Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Σήμερα θα ξεκινήσουμε από την αρχαιότητα. Θα προσπαθήσουμε να δούμε ποια ήταν η θέση των Εβραίων στον προχριστιανικό κόσμο, ποιες ήταν οι σχέσεις τους με τους άλλους λαούς και πότε αρχίζουμε να συναντάμε στις ιστορικές πηγές αντιεβραϊκές αντιλήψεις και εκδηλώσεις εχθρότητας. Και μαζί θα θέσουμε ένα ερώτημα που εξακολουθεί να απασχολεί τους ιστορικούς: μπορούμε να ονομάσουμε αυτή την εχθρότητα «αντισημιτισμό» με τη σημερινή έννοια του όρου; Οι Εβραίοι στον κόσμο της αρχαιότητας Πριν εξετάσουμε τις σχέσεις των Εβραίων με τους άλλους λαούς, χρειάζεται να ξεκινήσουμε από μια βασική ιστορική πραγματικότητα. Οι Εβραίοι δεν εμφανίζονται στην αρχαιότητα μόνο ως διάσπαρτες κοινότητες που ζουν μέσα σε ξένα κράτη και αυτοκρατορίες. Προηγήθηκαν περίοδοι δικής τους κρατικής υπόστασης. Η βιβλική αφήγηση περιγράφει την εγκατάσταση των Ισραηλιτών στη Χαναάν και αργότερα το ενιαίο βασίλειο του Δαβίδ και του Σολομώντα. Η ακριβής έκταση και ισχύς αυτού του πρώιμου ενιαίου βασιλείου παραμένουν αντικείμενο αρχαιολογικής και ιστοριογραφικής συζήτησης. Για τις μεταγενέστερες περιόδους, όμως, διαθέτουμε ισχυρότερες εξωβιβλικές και αρχαιολογικές μαρτυρίες. Υπήρξαν δύο βασίλεια, το Βασίλειο του Ισραήλ στον βορρά και το Βασίλειο του Ιούδα στον νότο, με κέντρο την Ιερουσαλήμ. Το βόρειο βασίλειο κατακτήθηκε από την Ασσυριακή Αυτοκρατορία τον 8ο αιώνα π.Χ. Το Βασίλειο του Ιούδα επέζησε περισσότερο, μέχρι τη βαβυλωνιακή κατάκτηση της Ιερουσαλήμ στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. Η βαβυλωνιακή κατάκτηση και η εξορία ενός μέρους του πληθυσμού αποτέλεσαν καθοριστικά γεγονότα της εβραϊκής ιστορίας. Όταν όμως η Βαβυλωνιακή Αυτοκρατορία κατακτήθηκε από τον Κύρο τον Μέγα και τους Πέρσες, η πολιτική άλλαξε. Οι εξόριστοι Εβραίοι απέκτησαν τη δυνατότητα να επιστρέψουν και να αποκαταστήσουν τη θρησκευτική τους ζωή στην Ιερουσαλήμ. Παράλληλα, πολλοί παρέμειναν στη Μεσοποταμία, δημιουργώντας μία από τις σημαντικότερες εβραϊκές κοινότητες της Διασποράς. Ήδη λοιπόν από την αρχαιότητα εμφανίζεται ένα χαρακτηριστικό που θα συνοδεύσει την εβραϊκή ιστορία για αιώνες: εβραϊκές κοινότητες ζουν μέσα σε μεγαλύτερες αυτοκρατορίες και κοινωνίες, διατηρώντας ταυτόχρονα τη δική τους θρησκευτική και πολιτισμική ταυτότητα. Η μεγάλη αλλαγή στις σχέσεις με τον ελληνικό κόσμο έρχεται με τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου τον 4ο αιώνα π.