συνήθως κραυγάζει δυνατά, ησυχάζει όταν μεταφέρεται έτσι, και σωπαίνει, κατάπληκτο από το πρωτόγνωρο θέαμα του ουρανού και κυριευμένο από έναν φόβο ισχυρότερο από την ανάγκη του να σκληρίζει. »Και, αν πρέπει να προσθέσουμε και τα μυθολογικά, λέγεται ότι ο Άδωνις θανατώθηκε από κάπρο· ο δε Άδωνις πιστεύεται ότι δεν είναι άλλος από τον Διόνυσο, και οι τελετές που γίνονται στις γιορτές του ενός και του άλλου ενισχύουν αυτή την άποψη. Άλλοι πάλι λένε ότι ο Άδωνις υπήρξε ερωμένος του Διονύσου· και ο Φανοκλής, ποιητής ερωτικός, έχει γράψει κάπου: «κι όπως τον θείο Άδωνη ο Διόνυσος, που τριγυρνά στα όρη, Σκορδίλης Σπύρος
-- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα "orasi" των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/E32803A3-CCE6-41A6-B23F-14FD51AC0053%40gmail.com. |