Χ. και τη δημιουργία του ελληνιστικού κόσμου. Οι Εβραίοι βρίσκονται πλέον σε ένα τεράστιο πολιτισμικό περιβάλλον όπου κυριαρχούν η ελληνική γλώσσα και ο ελληνικός πολιτισμός. Και εδώ η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη από μια απλή αντιπαράθεση «Ελλήνων και Εβραίων». Πολλοί Εβραίοι υιοθέτησαν την ελληνική γλώσσα και στοιχεία του ελληνιστικού πολιτισμού χωρίς να εγκαταλείψουν την εβραϊκή τους ταυτότητα. Το χαρακτηριστικότερο ίσως παράδειγμα είναι η μετάφραση της εβραϊκής Βίβλου στα ελληνικά, η περίφημη Μετάφραση των Εβδομήκοντα, που συνδέεται με την ελληνιστική Αλεξάνδρεια. Η ίδια η Αλεξάνδρεια εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του ελληνιστικού Ιουδαϊσμού. Αργότερα από αυτό το περιβάλλον θα προέλθει ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς, ένας Εβραίος φιλόσοφος που έγραφε στα ελληνικά και επιχείρησε να συνδέσει την εβραϊκή θρησκευτική παράδοση με την ελληνική φιλοσοφία. Αυτό από μόνο του δείχνει ότι ελληνισμός και Ιουδαϊσμός δεν αποτελούσαν δύο κόσμους απολύτως απομονωμένους και μονίμως εχθρικούς μεταξύ τους. Υπήρχαν όμως και συγκρούσεις. Χαρακτηριστική είναι η βασιλεία του Αντίοχου Δ΄ του Επιφανούς τον 2ο αιώνα π.Χ. Οι παρεμβάσεις στη θρησκευτική ζωή των Εβραίων και η προσπάθεια επιβολής ελληνιστικών πρακτικών οδήγησαν στην εξέγερση των Μακκαβαίων. Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή: επρόκειτο για ένα σύνθετο μείγμα πολιτικής εξουσίας, θρησκευτικής καταπίεσης και εσωτερικής σύγκρουσης μέσα στην ίδια την εβραϊκή κοινωνία μεταξύ διαφορετικών στάσεων απέναντι στον εξελληνισμό. Από την εξέγερση αυτή προέκυψε τελικά και μια νέα περίοδος εβραϊκής ανεξαρτησίας, το Ασμοναϊκό κράτος, το οποίο από τον 2ο έως τον 1ο αιώνα π.Χ. αποτέλεσε μια πραγματική εβραϊκή κρατική οντότητα και επεκτάθηκε σημαντικά, μέχρι την αυξανόμενη επέμβαση της Ρώμης. Παράλληλα, στον ελληνορωμαϊκό κόσμο αρχίζουν να εμφανίζονται σε μη εβραϊκές πηγές αντιλήψεις που παρουσιάζουν τους Εβραίους ως παράξενους, απομονωμένους ή ακόμη και εχθρικούς προς τους άλλους λαούς. Ορισμένα χαρακτηριστικά της εβραϊκής ζωής προκαλούσαν ιδιαίτερη εντύπωση: η πίστη σε έναν Θεό μέσα σε έναν κατά κύριο λόγο πολυθεϊστικό κόσμο, η περιτομή, η τήρηση του Σαββάτου, οι ιδιαίτεροι διατροφικοί κανόνες και κυρίως η άρνηση συμμετοχής στη λατρεία άλλων θεών. Αυτό που για έναν Εβραίο αποτελούσε τήρηση της θρησκευτικής του πίστης μπορούσε στα μάτια ενός τρίτου να ερμηνευθεί ως απόρριψη της κοινωνίας στην οποία ζούσε. Οι πηγές γίνονται ακόμη πλουσιότερες κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς καταγράφουν τόσο ενδιαφέρον για τον Ιουδαϊσμό όσο και έντονα αρνητικές κρίσεις. Ο Ιώσηπος, στο έργο του «Κατά Απίωνος», απαντά ακριβώς σε κατηγορίες που είχαν διατυπωθεί εναντίον των Εβραίων από προηγούμενους συγγραφείς. Στην Αλεξάνδρεια, οι εντάσεις μεταξύ της εβραϊκής και της ελληνικής κοινότητας έφτασαν τον 1ο αιώνα μ.Χ. σε αιματηρές συγκρούσεις. Ο Φίλων μάς άφησε σημαντική μαρτυρία για τα γεγονότα και για τις διώξεις που υπέστη η εβραϊκή κοινότητα. Και οι σχέσεις με τη Ρώμη ήταν επίσης σύνθετες. Οι Ρωμαίοι κατά περιόδους αναγνώριζαν ιδιαίτερα δικαιώματα στις εβραϊκές κοινότητες και επέτρεπαν την άσκηση της θρησκείας τους. Ταυτόχρονα όμως οι πολιτικές και θρησκευτικές εντάσεις στην Ιουδαία οδήγησαν στις μεγάλες εξεγέρσεις κατά της Ρώμης, στην καταστροφή του Δεύτερου Ναού το 70 μ.Χ. και αργότερα στην εξέγερση του Μπαρ Κοχμπά. Και εδώ πρέπει να προσέξουμε μια κρίσιμη διάκριση: ένας πόλεμος μεταξύ μιας αυτοκρατορίας και ενός λαού που εξεγείρεται εναντίον της δεν αποτελεί από μόνος του απόδειξη αντισημιτισμού. Πού βρισκόμαστε λοιπόν στο τέλος αυτής της πρώτης διαδρομής; Γνωρίζουμε ότι υπήρχαν αντιεβραϊκές αντιλήψεις πριν από την εμφάνιση του Χριστιανισμού. Γνωρίζουμε επίσης ότι υπήρξαν περίοδοι βίας και ότι σε ορισμένα αρχαία κείμενα εμφανίζονται αρνητικά στερεότυπα για τους Εβραίους ως ομάδα. Δεν γνωρίζουμε όμως έναν αρχαίο κόσμο χωρισμένο απλά σε «Εβραίους και αντισημίτες». Βλέπουμε Εβραίους να δημιουργούν δικά τους κράτη, να ζουν αργότερα μέσα σε μεγάλες αυτοκρατορίες, να συμμετέχουν στον ελληνιστικό πολιτισμό, να γράφουν ελληνικά, να ζουν επί γενιές στις ίδιες πόλεις με άλλους πληθυσμούς και ταυτόχρονα να διατηρούν μια ισχυρή ιδιαίτερη ταυτότητα. Γι’ αυτό και οι σύγχρονοι ιστορικοί διαφωνούν για το αν οι αντιεβραϊκές εκδηλώσεις του ελληνορωμαϊκού κόσμου πρέπει να ονομαστούν ήδη «αντισημιτισμός» ή αν πρέπει να αντιμετωπιστούν μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της αρχαίας ξενοφοβίας, των θρησκευτικών διαφορών και των πολιτικών συγκρούσεων. Η διάκριση δεν είναι απλώς ζήτημα λέξεων. Μας διδάσκει κάτι που θα χρειαστούμε σε ολόκληρη αυτή τη σειρά: για να αναγνωρίζουμε τον αντισημιτισμό πρέπει πρώτα να μάθουμε να τον διακρίνουμε από άλλες μορφές σύγκρουσης και εχθρότητας. Η επόμενη μεγάλη ιστορική καμπή θα αλλάξει ριζικά το πλαίσιο. Είναι η εμφάνιση του Χριστιανισμού και η σταδιακή διαμόρφωση του χριστιανικού αντιιουδαϊσμού. Με αυτό θα ασχοληθούμε στην επόμενη παρέμβασή μας. Πηγές Yad Vashem – FutureLearn, Antisemitism: From Its Origins to the Present, ενότητες για τις αντιεβραϊκές αντιλήψεις στον ελληνορωμαϊκό κόσμο και τη συζήτηση γύρω από την αρχαία ξενοφοβία. John G. Gager, The Origins of Anti-Semitism: Attitudes toward Judaism in Pagan and Christian Antiquity, Oxford University Press. Erich S. Gruen, Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans, Harvard University Press. Peter Schäfer, Judeophobia: Attitudes toward the Jews in the Ancient World, Harvard University Press. Menachem Stern, Greek and Latin Authors on Jews and Judaism, Israel Academy of Sciences and Humanities. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/141BCE50-2CBE-4D44-8E23-03EDFC708A2A%40icloud.com.
